Қавла : қул ё ибодии аллазӣнаи أсрФўои алии أнФсҳми ибн аббос гуфт : ин оят то охири се оят дар шаъни ваҳшӣ фурӯ омад ки расӯли худо ( с ) баъд аз исломи ваҳшӣ дар вай наменигараст ки ваии Ҳамзаро кушта буд ва биравӣ мислат карда ва он дар дили расӯл ( с ) таъсир карда буд чунон ки тоқати дидори ваии нмидошт . Ваҳшии пиндошт ки чун расӯл буи наменигарад исломи вай пазируфта нест , раби Алъоламин ин оят фиристод то расӯл буи нигараст ва он ваҳшат аз пеши бардошт . Ибн умр гуфт : ин оёт дар шаъни айёши бен абии рабеъа фурӯ омад ва дар шаъни валиди бен алўлиду ҷамоатии дигар ки дар Макка мусулмон шуданд аммо ҳиҷрат накарданду мушрикони эшонро муаззаб медоштанд то эшонро аз ислом баргардонеданд , саҳоба расӯл гуфтанд аллоҳи таъолӣ аз эшон на фарзи пазирад на нофилаи ҳаргиз ки аз бими уқубати мушрикони бтрки дайн хеш бигуфтанд , раби Алъоламин дар ҳақи эшон ин оёт фиристод , умри хитоби ин оят бинвишт ва боишон фиристод , эшон бад-ӣни ислом боз омаданд ва ҳиҷрат карданд .

قوله: قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ ابن عباس گفت: این آیت تا آخر سه آیت در شأن وحشی فرو آمد که رسول خدا (ص) بعد از اسلام وحشی در وی نمی نگرست که وی حمزه را کشته بود و بروی مثلت کرده و آن در دل رسول (ص) تأثیر کرده بود چنان که طاقت دیدار وی نمیداشت. وحشی پنداشت که چون رسول بوی نمی‌نگرد اسلام وی پذیرفته نیست، رب العالمین این آیت فرستاد تا رسول بوی نگرست و آن وحشت از پیش برداشت. ابن عمر گفت: این آیات در شأن عیاش بن ابی ربیعه فرو آمد و در شأن ولید بن الولید و جماعتی دیگر که در مکه مسلمان شدند اما هجرت نکردند و مشرکان ایشان را معذّب میداشتند تا ایشان را از اسلام برگردانیدند، صحابه رسول گفتند اللَّه تعالی از ایشان نه فرض پذیرد نه نافله هرگز که از بیم عقوبت مشرکان بترک دین خویش بگفتند، رب العالمین در حق ایشان این آیات فرستاد، عمر خطاب این آیت بنوشت و بایشان فرستاد، ایشان بدین اسلام باز آمدند و هجرت کردند.

Абди аллоҳ умр гуфт : мо ки саҳобаи расӯл будем бовел чунон медонистем ва мегуфтем ки ҳасаноти мо ҷумла мақбуласт ки дар ан шак нест , пас чун ин оят фурӯ омад ки : أтиъўои аллоҳу أтиъўо алрасулу лои тбтлўои أъмолкми гуфтем ки он чаҳ бошад ки аъмоли мо ботил кунад , биҷой оварадем ки он кабоирасту фавоҳиш , пас аз ан ҳар ки аз ваии кабӣра Эй омад ё фоҳишае гуфтем ки кори ваии табоҳи гашту саранҷоми вай бад шуд то он рӯз ки ин оят фурӯ омад : қул ё ибодии аллазӣнаи أсрФўои алии أнФсҳм , низ он сухан нагуфтем , балӣ бар гуноҳкор тарсидему умед брҳмт доштем . Бойени қавли исрофи иртикоб кабоираст . Абди аллоҳ масъӯд гуфт : рӯзӣ дар масҷид шудам донишмандӣ сухан мегуфт аз рӯй ваъид , ҳамаи зикр оташ мекарду сифати ағлолу анкол , ибн масъӯд гуфт ӯро гуфтам : эй донишманди ин чаҳ чизаст ки бандагонро аз раҳмати аллоҳ навмед мекунӣ наме хуонеи ончии раб алъзаҳ фармуд : ё ибодии аллазӣнаи أсрФўои алии أнФсҳми лои тқнтўои ман раҳмаи аллоҳ ? хабар дурустаст ки расӯли худои алайҳи алслоаҳу ассаломи ин оят бархонад гуфт : إни аллоҳи иғФри алзнўби ҷмиъоу лои иболӣу брўоитии дигари Мустафои алайҳи алслоаҳ ва ассалом фармуд .

