Қавлаи таъолӣ : إнои схрнои алҷболи маъааи фӣаи тақдиму таъхир , таъвила : анои схрнои алҷболи исбҳни маъаа ,у кони Довӯди алайҳи ассаломи исмъу иФҳми тасбеҳи алҷболи алии ваҷҳи тахсӣса ба киромаи ?лаи муъҷиза . Ва қил : тасхирҳо анҳо канти тсири маъааи азои ?ераади сайрҳо илои ҳайси ириди муъҷизаи ?ла , ҳозои кқўлаҳ :у схрнои маъаи Довӯди алҷболи исбҳн .

قوله تعالی: إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ فیه تقدیم و تأخیر، تأویله: انا سخرنا الجبال یسبّحن معه، و کان داود علیه السلام یسمع و یفهم تسبیح الجبال علی وجه تخصیصه به کرامة له معجزة. و قیل: تسخیرها انها کانت تسیر معه اذا اراد سیرها الی حیث یرید معجزة له، هذا کقوله: وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ یُسَبِّحْنَ.

Ва қавла : болъшӣу алإшроқ эй ғдўаҳу ъшё . Ва алошроқи ани тшрқи алшмсу итнори зўءҳо , тқўл : шарқати алшмси азои талъат ,у ашрқти أзоءт ,у ҳўи асли салоаи алзҳии фии алқуръон .

و قوله: بِالْعَشِیِّ وَ الْإِشْراقِ ای غدوّة و عشیّا. و الاشراق ان تشرق الشمس و یتنار ضوءها، تقول: شرقت الشمس اذا طلعت، و اشرقت أضاءت، و هو اصل صلاة الضحی فی القرآن.

Қоли ибни аббос : канти амри бҳзаҳи алоиаҳи лои адрии моҳӣ ҳатто ҳдстнӣам ҳонеи бинти абии толиби ани расӯли аллоҳ ( с ) дахли алайҳои Фдъои бўзўءи Фтўзأи фаслии алзҳӣ , Фқол : ёам ҳонеи ҳзаҳи салоаи алошроқ .

قال ابن عباس: کنت امرّ بهذه الآیة لا ادری ماهی حتّی حدّثتنی امّ هانی بنت ابی طالب انّ رسول اللَّه (ص) دخل علیها فدعا بوضوء فتوضّأ فصلّی الضّحی، فقال: یا امّ هانی هذه صلاة الاشراق.

«у алтири маҳшура » эйу схрнои алтири маҳшураи ?ла , эй маҷмӯъаи ман кули ноҳияи канти алмлоӣкаҳи тҳшри илайҳи мо амтнъи алайҳи минҳо . Ва қил : зоди аллоҳи фӣҳо мо фаҳмати аламру алнҳӣу алзҷр ба , « кули ?лаи أўоб » эй алҷболу алтири ллаҳи мсбҳ . Ва қил : « ?ла » эй лдоўди алии мазҳаби алтқдиму алтأхири комаи зкрно .

«وَ الطَّیْرَ مَحْشُورَةً» ای و سخرنا الطّیر محشورة له، ای مجموعة من کلّ ناحیة کانت الملائکة تحشر الیه ما امتنع علیه منها. و قیل: زاد اللَّه فیها ما فهمت الامر و النّهی و الزّجر به، «کُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ» ای الجبال و الطّیر للَّه مسبّح. و قیل: «له» ای لداود علی مذهب التّقدیم و التأخیر کما ذکرنا.

«у шдднои малака » эй сбтноаҳи фии байта ҳатто врсноаҳи ибнау қил : «у шдднои малака » эй қўиноаҳи болҳрсу алҷнўд . Ва қоли ибни аббос : конашад алмулуки слтонои кони тҳрсаҳи кули лайлаи салосау слосўни алифи раҷул . Ва қил : « шдднои малака » болъдли фии алқзиаҳу ҳасани уссайраи фии алръиаҳ ва қабзедӣ алзлмаҳ «у отиноаҳи алҳкмаҳ » яъне алълму алнбўаҳ . Ва қил : аҳкоми алрأӣу алтдбир .

«وَ شَدَدْنا مُلْکَهُ» ای ثبّتناه فی بیته حتّی ورّثناه ابنه و قیل: «وَ شَدَدْنا مُلْکَهُ» ای قوّیناه بالحرس و الجنود. و قال ابن عباس: کان اشد الملوک سلطانا کان تحرسه کل لیلة ثلاثة و ثلاثون الف رجل. و قیل: «شَدَدْنا مُلْکَهُ» بالعدل فی القضیة و حسن السیرة فی الرّعیة و قبض ایدی الظّلمة «وَ آتَیْناهُ الْحِکْمَةَ» یعنی العلم و النبوّة. و قیل: احکام الرأی و التدبیر.

«у фасли улхитоб » яъне алшҳўди алии алмдъӣу алимини алии алмдъии алайҳ ,у злки лони каломи алхсўми инқтъу инФсл ба . Ва қил : « фасли улхитоб » ҳўи қавли алонсони баъди ҳамди аллоҳу алсноءи алайҳ , аммо баъди азои ?ераади алшрўъи фии калому аввали ман қолаи Довӯди алайҳи ассалом . Ва қоли мақотил : « фасли улхитоб » илми алҳкму албсри болқзоء .

«وَ فَصْلَ الْخِطابِ» یعنی الشهود علی المدّعی و الیمین علی المدّعی علیه، و ذلک لانّ کلام الخصوم ینقطع و ینفصل به. و قیل: «فصل الخطاب» هو قول الانسان بعد حمد اللَّه و الثناء علیه، امّا بعد اذا اراد الشروع فی کلام و اوّل من قاله داود علیه السلام. و قال مقاتل: «فصل الخطاب» علم الحکم و البصر بالقضاء.

Ъкрмаҳ гуфт : ду марди бархестанди бхсўмт , наздики Довӯди алайҳ ассалом омаданд , яке бар дигар даъвӣ кард бгоўӣ ки аз ман бғсб дорад , муддаии алайҳи он даъвиро мункир шуд ва бо инкори латмае бар рӯй он муддаӣ зад , Довӯд аз муддаии байнати хост , байнат набӯд , Довӯд гуфт : имрӯз бархезед то ман дар кори шумо андеша кунам , он шаби Довӯдро бихоб намуданд ки муддаии алайҳ куштанӣаст ӯро бикашу гови бмдъӣ таслим кун . Довӯд гуфт : ин хобаст ки маро намуданд ва андарин ҳукм таъҷил накунам то он гуҳ ки бўҳии маро муҳаққиқ шавад , пас ваҳй омад аз ҳақи ҷли ҷалола ки ончӣ туро фармудем ҳукми мосту фармӯдаи мо ҳукмии дурусту қзитии рост . Довӯд ҳар ду хасмро ҳозир карду гов бмдъӣ дод ва бар муддаии алайҳи ҳукм қатл кард , он мард гуфт : ва бе ҳуҷҷати қатли ман аз куҷои равои мидорӣ ? гуфт : ваҳй худовандасту фармони ҳақи ҷли ҷалола . Гуфт : агар чунинаст бории ман рост гӯям : падари ин мардро куштааму гов аз ваии бғсб ситадаам инча бар ман меравад ҷазоӣ онасту қисоси он ва бар аллоҳи ҷли ҷалолаи чизе фурӯ нашаваду ончӣ бар одамӣ пӯшида шавад бар ҳақ пӯшида нашавад , он гуҳ Довӯд бифармуд то ӯро бикашанд . Пас ҳайбатии азим аз Довӯд бар банӣ Исроил афтод ҳамаи мнқод вай шуданду сар бар хат вай ниҳоданд , гуфтанд : Довӯди малик ки меронаду ҳукм ки мекунад бўҳӣ осмон мекунаду бтأииду нусрати илоҳӣ , инаст ки раб Алъоламин фармуд :у шдднои малакау отиноаҳи алҳкмаҳу фасли улхитоб .

عکرمه گفت: دو مرد برخاستند بخصومت، نزدیک داود علیه السلام آمدند، یکی بر دیگر دعوی کرد بگاوی که از من بغصب دارد، مدّعی علیه آن دعوی را منکر شد و با انکار لطمه‌ای بر روی آن مدّعی زد، داود از مدّعی بیّنت خواست، بیّنت نبود، داود گفت: امروز برخیزید تا من در کار شما اندیشه کنم، آن شب داود را بخواب نمودند که مدّعی علیه کشتنی است او را بکش و گاو بمدّعی تسلیم کن. داود گفت: این خوابست که مرا نمودند و اندرین حکم تعجیل نکنم تا آن گه که بوحی مرا محقّق شود، پس وحی آمد از حق جلّ جلاله که آنچه ترا فرمودیم حکم ماست و فرموده ما حکمی درست و قضیّتی راست. داود هر دو خصم را حاضر کرد و گاو بمدّعی داد و بر مدّعی علیه حکم قتل کرد، آن مرد گفت: و بی حجّت قتل من از کجا روا میداری؟ گفت: وحی خداوند است و فرمان حقّ جلّ جلاله. گفت: اگر چنین است باری من راست گویم: پدر این مرد را کشته‌ام و گاو از وی بغصب ستده‌ام اینچه بر من میرود جزای آنست و قصاص آن و بر اللَّه جلّ جلاله چیزی فرو نشود و آنچه بر آدمی پوشیده شود بر حق پوشیده نشود، آن گه داود بفرمود تا او را بکشند. پس هیبتی عظیم از داود بر بنی اسرائیل افتاد همه منقاد وی شدند و سر بر خطّ وی نهادند، گفتند: داود ملک که میراند و حکم که میکند بوحی آسمان میکند و بتأیید و نصرت الهی، اینست که ربّ العالمین فرمود: وَ شَدَدْنا مُلْکَهُ وَ آتَیْناهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ.

Қавла :у ҳилли أтоки нбأи алхсми إзи тсўрўои алмҳроби ин ояти ибтидои қисса Довӯдаст ,у уламои тафсир мухталифанд ки сабаби он имтиҳон чаҳ буд . Қавли садӣу клбӣ ва мақотил онаст ки Довӯди алайҳи ассаломи рӯзгори худ қисмат карда буд , ҳар рӯзиро кории сохтау вирдии ниҳода , рӯзии ҳукмро буду фасли хсўмоти миёни мардум , рӯзии ибодатро буду хилвати доштан бо ҳақи бохалосу сидқ , рӯзии занонро буд кори эшон рости доштану маоши хешро тартиб додан ,у Довӯд дар китоби худои хонда буд шарафу манзалати обоу аҷдоди хеши иброҳӣму исҳоқу ёқӯб ва он дараҷоту каромоту фазлу аФзол ки ҳақи ҷли ҷалола бо эшон карда ва эшонро бмҳли рафеъи расонида , Довӯди манзалату дарҷати эшон орзӯ кард , ваҳй омад аз ҳақи ҷли ҷалола ки : эй Довӯди эшон балоҳо чашиданд ва ранҷҳо кашиданд то бон навохту каромати расиданд , агар иброҳӣм буд дар оташи намруду забҳ фарзанд дид ончӣ дид , вари исҳоқ буд дар забҳи хешу тани Фрокштн додан чашид ончӣ чашид , вари ёқӯб буд дар фироқ Юсуф расед буи ончӣ расед , Довӯд гуфт : бори худоё агар блоӣӣ бар ман наҳйу маро дар ан мумтаҳан кунӣ ман сабр кунам чунонк эшон сабр карданд то магари онҷои расм ки эшон расиданд . Фармон омад ки эй Довӯди мо ҳукм кардем ва қазо ронадем ки фалони рӯз дар фалони моҳи рӯзи балоӣ ту хоҳад буду ҳангоми имтиҳони ту .