عبد اللَّه عمر گفت: ما که صحابه رسول بودیم باول چنان میدانستیم و میگفتیم که حسنات ما جمله مقبول است که در ان شک نیست، پس چون این آیت فرو آمد که: أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَکُمْ گفتیم که آن چه باشد که اعمال ما باطل کند، بجای آوردیم که آن کبائر است و فواحش، پس از ان هر که از وی کبیره‌ای آمد یا فاحشه‌ای گفتیم که کار وی تباه گشت و سرانجام وی بد شد تا آن روز که این آیت فرو آمد: قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ، نیز آن سخن نگفتیم، بلی بر گناهکار ترسیدیم و امید برحمت داشتیم. باین قول اسراف ارتکاب کبائر است. عبد اللَّه مسعود گفت: روزی در مسجد شدم دانشمندی سخن میگفت از روی وعید، همه ذکر آتش میکرد و صفت اغلال و انکال، ابن مسعود گفت او را گفتم: ای دانشمند این چه چیز است که بندگان را از رحمت اللَّه نومید میکنی نمی‌خوانی آنچه رب العزة فرمود: یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ؟ خبر درست است که رسول خدا علیه الصلاة و السلام این آیت برخواند گفت: إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً و لا یبالی و بروایتی دیگر مصطفی علیه الصلاة و السلام فرمود.

Чун омрзӣ худовандо ҳама биёмурз ва он кадом бандааст ки ӯ гуноҳ накард . Ва фии алхбри алсҳиҳи ани абии Саиди алхдрии ан алнабӣ ( с ) қол : « кони фӣ банӣ Исроили раҷули қатли тсъаҳу тсъини ансонои сами харҷи исأли Фдли алии роҳиби Фотоаҳи Фқол : ании қатлати тсъо ва тсъин наФасоу ҳилл бе ман тавба ? қол : ло , Фқтлаҳ , Фкмл ба моӣаҳ , сами сأли ани аълами аҳли аларзи Фдли алии раҷули олами Фқоли ?ла : қатлати моӣаҳи нафаси Фҳли лии ман тавба ? қол : нъм ва ман иҳўли бинку байни алтўбаҳи антлқи илои арзи кзоу кзои ?фони баҳои насаи иъбдўни аллоҳи Фоъбди аллоҳи мъҳму лои трҷъи илои арзки ?фонҳо арзи сӯъ , Фонтлқ ҳатто азои ?утии нисфи алтриқи атоаҳи аламут , Фохтсмти фӣаи малоикаи алрҳмаҳу малоикаи алъзоби Фотоҳми малики фии сувараи одамии Фҷълўаҳи бинҳми Фқолўо : қисўои байни аларзин фолии аитҳмои аднии Фҳўи лҳо , Фқосўои Фўҷдўаҳи аднии илои аларзи алтии ?ераади Фқбзтаҳи малоикаи алрҳмаҳ » .

چون آمرزی خداوندا همه بیامرز و آن کدام بنده است که او گناه نکرد. و فی الخبر الصحیح عن ابی سعید الخدری عن النبی (ص) قال: «کان فی بنی اسرائیل رجل قتل تسعة و تسعین انسانا ثم خرج یسأل فدلّ علی راهب فاتاه فقال: انی قتلت تسعا و تسعین نفسا و هل بی من توبة؟ قال: لا، فقتله، فکمّل به مائة، ثمّ سأل عن اعلم اهل الارض فدلّ علی رجل عالم فقال له: قتلت مائة نفس فهل لی من توبة؟ قال: نعم و من یحول بینک و بین التوبة انطلق الی ارض کذا و کذا فانّ بها ناسا یعبدون اللَّه فاعبد اللَّه معهم و لا ترجع الی ارضک فانها ارض سوء، فانطلق حتی اذا اتی نصف الطریق اتاه الموت، فاختصمت فیه ملائکة الرحمة و ملائکة العذاب فاتاهم ملک فی صورة آدمیّ فجعلوه بینهم فقالوا: قیسوا بین الارضین فالی ایّتهما ادنی فهو لها، فقاسوا فوجدوه ادنی الی الارض التی اراد فقبضته ملائکة الرّحمة».

Ва ани абии ҳрираҳи ани расӯли аллоҳ ( с ) қол : « қоли раҷули лами иъмли хирои қти лоҳлаҳи азои моти Фҳрқўаҳи сами азрўои нисфаи фии албру нисфаи фии албҳр , Фўи аллоҳи лӣни қадари аллоҳи алайҳи лиъзбнаҳи ъзобои лои иъзбаҳи аҳдои ман Алъоламин , қол : Флмои моти Фълўо ба мо амрҳм , Фомри аллоҳи албҳри Фҷмъи мо фӣау амри албри Фҷмъи мо фӣаи сами қоли ?ла : лами феълати ҳозо ? қол : ман хшитк ё рабу анати аълам , ФғФри ?ла » .

و عن ابی هریرة ان رسول اللَّه (ص) قال: «قال رجل لم یعمل خیرا قطّ لاهله اذا مات فحرّقوه ثمّ اذروا نصفه فی البرّ و نصفه فی البحر، فو اللّه لئن قدر اللَّه علیه لیعذّبنّه عذابا لا یعذّبه احدا من العالمین، قال: فلمّا مات فعلوا به ما امرهم، فامر اللَّه البحر فجمع ما فیه و امر البرّ فجمع ما فیه ثمّ قال له: لم فعلت هذا؟ قال: من خشیتک یا رب و انت اعلم، فغفر له».

Ва қол алнабӣ ( с ) : « мо аҳби ани лии алднё ва мо фӣҳо бҳзаҳи алоиаҳ » .

و قال النبی (ص): «ما احبّ ان لی الدنیا و ما فیها بهذه الآیة».

Ва иқол : ҳзаҳи алоиаҳи тъми кули занби лои иблғи алшрки сами қайди алмғФраҳи бқўлаҳ :у أнибўои إлии рбкм , Фомри болтўбаҳ . Қил : ҳзаҳи алоиаҳи муттасилаи бмои қаблҳо . Ва қил : алкломи қади теми алии алоиаҳи алаввалии сами хотби алкФори бҳзаҳи алоиаҳи Фқол : أнибўои إлии рбкму أслмўои ?лаи Фткўни алонобаҳи ҳаии алрҷўъи ман алшрки илои алислом .

و یقال: هذه الآیة تعمّ کلّ ذنب لا یبلغ الشرک ثمّ قیّد المغفرة بقوله: وَ أَنِیبُوا إِلی‌ رَبِّکُمْ، فامر بالتوبة. قیل: هذه الآیة متّصلة بما قبلها. و قیل: الکلام قد تمّ علی الآیة الاولی ثمّ خاطب الکفار بهذه الایة فقال: أَنِیبُوا إِلی‌ رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ فتکون الانابة هی الرجوع من الشرک الی الاسلام.

Ва қил : « أслмўои ?ла » эй ахлсўои ?лаи алтўҳид . Ман қабл أни иأтикми алъзоб эй ман қабл ани тмўтўои Фтстўҷбўои алъзоби сами лои тнсрўн эй лои тмнъўни ман алъзоб .

و قیل: «أسلموا له» ای اخلصوا له التوحید. مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذابُ ای من قبل ان تموتوا فتستوجبوا العذاب ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ ای لا تمنعون من العذاب.

Ва атбъўои أҳсни мо أнзли إликми ман рбкм яъне алқуръону алқуръони каллаи ҳасан .

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ یعنی القرآن و القرآن کلّه حسن.

Қоли алҳсн : ани алзии анзли фии алқуръони алии салосаи авҷа : зикри алқбиҳи лтҷтнбаҳу зикри алоҳсни лтхтораҳу зикри мо дуни алоҳсни лӣлои трғби фӣа , ман қабл أни иأтикми алъзоби бғтаҳи Фҷоءаҳу أнтми лои тшърўни ҳайни иФҷأкм . Ва қил : ман қабл ани иأтикми алъзоби аламути Фтқъўои фии алъзоб .

قال الحسن: ان الذی انزل فی القرآن علی ثلاثة اوجه: ذکر القبیح لتجتنبه و ذکر الاحسن لتختاره و ذکر ما دون الاحسن لئلّا ترغب فیه، مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً فجاءة وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ حین یفجأکم. و قیل: من قبل ان یأتیکم العذاب الموت فتقعوا فی العذاب.

أни тқўли нафас ё ҳасратӣ ӯ тқўли ҳзаҳи алклмоти алслси мардӯдаи алии қавла : ман қабл , конаи иқўли ъзу ҷл : ман қабл ани тқўли нафас ё ҳасратии ман қабл ани тқўли нафаси луи أни аллоҳи ҳдонии ман қабл ани тқўли нафаси луи أни лии кара ,у ани шӣти ҷълтаҳи ммо ҳазф манеҳ « ло » Фикўни алтأўили фии алклмоти алслс : ани лои тқўли нафас . Кқўлаҳи ъзу ҷл : ибини аллоҳи лаками أни тзлўо яъне ани лои тзлўоу кқўлаҳ : أн темед бкм яъне ан ло темед бкм ,у кқўлаҳ : أни тзўло яъне ани лои тзўло . Бар ҳазфи ло маънӣ онаст ки : мабодо ки ҳар кас гуё фардо аз шумо ки « ё ҳасратӣ » , мабодо ки ҳар кас гуё аз шумо фардои луи أни аллоҳи ҳдонӣ , мабодо ки ҳар кас гуё аз шумо фардо ки луи أни лии кара . Ва фии алхбр « мо ман аҳади ман аҳли алнори идхли алнор ҳатто ирии мақъадаи ман алҷнаҳи Фиқўл : луи ани аллоҳи ҳдонии лукнати ман аламтқин Фткўни алайҳи ҳсраҳ » .