قوله: وَ هَلْ أَتاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ این آیت ابتدای قصّه داود است، و علمای تفسیر مختلف‌اند که سبب آن امتحان چه بود. قول سدی و کلبی و مقاتل آنست که داود علیه السلام روزگار خود قسمت کرده بود، هر روزی را کاری ساخته و وردی نهاده، روزی حکم را بود و فصل خصومات میان مردم، روزی عبادت را بود و خلوت داشتن با حقّ باخلاص و صدق، روزی زنان را بود کار ایشان راست داشتن و معاش خویش را ترتیب دادن، و داود در کتاب خدا خوانده بود شرف و منزلت آبا و اجداد خویش ابراهیم و اسحاق و یعقوب و آن درجات و کرامات و فضل و افضال که حق جل جلاله با ایشان کرده و ایشان را بمحلّ رفیع رسانیده، داود منزلت و درجت ایشان آرزو کرد، وحی آمد از حقّ جلّ جلاله که: ای داود ایشان بلاها چشیدند و رنجها کشیدند تا بآن نواخت و کرامت رسیدند، اگر ابراهیم بود در آتش نمرود و ذبح فرزند دید آنچه دید، ور اسحاق بود در ذبح خویش و تن فراکشتن دادن چشید آنچه چشید، ور یعقوب بود در فراق یوسف رسید بوی آنچه رسید، داود گفت: بار خدایا اگر بلائی بر من نهی و مرا در ان ممتحن کنی من صبر کنم چنانک ایشان صبر کردند تا مگر آنجا رسم که ایشان رسیدند. فرمان آمد که ای داود ما حکم کردیم و قضا راندیم که فلان روز در فلان ماه روز بلای تو خواهد بود و هنگام امتحان تو.

Довӯди он рӯз ки аллоҳ ӯро ваъдаи ниҳод дар миҳроб шуду хештанро бо ибодат пардохт , соъатӣ намоз карду соъатӣ збўр хонд , шайтон омад басӯрат мурғии ҳаммомаи мурғӣ ки ҳар ду боли ваии марвориду забарҷад буду ниҳоди вай аз зар буд ва аз ҳар ранги некӯ ӯро рангӣ буд , аз боло дар париду миёни ду пой Довӯд бинишаст , Довӯдро сахт аҷаб омад он мурғ ва он ранги вай , даст фароз кард то онро бигираду фаро банӣ Исроили намояд то дар ъҷоӣби қудрати аллоҳ назар кунанд , он мурғи порае фаротар шуд чунонк даст Довӯд бидон нарасед , аммо аз вай навмед нагашт ки наздик буд , Довӯд бар равзан шуд , мурғ бар парид , Довӯд аз боло назар кард ки куҷо парид то сайёдро фиристад ва ӯро бигирад , он соъати чашми Довӯд бар занӣ омад бараҳна дар бӯстонӣ бар шати биркае ғусл мекард , заниро дид бғоити ҷамолу ҳасан , он зан боз нигараст , соя мард дид бидонаст ки касе менигарад , мӯӣ хеш биафшонад дар миёни мӯии хеш пинҳон шуд , Довӯдро аз ҳасани ваии ин аҷаб тар омад , пурсед ки ин зан кист ?

داود آن روز که اللَّه او را وعده نهاد در محراب شد و خویشتن را با عبادت پرداخت، ساعتی نماز کرد و ساعتی زبور خواند، شیطان آمد بصورت مرغی حمامه مرغی که هر دو بال وی مروارید و زبرجد بود و نهاد وی از زر بود و از هر رنگ نیکو او را رنگی بود، از بالا در پرید و میان دو پای داود بنشست، داود را سخت عجب آمد آن مرغ و آن‌ رنگ وی، دست فراز کرد تا آن را بگیرد و فرا بنی اسرائیل نماید تا در عجائب قدرت اللَّه نظر کنند، آن مرغ پاره‌ای فراتر شد چنانک دست داود بدان نرسید، امّا از وی نومید نگشت که نزدیک بود، داود بر روزن شد، مرغ بر پرید، داود از بالا نظر کرد که کجا پرید تا صیّاد را فرستد و او را بگیرد، آن ساعت چشم داود بر زنی آمد برهنه در بوستانی بر شطّ برکه‌ای غسل میکرد، زنی را دید بغایت جمال و حسن، آن زن باز نگرست، سایه مرد دید بدانست که کسی مینگرد، موی خویش بیفشاند در میان موی خویش پنهان شد، داود را از حسن وی این عجب‌تر آمد، پرسید که این زن کیست؟

Гуфтанд : бтшоиъи бинти шойиъи зани аўрёи ибни ҳноно , ӣнҷои муфассиронро ақвол мухталифаст : қавмӣ гуфтанд занби Довӯд беш аз ан набӯд ки дар дили худ дӯст медошт ва орзӯ кард ки аўрё дар ғзоаҳ кушта шаваду зани вайро бизанӣ кунам . Қавмӣ гуфтанд : Довӯд нома навишт ба Айюби бен сўрё ки рӯзи ҷанги аўрёро фаро пеш кун ки ҷанг кунад ,у мақсӯди ваии он буд ки кушта шаваду зани вайро бизанӣ кунад , ва ин қавл заъифаст ва муҳаққиқон написандидаанд .

گفتند: بتشایع بنت شایع زن اوریا ابن حنانا، اینجا مفسّران را اقوال مختلف است: قومی گفتند ذنب داود بیش از ان نبود که در دل خود دوست میداشت و آرزو کرد که اوریا در غزاة کشته شود و زن وی را بزنی کنم. قومی گفتند: داود نامه نوشت به ایوب بن صوریا که روز جنگ اوریا را فرا پیش کن که جنگ کند، و مقصود وی آن بود که کشته شود و زن وی را بزنی کند، و این قول ضعیف است و محقّقان نپسندیده‌اند.

Рӯй ани улёи разии аллоҳи анҳу қол : « ман ҳдси бҳдиси Довӯди алии мо ирўиаҳи алқсоси мътқдои сиҳҳатаи ҷлдтаҳи моӣаҳ ва сетин »

روی انّ علیا رضی اللَّه عنه قال: «من حدّث بحدیث داود علی ما یرویه القصّاص معتقدا صحّته جلّدته مائة و ستّین»

эй ҳадин лъзими мо арткби ман алосму кабӣри мо аҳтқби ман алўзр . Қавмӣ гуфтанд : аўрёи он занро хутба карда буд ӯро бхўостаҳ ва аз қавми вай иҷобат ёфтау дил бар ваии ниҳода , аммо ақди никоҳ ҳануз нарафта буд , чун аўрё бғзоаҳ рафт Довӯди басари вай дар омад ва ӯро бхўост , тзўҷт манеҳ лҷлолтаҳ , Фоғтми лзлки аўрёу сори злки ман Довӯди мъсиаҳи Фъотбаҳи аллоҳи алии злки ҳайси лами итрки ҳзаҳи алўоҳдаҳи лхотбҳоу ъндаҳи тсъу тсъўни амрأаҳ . Қавмӣ гуфтанд : куштани аўрё дар ғзоаҳу шаҳиди гаштани вай бе қасди Довӯд буд ва бе огоҳии вай , аммо занби ваии он буд ки чун хабари қатл вай расед ӯро дшхўор наомад ва бурно ёфт вай ҷазаъ накард чунонк бар дигарон карду пеш аз ан тмнӣ карда ва гуфта .

ای حدّین لعظیم ما ارتکب من الاثم و کبیر ما احتقب من الوزر. قومی گفتند: اوریا آن زن را خطبه کرده بود او را بخواسته و از قوم وی اجابت یافته و دل بر وی نهاده، امّا عقد نکاح هنوز نرفته بود، چون اوریا بغزاة رفت داود بسر وی در آمد و او را بخواست، تزوّجت منه لجلالته، فاغتمّ لذلک اوریا و صار ذلک من داود معصیة فعاتبه اللَّه علی ذلک حیث لم یترک هذه الواحدة لخاطبها و عنده تسع و تسعون امرأة. قومی گفتند: کشتن اوریا در غزاة و شهید گشتن وی بی‌قصد داود بود و بی‌آگاهی وی، امّا ذنب وی آن بود که چون خبر قتل وی رسید او را دشخوار نیامد و برنا یافت وی جزع نکرد چنانک بر دیگران کرد و پیش از ان تمنّی کرده و گفته.

Кошки ин зани марои ҳалол будӣ , алии алҷмлаҳ аз Довӯди ин занби сағира буд ,у сағира алонбёء ъанд аллоҳи азимаи Фъотбаҳи аллоҳи алии злк . Пас чун хабари қатл аўрё бариседу ъдти он зан басар омад , Довӯд ӯро бхўост ва аз ваии сулаймони зод , баъд аз ан ки вайро хоста буд ва духул карда раби Алъоламин ду малик фиристод буи бар сӯрати ду хасм , гӯйанд Ҷабраил буду Микоил , Фзлки қавлаи таъолӣ :у ҳилли أтоки нбأи алхсми إзи тсўрўои алмҳроб , ва « алхсм »ҳо ҳнои бмънии алхсўм , тқўл : раҷули хасму қавми хасму амрأаҳи хасму нсўаҳи хасм ,у раҷули адлу қавми адлу амрأаҳи адлу нсўаҳи адл ,у кзлки раҷулону амрأтон ,у анмои сулҳи ллўоҳду алоснину алҷмоъаҳу аззикру алонсии лонаи масдар , тқўл : хсмтаҳи ахсмаҳи хсмо , Фозои қиллат : ҳумои хасм ва ҳам хасми Фолмънии ҳумои зўои хасм ва ҳам зўўои хасм ,у кзлки азои қиллат : ҳаии хасму ҳни хасми Фолмънии ҳаии зоти хасму ҳни зўоти хасм , комаи тқўл : ҳумои адл ва ҳам адл эй ҳумои зўои адл ва ҳам зўўои адлу ҳаии адлу ҳни адл , эй ҳаии зоти адлу ҳни зўоти адл , ва мо кони ман алмсодру қади васф ба алосмоءи Фтўҳидаҳи ҷоӣзу ану сифат ба алҷмоъаҳ , Фтзкираҳи ҷоӣзу ани васфат ба алонсӣ , тқўл : ҳўи разӣу ҳумои разӣ ва ҳам разӣу ҳзаҳи разӣ ,у ани қиллат : ҳам хсўм ва ҳам удӯли ҷазз . Ва алтсўри алсъўд ,у алмҳробҳо ҳнои алқср .

کاشک این زن مرا حلال بودی، علی الجمله از داود این ذنب صغیره بود، و صغیرة الانبیاء عند اللَّه عظیمة فعاتبه اللَّه علی ذلک. پس چون خبر قتل اوریا برسید و عدّت آن زن بسر آمد، داود او را بخواست و از وی سلیمان زاد، بعد از ان که وی را خواسته بود و دخول کرده ربّ العالمین دو ملک فرستاد بوی بر صورت دو خصم، گویند جبرئیل بود و میکائیل، فذلک قوله تعالی: وَ هَلْ أَتاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ، و «الخصم» ها هنا بمعنی الخصوم، تقول: رجل خصم و قوم خصم و امرأة خصم و نسوة خصم، و رجل عدل و قوم عدل و امرأة عدل و نسوة عدل، و کذلک رجلان و امرأتان، و انما صلح للواحد و الاثنین و الجماعة و الذکر و الانثی لانه مصدر، تقول: خصمته اخصمه خصما، فاذا قلت: هما خصم و هم خصم فالمعنی هما ذوا خصم و هم ذووا خصم، و کذلک اذا قلت: هی خصم و هنّ خصم فالمعنی هی ذات خصم و هنّ ذوات خصم، کما تقول: هما عدل و هم عدل ای هما ذوا عدل و هم ذووا عدل و هی عدل و هنّ عدل، ای هی ذات عدل و هنّ ذوات عدل، و ما کان من المصادر و قد وصف به الاسماء فتوحیده جائز و ان و صفت به الجماعة، فتذکیره جائز و ان وصفت به الانثی، تقول: هو رضی و هما رضی و هم رضی و هذه رضی، و ان قلت: هم خصوم و هم عدول جاز. و التسور الصعود، و المحراب ها هنا القصر.