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی‌ او تقول هذه الکلمات الثلث مردودة علی قوله: مِنْ قَبْلِ، کانه یقول عز و جل: من قبل ان تقول نفس یا حَسْرَتی‌ من قبل ان تقول نفس لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِی من قبل ان تقول نفس لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً، و ان شئت جعلته ممّا حذف منه «لا» فیکون التأویل فی الکلمات الثلث: ان لا تقول نفس. کقوله عز و جل: یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا یعنی ان لا تضلّوا و کقوله: أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ یعنی ان لا تمید بکم، و کقوله: أَنْ تَزُولا یعنی ان لا تزولا. بر حذف لا معنی آنست که: مبادا که هر کس گویا فردا از شما که «یا حسرتی»، مبادا که هر کس گویا از شما فردا لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِی، مبادا که هر کس گویا از شما فردا که لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً. و فی الخبر «ما من احد من اهل النار یدخل النار حتی یری مقعده من الجنّة فیقول: لو ان اللَّه هدانی لکنت من المتقین فتکون علیه حسرة».

Тқўли алъараб : ё ҳсраҳ ё лҳФо , ё ҳасратӣ ё лҳФӣ , ё ҳсртоӣ ё лҳФоӣ . Тқўли ҳзаҳи алклмаҳи фии ндоءи алостғосаҳу алҳсраҳи ани таъассуфи алнФси асФо тбқӣ манеҳ ҳсиро , эй мнқтъоу қил : « ё ҳасратӣ » яъне ё ?итҳо алҳсраҳи ҳозои аўонк , алии мо фартати фии ҷанби аллоҳ эй қасрати фии тоъаҳи аллоҳу иқомаи ҳуққа . Ва қил : алии мо зиъти фии зоти аллоҳ . Қоли муҷоҳид : фии ҷанби аллоҳ эй фии амри аллоҳ , кқўли алшоър :

تقول العرب: یا حسرة یا لهفا، یا حسرتی یا لهفی، یا حسرتای یا لهفای. تقول هذه الکلمة فی نداء الاستغاثة و الحسرة ان تأسف النفس اسفا تبقی منه حسیرا، ای منقطعا و قیل: «یا حسرتی» یعنی یا ایّتها الحسرة هذا اوانک، عَلی‌ ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ ای قصّرت فی طاعة اللَّه و اقامة حقّه. و قیل: علی ما ضیّعت فی ذات اللَّه. قال مجاهد: فِی جَنْبِ اللَّهِ ای فی امر اللَّه، کقول الشاعر:

Ва қил : маъноа : қасрати фии алҷонби алзии иؤдии илои рзоءи аллоҳ ,у алъараби тсмии алҷонби ҷнбо . Ин калима бар забони араб бисёр равад ва чунонаст ки мардумон гӯйанд : дар ҷанби фалон тавонгар шудам , аз паҳлавии фалони мол бадаст оварадам . Ва إни канти лмни алсохрин эй алмстҳзӣини бад-ӣни аллоҳу китобау расӯлау алмؤмнини қоли қтодаҳ : лами икФҳми мо зиъўои ман тоъаҳи аллоҳ ҳатто схрўои боҳилли тоъата .

و قیل: معناه: قصّرت فی الجانب الّذی یؤدّی الی رضاء اللَّه، و العرب تسمّی الجانب جنبا. این کلمه بر زبان عرب بسیار رود و چنانست که مردمان گویند: در جنب فلان توانگر شدم، از پهلوی فلان مال بدست آوردم. وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِینَ ای المستهزئین بدین اللَّه و کتابه و رسوله و المؤمنین قال قتادة: لم یکفهم ما ضیعوا من طاعة اللَّه حتی سخروا باهل طاعته.

أўи тқўли луи أни аллоҳи ҳдонии лукнати ман аламтқин эй мараи тқўли ҳозоу мараи тқўли злк . Ва қил : ани қўмои иқўлўни ҳозоу қўмои иқўлўни злк .

أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ ای مرّة تقول هذا و مرّة تقول ذلک. و قیل: ان قوما یقولون هذا و قوما یقولون ذلک.

أўи тқўли ҳайнтарӣ алъзоби ъёно : луи أни лии караи рҷъаҳи илои алднё , Фأкўни ман алмҳснин эй алмуваҳидин .

أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذابَ عیانا: لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً رجعة الی الدنیا، فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ ای الموحدین.

Сами иқоли лиҳозои алқоӣл : балии қади ҷоءтки оётӣ яъне алқуръони Фкзбти баҳоу қиллати анҳо листи ман аллоҳ ,у асткбрт эй такаббурати ани алоямони баҳо ,у канти ман алкоФрини ирўии ан алнабӣ ( с ) қрأи қади ҷоءтки оётии Фкзбти баҳоу асткбрту канти болтأниси Фикўни хтобои ллнФс ва ман фатҳи алтоءоти радҳо илои маънии алнФсу ҳўи алонсон .

ثمّ یقال لهذا القائل: بَلی‌ قَدْ جاءَتْکَ آیاتِی یعنی القرآن فَکَذَّبْتَ بِها و قلت انها لیست من اللَّه، وَ اسْتَکْبَرْتَ ای تکبّرت عن الایمان بها، وَ کُنْتَ مِنَ الْکافِرِینَ یروی ان النبی (ص) قرأ قَدْ جاءَتْکَ آیاتِی فَکَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ بالتأنیث فیکون خطابا للنفس و من فتح التاءات ردّها الی معنی النفس و هو الانسان.

Ва явми алқёмаҳтарӣ аллазӣнаи кзбўои алии аллоҳи бони ?лаи влдоу соҳибау шрико , вҷўҳҳми мсўдаҳи ман қавла : явми тбизи вуҷӯҳу тсўди вуҷӯҳ . Ва қил : вҷўҳҳми мсўдаҳи ммои инолҳми ман нафхи алнор . أи лӣси фии ҷаҳаннами мсўӣ эй мқомоу мнзлои ллмткбрини ани алоямон ? яъне : أи лӣси ҳқо ан наҷаъл ҷаҳаннами мконои ?лаам ?

وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ بان له ولدا و صاحبة و شریکا، وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ من قوله: یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ. و قیل: وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ ممّا ینالهم من نفخ النّار. أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً ای مقاما و منزلا لِلْمُتَکَبِّرِینَ عن الایمان؟ یعنی: أ لیس حقا ان نجعل جهنّم مکانا لهم؟

Ва инҷии аллоҳи аллазӣнаи атқўои бмФозтҳми қрأи Ҳамзау алксоӣӣу абӯи бикр : « бмФозотҳм » бололФи алии алҷмъ , эй болтрқи алтии тؤдиҳми илои алФўзу алнҷоаҳу ҳаии иктисоби алтоъоту иҷтиноби алмъосӣ . Ва қрأи алохрўн : « бмФозтҳм » алии алвоҳаду ҳаии бмънии алФўз , эй ннҷиҳми бФўзҳми ман алнори боъмолҳми алҳасанау қил : ҳаии шҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳ .

وَ یُنَجِّی اللَّهُ الَّذِینَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ قرأ حمزة و الکسائی و ابو بکر: «بمفازاتهم» بالالف علی الجمع، ای بالطرق التی تؤدّیهم الی الفوز و النجاة و هی اکتساب الطاعات و اجتناب المعاصی. و قرأ الآخرون: «بمفازتهم» علی الواحد و هی بمعنی الفوز، ای ننجّیهم بفوزهم من النار باعمالهم الحسنة و قیل: هی شهادة ان لا اله الا اللَّه.

Лои имсҳми алсўءу лои ҳам иҳзнўн эй лои имси абдонҳми азӣу лои қлўбҳми ҳузн .

لا یَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ ای لا یمسّ ابدانهم اذی و لا قلوبهم حزن.

Аллоҳи холиқи кули шайъи ءу кули шайъи ء боӣн манеҳ ,у ҳўи алии кули шайъи ءи вакил эй кулҳо мавкӯлаи илайҳи Фҳўи алқоӣми бҳФзҳо .

اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ و کلّ شی‌ء بائن منه، وَ هُوَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَکِیلٌ ای کلها موکولة الیه فهو القائم بحفظها.

?ла мақолед алсмоўоту алأрзи алмқолиди алмФотиҳ , воҳидҳо мқлод , эй ?лаи мафотеҳи хзоӣни алсмоўоту аларзи иФтҳи алрзқи алии ман ишоءу иғлқаҳи алии ман ишоء . Қоли аҳли аллғаҳ : алмқлоди алмФтоҳ ,у алмқлоди алқФл , қулад боба , эй ағлқаҳу қлдаҳи азои фатҳа .

لَهُ مَقالِیدُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ المقالید المفاتیح، واحدها مقلاد، ای له مفاتیح خزائن السماوات و الارض یفتح الرزق علی من یشاء و یغلقه علی من یشاء. قال اهل اللغة: المقلاد المفتاح، و المقلاد القفل، قلد بابه، ای اغلقه و قلده اذا فتحه.

Ва қил : мақолед алсмоўоти аломтор ва мақолед аларзи алнбот ,у маънии алоиаҳ : лои инзли ман алсмоءи малику лои қатрау лои инбти ман аларзи наботи алои бознаҳ .