« إзи дхлўои алии Довӯд » алоснони Фмои Фўқҳмои ҷимоъа , кони дахли алайҳи Ҷабраилу Микоили фии сувараи раҷулин , « ФФзъ манеҳам » эй фазаъи мнҳмо ,у анмои фазаъи лонҳмои дхлои алайҳи фии ғайри ҳайни алозн , Фқол : мо адхлкмои алӣ ? « қолўои лои тхФи хасмон » эй нҳни хасмон « бағии бъзнои алии баъз » ҷӣноки лтқзии бинно , ?фони қил : Киеви қолои бағии бъзнои алии баъзу ҳумои маликони лои ибғён ? қлнои маъноа : أи раъйати хасмин бағии аҳдҳмои алии алохр , ҳозои ман мъоризи алкломи лои алии таҳқиқи албғии ман аҳдҳмо , « Фоҳкми биннои болҳқ » эй болъдл «у лои тштт » эй лои тҷри иқол : шати алрҷли шттоу ашти аштотои азои ҷори фии ҳукма ,у маъноа : мҷоўзаҳи алҳду асли алклмаҳи ман шатати ?илдори азои баъдат ,у иқрأ « лои тштт »у иҷўз « лои тштт » , иқол : шати ишту ишт ,у маъноа : лои табаъади ан алҳақ , қоли алшоър :

«إِذْ دَخَلُوا عَلی‌ داوُدَ» الاثنان فما فوقهما جماعة، کان دخل علیه جبرئیل و میکائیل فی صورة رجلین، «فَفَزِعَ مِنْهُمْ» ای فزع منهما، و انما فزع لانهما دخلا علیه فی غیر حین الاذن، فقال: ما ادخلکما علیّ؟ «قالُوا لا تَخَفْ خَصْمانِ» ای نحن خصمان «بَغی‌ بَعْضُنا عَلی‌ بَعْضٍ» جئناک لتقضی بیننا، فان قیل: کیف قالا بغی بعضنا علی بعض و هما ملکان لا یبغیان؟ قلنا معناه: أ رأیت خصمین بغی احدهما علی الآخر، هذا من معاریض الکلام لا علی تحقیق البغی من احدهما، «فَاحْکُمْ بَیْنَنا بِالْحَقِّ» ای بالعدل «وَ لا تُشْطِطْ» ای لا تجر یقال: شطّ الرجل شططا و اشطّ اشطاطا اذا جار فی حکمه، و معناه: مجاوزة الحدّ و اصل الکلمة من شطّت الدّار اذا بعدت، و یقرأ «لا تشطط» و یجوز «لا تشطط»، یقال: شطّ یشطّ و یشط، و معناه: لا تبعد عن الحق، قال الشاعر:

«у аҳднои إлии сўоءи алсрот » эй аршднои илои тариқи алсўобу алъдл .

«وَ اهْدِنا إِلی‌ سَواءِ الصِّراطِ» ای ارشدنا الی طریق الصّواب و العدل.

Фқоли Довӯди лҳмои тклмо , Фқоли аҳдҳмо : « إни ҳозои أхӣ » эй алии динӣу тариқатӣ .

فقال داود لهما تکلّما، فقال احدهما: «إِنَّ هذا أَخِی» ای علی دینی و طریقتی.

Ва қил : соҳибӣ , « ?лаи тсъу тсъўни нъҷаҳ » эй амрأаҳ , «у лии нъҷаҳи воҳида »у алъараби ткнии ани алмрأаҳи болнъҷаҳу болшоаҳи аизо . Қоли алоъшӣ :

و قیل: صاحبی، «لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً» ای امرأة، «وَ لِیَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ» و العرب تکنی عن المرأة بالنّعجة و بالشّاة ایضا. قال الاعشی:

Қоли алҳусайн бен абӯи алФзл : ҳозои таъризи ллтнбиаҳу алтФҳими лонаи лами икни ҳноки бағӣ ва ло наоҷ , Фҳўи кқўлҳм : зарби зайди ъмрўо ,у уштурии бикри доро ,у лӣси ҳноки зарбу лои шарӣ .

قال الحسین بن ابو الفضل: هذا تعریض للتنبیه و التفهیم لانه لم یکن هناک بغی و لا نعاج، فهو کقولهم: ضرب زید عمروا، و اشتری بکر دارا، و لیس هناک ضرب و لا شری.

« Фқоли أкФлниҳо » қоли ибни аббос : аътниҳо . Ва қоли муҷоҳид : анзли лии анҳо .

«فَقالَ أَکْفِلْنِیها» قال ابن عباس: اعطنیها. و قال مجاهد: انزل لی عنها.

Ва қоли аҳли аллғаҳ : « أкФлниҳо » эй аҷълнии коФлолҳои ақўми бомрҳо ,у алмънии талқҳо лои тзўҷҳо .

و قال اهل اللغة: «أَکْفِلْنِیها» ای اجعلنی کافلالها اقوم بامرها، و المعنی طلّقها لا تزوّجها.

«у ъзнии фии улхитоб » эй ғлбнии фии алхсўмаҳ , эй кони ақдри алии алоҳтҷоҷи манӣу сори аъзи манӣ фии мухосамата Аёӣ ани такаллуми кони аФсҳи манӣу ани ҳорби кони абтши манӣ Фғлбнӣ .

«وَ عَزَّنِی فِی الْخِطابِ» ای غلبنی فی الخصومة، ای کان اقدر علی الاحتجاج منّی و صار اعزّ منّی فی مخاصمته ایّای ان تکلّم کان افصح منّی و ان حارب کان ابطش منّی فغلبنی.

« қол » Довӯд : « лақади злмки бсؤоли нъҷтки إлии нъоҷаҳ » эй мзмўмаҳи илои нъоҷаҳ .

«قالَ» داود: «لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤالِ نَعْجَتِکَ إِلی‌ نِعاجِهِ» ای مضمومة الی نعاجه.

Гуфтаанд : сухангӯии дарин қиссаи Ҷабраил буд , бо Довӯд гуфт : ин бародар манаст дар дайну тариқату соҳиби ман , ӯро навад ва на мяшасту марои як мяш , ӯро меҳмонӣ расед қасди куштани мяш ман кард меҳмонро аз дареғи доштани мяши хеши Довӯд чун ин сухан шунид хашм гирифт гуфт :у аллоҳи лоқтлнаҳи ани забҳҳо , Фқоли Ҷабраил : أи тқтли фии забҳи шоҳу лои тқтли ман астлби амрأаҳи ҷорау астнкҳҳо .