و قیل: مقالید السماوات الامطار و مقالید الارض النبات، و معنی الآیة: لا ینزل من السماء ملک و لا قطرة و لا ینبت من الارض نبات الا باذنه.

Рӯй ани Усмони бен ъФони ани расӯли аллоҳ ( с ) сӣли ани тафсири ҳзаҳи алоиаҳ , Фқол : « тафсири алмқолиди лои илоҳи алои аллоҳу аллоҳи Акбару субҳони аллоҳу бҳмдаҳи астғФри аллоҳи лои ҳавлу лои қувваи алои биллоҳи алаввалу алохру аззоҳиру алботни яҳёу имити бедаи алхиру ҳўи алии кули шайъи ءи қадир » .

روی عن عثمان بن عفان ان رسول اللَّه (ص) سئل عن تفسیر هذه الآیة، فقال: «تفسیر المقالید لا اله الّا اللَّه و اللَّه اکبر و سبحان اللَّه و بحمده استغفر اللَّه لا حول و لا قوة الا باللّه الاول و الآخر و الظاهر و الباطن یحیی و یمیت بیده الخیر و هو علی کلّ شی‌ء قدیر».

Ва фии алхбри ани расӯли аллоҳ ( с ) қол : « ?утяти бмФотиҳи хзоӣни аларзи Фързти алии Фқлт : ло , бали аҷўъи иўмоу ашбъи иўмо » .

و فی الخبر ان رسول اللَّه (ص) قال: «اتیت بمفاتیح خزائن الارض فعرضت علیّ فقلت: لا، بل اجوع یوما و اشبع یوما».

Ва аллазӣнаи кФрўои боёти аллоҳ эй ҷҳдўои қудратаи алии злк , أўлӣки ҳам алхосрўни фии алохраҳ .

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ ای جحدوا قدرته علی ذلک، أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ فی الآخرة.

Қул أи Фғири аллоҳи қоли мақотил : ани қришо : дътаҳи илои дайни обоӣаҳи Фнзлти ҳзаҳи алоиаҳ « қул » ?лаам ё Муҳамади баъди ҳозои албён : أи Фғири аллоҳи тأмрўнии أъбди أиҳои алҷоҳлўн ? қрأи ибни омир « тأмрўннӣ » бнўнини хФиФтин . Ва қрأи нофеъ : « тأмрўнӣ » бнўни воҳидаи хафифаи алии алҳзФу қрأи алохрўн : « тأмрўнӣ » бнўни воҳидаи мшддаҳи алии алодғом .

قُلْ أَ فَغَیْرَ اللَّهِ قال مقاتل: ان قریشا: دعته الی دین آبائه فنزلت هذه الآیة «قل» لهم یا محمد بعد هذا البیان: أَ فَغَیْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ أَیُّهَا الْجاهِلُونَ؟ قرأ ابن عامر «تأمروننی» بنونین خفیفتین. و قرأ نافع: «تأمرونی» بنون واحدة خفیفة علی الحذف و قرأ الآخرون: «تأمرونّی» بنون واحدة مشدّدة علی الادغام.

Ва лақади أўҳии إлику إлии аллазӣнаи ман қблк яъне :у аўҳии илои аллазӣнаи ман қблки бмсли злки лӣни أшркти лиҳбтни ъмлки алзии ъмлтаҳ қабл алшрк . Фҳзои хитоби маъа алрасул ,у алмрод ба ғайра . Ва қил : ҳозои адаби ман аллоҳи лнбиаҳу таҳдиди лғираҳи лони аллоҳи ъзу ҷли ъсмаҳи ман алшрк .

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ یعنی: و اوحی الی الذین من قبلک بمثل ذلک لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ الذی عملته قبل الشرک. فهذا خطاب مع الرسول، و المراد به غیره. و قیل: هذا ادب من اللَّه لنبیّه و تهدید لغیره لان اللَّه عز و جل عصمه من الشرک.

Ва лткўнни ман алхосрин .

وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ.

Бали аллоҳи Фоъбд эй вҳду ахлси ?лаи алъбодаҳ , ва кун ман алшокрини ллаҳи Фимои анъм ба алейк ман алҳдоиаҳу алнбўаҳ .

بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ ای وحّد و اخلص له العبادة، وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ للَّه فیما انعم به علیک من الهدایة و النبوة.

Ва мо қдрўои аллоҳи ҳақи қадарае мо ърФўаҳи ҳақи маърифата ва мо ъзмўаҳи ҳақи азиматаи ҳайси ашркўо ба ғайра , сами ахбри ани азиматаи Фқол :у алأрзи ҷмиъои қбзтаҳи явми алқёмаҳи алқбзаҳи масдари ақими мақоми алмФъўл , эй аларзи мқбўзаҳи фии қбзтаҳи явми алқимаҳ . Ва алсмоўоти мтўёти биминаҳи ман алтӣу ҳўи алодроҷ , беонақавла : явми нтўии алсмоءи ктии алсҷли ллктб .

وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ای ما عرفوه حقّ معرفته و ما عظّموه حقّ عظمته حیث اشرکوا به غیره، ثمّ اخبر عن عظمته فقال: وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ القبضة مصدر اقیم مقام المفعول، ای الارض مقبوضة فی قبضته یوم القیمة. وَ السَّماواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ من الطّیّ و هو الادراج، بیانه قوله: یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ.

« субҳона » эй тнзиҳои ?лау тъзимои ман ани икўни ?лаи назири фии зотау сифота ,у таъолии ъмои ишркўн эйу ҳўи мутаъоли ъмои исФаҳи алмшркўн . Рӯй абди аллоҳи бен масъӯду абди аллоҳи бен аббоси разии аллоҳи ънҳмои ани ҳброи ман алиҳўди ?утии расӯли аллоҳ ( с ) Фқол : ё Муҳамади ашърти ани аллоҳи изъи явми алқимаҳи алсмоўоти алии асбъ ва аларзин алии асбъу алҷболи алии асбъу алмоءу алсрӣу алшҷри алии асбъу ҷамеъи алхлоӣқи алии асбъи сами иҳзҳну иқўл : анои алмалики ин алмулук ?

«سبحانه» ای تنزیها له و تعظیما من ان یکون له نظیر فی ذاته و صفاته، وَ تَعالی‌ عَمَّا یُشْرِکُونَ ای و هو متعال عمّا یصفه المشرکون. روی عبد اللَّه بن مسعود و عبد اللَّه بن عباس رضی اللَّه عنهما ان حبرا من الیهود اتی رسول اللَّه (ص) فقال: یا محمد اشعرت ان اللَّه یضع یوم القیمة السماوات علی اصبع و الارضین علی اصبع و الجبال علی اصبع و الماء و الثری و الشجر علی اصبع و جمیع الخلائق علی اصبع ثمّ یهزهنّ و یقول: انا الملک این الملوک؟

Фзҳки расӯли аллоҳ ( с ) тъҷбо манеҳу тсдиқои ?ла , Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳ : ва мо қдрўои аллоҳи ҳақи қадарау алأрзи ҷмиъои қбзтаҳи явми алқёмаҳу фии рўоиаҳи абии ҳрираҳи ани расӯли аллоҳ ( с ) анаи қол : « иқбзи аллоҳи алсмоўоти биминаҳ ва аларзин бедаи алأхрии сами иҳзҳну иқўл : анои алмалики ин мулӯки аларз » .

فضحک رسول اللَّه (ص) تعجّبا منه و تصدیقا له، فانزل اللَّه هذه الآیة: وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ و فی روایة ابی هریرة عن رسول اللَّه (ص) انه قال: «یقبض اللَّه السماوات بیمینه و الارضین بیده الأخری ثمّ یهزهنّ و یقول: انا الملک این ملوک الارض».

Ва қил : ллаҳи ядони клтоҳмои яминон .

و قیل: للَّه یدان کلتاهما یمینان.

Ва қоли алшоър :

و قال الشاعر:

Ва фии алхбр : « клтои ядии рбнои ямин » .

و فی الخبر: «کلتا یدی ربنا یمین».

?лаи яминони ъдлои лои шимоли ?ла

له یمینان عدلا لا شمال له

Ва фии иминиаҳи оҷолу арзоқ

و فی یمینیه آجال و ارزاق‌

Ва қоли ибни аббос : мо алсмоўоти алсбъу алорзўни алсбъи фии яди аллоҳи алои кхрдлаҳи фии яди аҳдкми субҳонау таъолии ъмои ишркўн .

و قال ابن عباس: ما السماوات السبع و الارضون السبع فی ید اللَّه الّا کخردلة فی ید احدکم سُبْحانَهُ وَ تَعالی‌ عَمَّا یُشْرِکُونَ.

Ва нафхи фии алсўри ҳзаҳи ҳаии алнФхаҳи ассонӣау ҳаии нафхаи алсъқаҳи баъди нафхаи алФзъи борбъини сана . Қоли баъзи алмФсрин : алнФхаҳи аснтон , алаввалии ллмўту ассонӣаи ллбъсу бинҳмои арбъўни сана .

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ هذه هی النفخة الثانیة و هی نفخة الصعقة بعد نفخة الفزع باربعین سنة. قال بعض المفسّرین: النفخة اثنتان، الاولی للموت و الثانیة للبعث و بینهما اربعون سنة.