گفته‌اند: سخنگوی درین قصّه جبرئیل بود، با داود گفت: این برادر منست در دین و طریقت و صاحب من، او را نود و نه میش است و مرا یک میش، او را مهمانی رسید قصد کشتن میش من کرد مهمان را از دریغ داشتن میش خویش داود چون این سخن شنید خشم گرفت گفت: و اللَّه لاقتلنّه ان ذبحها، فقال جبرئیل: أ تقتل فی ذبح شاة و لا تقتل من استلب امرأة جاره و استنکحها.

«у إни ксирои ман алхлтоء » ҳозои каломи мстأнФи лӣси ман қавли Довӯд ,у алхлтоءи алшркоء , ҷамъи хлити кзриФу зрФоء , « либғии бъзҳми алии баъз » эй лизлми бъзҳм баъзан , « إлои аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳот » Фонҳми лои излмўни аҳдо , «у қалили мо ҳам » эйу қалили ҳам , ва « мо » зиёда , маъноа : алсолҳўни аллазӣнаи лои излмўни қалил . Довӯд чун ҳукми эшон баргузорад , Ҷабраил бо соҳиб хеш нигараст бихандед ва гуфт : ҳукми алӣ нафса бар хештан ҳукм кард . Ин сухан бигуфт ва ҳар ду босмон шуданд , Довӯд бидонаст ки эшон Фриштаҳ буданд ва озмудани вайро омада буданд , инаст ки раб Алъоламин фармуд :у занни Довӯд эй илму аиқни Довӯд , « أнмои Фтноаҳ » эй абтлиноаҳ , « ФостғФри раба » сأли рабаи алғФрон , «у хари рокъо » эй сиқти соҷдо ,у алркўъҳо ҳнои алсҷўди лони алсоҷди иҳўии рокъои илои алсҷўд . Қоли муҷоҳид : сҷди арбаъӣни иўмоу лайлаи лои ирФъи раъсау лои ирқоءи дмъаҳ , «у أноб » эй рҷъи ман хтиӣтаҳ .

«وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطاءِ» هذا کلام مستأنف لیس من قول داود، و الخلطاء الشرکاء، جمع خلیط کظریف و ظرفاء، «لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلی‌ بَعْضٍ» ای لیظلم بعضهم بعضا، «إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» فانهم لا یظلمون احدا، «وَ قَلِیلٌ ما هُمْ» ای و قلیل هم، و «ما» زیادة، معناه: الصّالحون الذین لا یظلمون قلیل. داود چون حکم ایشان برگزارد، جبرئیل با صاحب خویش نگرست بخندید و گفت: حکم علی نفسه بر خویشتن حکم کرد. این سخن بگفت و هر دو بآسمان شدند، داود بدانست که ایشان فریشته بودند و آزمودن وی را آمده بودند، اینست که ربّ العالمین فرمود: وَ ظَنَّ داوُدُ ای علم و ایقن داود، «أَنَّما فَتَنَّاهُ» ای ابتلیناه، «فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ» سأل ربه الغفران، «وَ خَرَّ راکِعاً» ای سقط ساجدا، و الرکوع ها هنا السجود لان الساجد یهوی راکعا الی السجود. قال مجاهد: سجد اربعین یوما و لیلة لا یرفع رأسه و لا یرقاء دمعه، «وَ أَنابَ» ای رجع من خطیئته.

« ФғФрнои ?лаи злк » эй стрнои ?лаи злки алзнб , «у إни ?лаи ънднои лзлФӣ » эй қурбау манзалаи рафеъа , алзлФии алқрбӣ ,у алзлФаҳи алқрбаҳ ,у алозлоФи алтқриб ,у алоздлоФи алоқтроб , ва манеҳ самяти алмздлФаҳи лқрбҳои ман алмўқФ , «у ҳасани моб » эй ҳасани марҷаъ ,у ҳўи алҷнаҳ .

«فَغَفَرْنا لَهُ ذلِکَ» ای سترنا له ذلک الذنب، «وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفی‌» ای قربة و منزلة رفیعة، الزلفی القربی، و الزلفة القربة، و الازلاف التقریب، و الازدلاف الاقتراب، و منه سمّیت المزدلفة لقربها من الموقف، «وَ حُسْنَ مَآبٍ» ای حسن مرجع، و هو الجنّة.

Қоли ибни аббос : саҷда « с » листи ман ъзоӣми алсҷўду қади раъйат алнабӣ ( с ) исҷди фӣҳо , яъне ъанд қавла :у хари рокъоу أноб , Фқоли слии аллоҳи алайҳу силам : « сҷдҳои набии аллоҳи Довӯди тавбау сҷдноҳои шкро »

قال ابن عباس: سجدة «ص» لیست من عزائم السجود و قد رأیت النبی (ص) یسجد فیها، یعنی عند قوله: وَ خَرَّ راکِعاً وَ أَنابَ، فقال صلی اللَّه علیه و سلم: «سجدها نبیّ اللَّه داود توبة و سجدناها شکرا»

Ва қоли ибни аббос : ҷоءи раҷули ило алнабӣ ( с ) Фқол : ё расӯли аллоҳи рأитнии аллилаҳу анои ноӣми конии аслии халафи шаҷараи Фсҷдти Фсҷдти алшҷраҳи лсҷўдии Фсмътҳоу ҳаии тқўл : аллоҳами актби лии баҳои ъндки иҷрои вазъи ании баҳои вузароу аҷълҳои лии ъндки зхро ва тақаббулҳо манӣ комаи тақаббулҳо ман ъбдки Довӯд , қоли ибни аббоси Фқрأ алнабӣ ( с ) саҷдаи сами сҷди Фсмътаҳу ҳўи иқўл мисли мо ахбраҳи алрҷли ани қавли алшҷраҳ .

و قال ابن عباس: جاء رجل الی النبیّ (ص) فقال: یا رسول اللَّه رأیتنی اللیلة و انا نائم کانی اصلّی خلف شجرة فسجدت فسجدت الشجرة لسجودی فسمعتها و هی تقول: اللّهم اکتب لی بها عندک اجرا وضع عنّی بها وزرا و اجعلها لی عندک ذخرا و تقبّلها منّی کما تقبّلها من عبدک داود، قال ابن عباس فقرأ النبی (ص) سجدة ثم سجد فسمعته و هو یقول مثل ما اخبره الرّجل عن قول الشجرة.

« ё Довӯди إнои ҷълнок » алқўли ҳоҳнои мзмр , таъвила : қлно ё Довӯди анои ҷълнок , « Халифаи фии алأрз » эй Халифаи ммни кони қблки ман алрсл ,у алхлиФаҳи алмдбри лломри ман қабл ғайраи алии ҷҳаҳи албдли ман тадбира . Ва қил : ҷълноки Халифаи аллоҳи фии аларз . Бдонкаҳи Халифа касеро гӯйанд ки ваии маъмур буд бо қомати умӯру танфизи аҳкому сиёсати малик чунонк Мӯсои фаро ҳорӯн гуфт : ахлФнии фии қавмии Халифа ман бош дар нигаҳдошт банӣ Исроил ,у масолеҳи дайну дунёии эшон дурусти гашт ки Халифа дар луғати бмънии кори рон буд бомар касе дигар , одаму Довӯди салавоти аллоҳи ъалиҳумо ҳар ду маъмур буданд аз ҷиҳати ҳақи ҷли ҷалолаи бтблиғи ваҳйу рисолати бхлқу баён кардани амр ва наҳй ва бо қомати ҳудӯди шариъат то эшонро ҳар ду дар қуръони Халифаи номи ниҳод , ва баъзе уламо кроҳит доштаанд ки эшонро гӯйанд Халифа аллоҳ гуфтанд : номи Халифаи музофи биллоҳи ҷли ҷалола дар қуръон наёмадааст дар қуръони мутлақи омада беазоФт чунонк омада мебояд гуфт . Абди алмалики бен Марвон хутба мекард гуфт : аллоҳами аслаҳи хлиФтки комаи аслаҳати хлФоءки алрошдин , Фқоми раҷулу қол : ё амири алмؤмнини лои тқли хлиФтку локини қул Халифаи алмтқдмин , Фқоли абди алмалик : аммо илмати қавли аллоҳи таъолӣ : إнии ҷоъили фии алأрзи Халифау қол : « ё Довӯди إнои ҷълноки Халифаи фии алأрз » ? Фқоли алрҷл : зикри алхлиФаҳ мутлақану лами иқли хлиФтӣу лои Халифаи лӣ , Фтҳири абди алмалик . Аммо бештарини уламо раво доштаанд одамроу Довӯдро Халифаи аллоҳи гуфтан бар маънии таблиғи ваҳйу рисолату иқомати аҳкому ҳудӯди шариъат ки на ҳар бандае шоистаи ваҳии аллоҳ буд ,у бойени таъвили ҳамаи анбиёро Халифа шояд гуфту азинҷост ки уламои ислом раво доштаанд дар хутбаҳо Халифаи аллоҳи гуфтану фии алҳдиси ан алнабӣ ( с ) анаи кони изкри алдҷоли Фқолти амрأаҳ : ё расӯли аллоҳи ании лоъҷни алъҷини ФохоФи ани ихрҷи алдҷол қабл алхбз , Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани ихрҷу анои Фикми Фонои ҳҷиҷаҳи дўнкму ани ихрҷи баъдии Фоллаҳи хлиФтии алии кули мусаллам » .

«یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ» القول هاهنا مضمر، تأویله: قلنا یا داود انا جعلناک، «خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ» ای خلیفة ممّن کان قبلک من الرّسل، و الخلیفة المدبّر للامر من قبل غیره علی جهة البدل من تدبیره. و قیل: جعلناک خلیفة اللَّه فی الارض. بدانکه خلیفه کسی را گویند که وی مأمور بود با قامت امور و تنفیذ احکام و سیاست ملک چنانک موسی فرا هارون گفت: اخلفنی فی قومی خلیفه من باش در نگهداشت بنی اسرائیل، و مصالح دین و دنیای ایشان درست گشت که خلیفه در لغت بمعنی کار ران بود بامر کسی دیگر، آدم و داود صلوات اللَّه علیهما هر دو مأمور بودند از جهت حقّ جلّ جلاله بتبلیغ وحی و رسالت بخلق و بیان کردن امر و نهی و با قامت حدود شریعت تا ایشان را هر دو در قرآن خلیفه نام نهاد، و بعضی علما کراهیت داشته‌اند که ایشان را گویند خلیفة اللَّه گفتند: نام خلیفه مضاف باللّه جلّ جلاله در قرآن نیامده است در قرآن مطلق آمده بی‌اضافت چنانک آمده می‌باید گفت. عبد الملک بن مروان خطبه میکرد گفت: اللّهم اصلح خلیفتک کما اصلحت خلفاءک الرّاشدین، فقام رجل و قال: یا امیر المؤمنین لا تقل خلیفتک و لکن قل خلیفة المتقدّمین، فقال عبد الملک: اما علمت قول اللَّه تعالی: إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً و قال: «یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ»؟ فقال الرّجل: ذکر الخلیفة مطلقا و لم یقل خلیفتی و لا خلیفة لی، فتحیّر عبد الملک. امّا بیشترین علما روا داشته‌اند آدم را و داود را خلیفة اللَّه گفتن بر معنی تبلیغ وحی و رسالت و اقامت احکام و حدود شریعت که نه هر بنده‌ای شایسته وحی اللَّه بود، و باین تأویل همه انبیا را خلیفه شاید گفت و ازینجاست که علمای اسلام روا داشته‌اند در خطبه‌ها خلیفة اللَّه گفتن و فی الحدیث عن النبی (ص) انه کان یذکر الدّجال فقالت امرأة: یا رسول اللَّه انی لاعجن العجین فاخاف ان یخرج الدّجال قبل الخبز، فقال رسول اللَّه (ص): «ان یخرج و انا فیکم فانا حجیجه دونکم و ان یخرج بعدی فاللّه خلیفتی علی کلّ مسلم».

Чун Мустафо ( с ) раво дошт худовандро ъзу ҷли Халифаи хеши гуфтани бони маънӣ ки нигоҳи доранда уммат манаст аз шари даҷол , ҳам раво буд одаму Довӯдро Халифаи аллоҳи гуфтан бар маънии он ки баёнкунанда дайн ҳақанду нигоҳи дорандаи аҳкоми шариъат .

چون مصطفی (ص) روا داشت خداوند را عز و جل خلیفه خویش گفتن بآن معنی که نگاه دارنده امت منست از شرّ دجّال، هم روا بود آدم و داود را خلیفة اللَّه گفتن بر معنی آن که بیان کننده دین حق‌اند و نگاه دارنده احکام شریعت.

Қавлаи ъзу ҷл : Фоҳкми байни анноси болҳқ эй болъдл «у лои татаббуъи алҳўӣ » эй лои таҳаммули илои ҳўии нФски Фтқзии бғири адл . Ва қил « лои татаббуъи алҳўӣ » комаи феълати бомрأаҳи аўрё , « Физлки ани сиблати аллоҳ » эй Фистзлки алҳўии ани тоъаҳи аллоҳ , « إни аллазӣнаи излўни ани сиблати аллоҳ » эй ани тоъаҳи аллоҳ ,у қил : ани дайни алислом , « ?лаами азоби шадиди бмои нсўои явми алҳсоб » эй аързўои анҳуу тркўои алъамали бмои инФъҳми фӣа ,у қил : лами иؤмнўо ба , ва « явми алҳсоб » мафъӯл « нсўо » . Ва қил . ?лаами азоби шадиди явми алҳсоби бмои тркўои ман алқзоءи болъдл .

قوله عزّ و جلّ: فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ ای بالعدل «وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی‌» ای لا تحمل الی هوی نفسک فتقضی بغیر عدل. و قیل «لا تَتَّبِعِ الْهَوی‌» کما فعلت بامرأة اوریا، «فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» ای فیستزلّک الهوی عن طاعة اللَّه، «إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» ای عن طاعة اللَّه، و قیل: عن دین الاسلام، «لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ» ای اعرضوا عنه و ترکوا العمل بما ینفعهم فیه، و قیل: لم یؤمنوا به، و «یَوْمَ الْحِسابِ» مفعول «نسوا». و قیل. لهم عذاب شدید یوم الحساب بما ترکوا من القضاء بالعدل.

« ва мо хлқнои алсмоءу алأрз ва мо бинҳмо » ман алхлқ « ботилло » ъбсои лғири шайъи ءи Фнтрки алхлқи садии балои савобу лои уқоб бал натабаъ ҳзаҳи ?илдори доро ахрӣ нафасл фӣҳо байни алмҳсну алмсии ءу интсФи алмзлўми ман алзолм . Ва қили бали хлқнои ҳумои ллдлолаҳи алии холқҳмо , « злки занни аллазӣнаи кФрўо » эй знҳми ани лои баъсу лои ҳисобу лои ҷинау лои нор , « Фўили ллзини кФрўои ман алнор » .

«وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما» من الخلق «باطلا» عبثا لغیر شی‌ء فنترک الخلق سدی بلا ثواب و لا عقاب بل نتّبع هذه الدّار دارا اخری نفصل فیها بین المحسن و المسی‌ء و ینتصف المظلوم من الظالم. و قیل بل خلقنا هما للدّلالة علی خالقهما، «ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا» ای ظنّهم ان لا بعث و لا حساب و لا جنّة و لا نار، «فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ».

« أм наҷаъл аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти колмФсдини фии алأрз » ва ҳам алкФор , яъне : луи сўинои бинҳмои лкнои хлқноҳмои ботилло . Ва фии алтФсири анҳо нзлти фии салосаи рҳт : алӣу Ҳамзау убайдаи бен алҳорс , « колмФсдини фии алأрз » ва ҳам алкФори Утбау шебаи ибнии рабеъау алўлиди бен Утба ва ҳам аллазӣнаи тборзўои явми бадари Фқтли алӣ ( ъ ) алўлиду қатли Ҳамза , Утбау қатли убайда , шеба . Ва қил : ҳўи ом . « أм наҷаъл аламтқин » аллазӣнаи итқўни алшрку алмъосӣ « колФҷор » фии алсўоб ? ! « китоби أнзлноаҳ » эй ҳозои китоби анзлноаҳ « إлик » яъне алқуръон « муборак » фӣаи албркаҳи касӣри хирау нафъау фӣаи мғФраҳи алзнўби лмни омн ба , « лидбрўои оёта » лиқФўои алии мо фӣау иълмўо ба ,у ташдиди алдоли лодғоми алтоءи фӣҳо , аслаи литдбрўо . Ва қоли алҳсн : тадаббури оётаи атбоъа , «у литзкри أўлўои алأлбоб » эй литъзи болқрони зўўои алъқўл .

«أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ» و هم الکفّار، یعنی: لو سوّینا بینهما لکنّا خلقناهما باطلا. و فی التفسیر انها نزلت فی ثلاثة رهط: علیّ و حمزة و عبیدة بن الحارث، «کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ» و هم الکفّار عتبة و شیبة ابنی ربیعة و الولید بن عتبة و هم الّذین تبارزوا یوم بدر فقتل علیّ (ع) الولید و قتل حمزة، عتبة و قتل عبیدة، شیبة. و قیل: هو عام. «أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ» الّذین یتّقون الشرک و المعاصی «کَالْفُجَّارِ» فی الثواب؟! «کِتابٌ أَنْزَلْناهُ» ای هذا کتاب انزلناه «إِلَیْکَ» یعنی القرآن «مُبارَکٌ» فیه البرکة کثیر خیره و نفعه و فیه مغفرة الذنوب لمن آمن به، «لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ» لیقفوا علی ما فیه و یعلموا به، و تشدید الدّال لادغام التاء فیها، اصله لیتدبروا. و قال الحسن: تدبّر آیاته اتّباعه، «وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ» ای لیتّعظ بالقرآن ذووا العقول.