Ва алоксрўни алии анҳо сулси нафхот , алаввалии ллФзъу ассонӣаи ллмўту алсолсаҳи ллбъс . « Фсъқ » эй моти ман фии алсмоўот ва ман фии алأрзи иқол : съқи фалону съқи азои исобатаи алсъқаҳу алсоъқаҳи ҳаии алсўти маъааи алъзоб ӯ маъааи алнор . إлои ман шоءи аллоҳи қоли алҳсн : яъне аллоҳи вҳдаҳу қил : إлои ман шоءи аллоҳ яъне ман фии алҷнаҳи ман алхзнаҳу алҳўру алғлмон ва ман фии ҷаҳаннами ман алхзнаҳ .

و الاکثرون علی انها ثلث نفخات، الاولی للفزع و الثانیة للموت و الثالثة للبعث. «فصعق» ای مات مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یقال: صعق فلان و صعق اذا اصابته الصعقة و الصاعقة هی الصوت معه العذاب او معه النار. إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ قال الحسن: یعنی اللَّه وحده و قیل: إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ یعنی من فی الجنة من الخزنة و الحور و الغلمان و من فی جهنم من الخزنة.

Ва қил : ҳам ҳамлаи алърш . Ва қил : ҳам алшҳдоء ва ҳам мтқлдўни алсиўФи ҳавли алърш . Ва қил : ҳам Ҷабраилу Микоилу исрофилу малики аламут

و قیل: هم حملة العرش. و قیل: هم الشهداء و هم متقلّدون السیوف حول العرش. و قیل: هم جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و ملک الموت

Ва фии алхбр : « ани аллоҳи ъзу ҷли иқўли ҳинӣз : ё малики аламути хзи нафаси исрофил , сами иқўли ман бқӣ ? Фиқўл : Ҷабраилу Микоилу малики аламути Фиқўли хзи нафаси Микоил ҳатто ибқии малики аламуту Ҷабраилу иқўли мат ё малики аламути Фимўти сами иқўл ё Ҷабраили ман бқӣ ? Фиқўл : таборакату таъолӣати зои алҷлолу алокроми вҷҳки алдоӣми албоқӣу Ҷабраили алмити алифоне , Фиқўл : ё Ҷабраили лои бади ман мўтк , Фиқъи соҷдои ихФқи бҷноҳаҳи Фимўт » .

و فی الخبر: «ان اللَّه عز و جل یقول حینئذ: یا ملک الموت خذ نفس اسرافیل، ثمّ یقول من بقی؟ فیقول: جبرئیل و میکائیل و ملک الموت فیقول خذ نفس میکائیل حتی یبقی ملک الموت و جبرئیل و یقول مت یا ملک الموت فیموت ثم یقول یا جبرئیل من بقی؟ فیقول: تبارکت و تعالیت ذا الجلال و الاکرام وجهک الدائم الباقی و جبرئیل المیّت الفانی، فیقول: یا جبرئیل لا بدّ من موتک، فیقع ساجدا یخفق بجناحه فیموت».

Қавла : сами нафхи фӣаи أхрии ҳзаҳи ҳаии алнФхаҳи алсолсаҳу ҳаии алнФхаҳи албъс , Фإзои ҳам қиёми ман қбўрҳм « инзрўн » илои албъс . Ва қил : интзрўни амри аллоҳи Фиҳм .

قوله: ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْری‌ هذه هی النفخة الثالثة و هی النفخة البعث، فَإِذا هُمْ قِیامٌ من قبورهم «ینظرون» الی البعث. و قیل: ینتظرون امر اللَّه فیهم.

Ва أшрқти алأрзи бнўри рабҳоу злки ҳайни инзли аллоҳи субҳонаи алии курсӣаи лФсли алқзоءи байни ибода . Ва қил : итҷлии Фтшрқи ърсоти алқёмаҳи бнўраҳи ъзу ҷл . Ва вазъи алкитоби кқўлаҳ :у нзъи алмўозини алқст . Ва қил . Ва вазъи алкитоб яъне кутуби алоъмоли ллмҳосбаҳу алҷзоء .

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها و ذلک حین ینزل اللَّه سبحانه علی کرسیّه لفصل القضاء بین عباده. و قیل: یتجلّی فتشرق عرصات القیامة بنوره عز و جل. وَ وُضِعَ الْکِتابُ کقوله: وَ نَضَعُ الْمَوازِینَ الْقِسْطَ. و قیل. وَ وُضِعَ الْکِتابُ یعنی کتب الاعمال للمحاسبة و الجزاء.

Ва қил : вазъедӣ асҳоба ҳатто иқрءўои минҳои аъмолҳм . Ва қил : алкитоби аллўҳи алмҳФўзи тақобули суҳуфи аъмолҳми бмои фии аллўҳи алмҳФўз .

و قیل: وضع ایدی اصحابه حتّی یقرءوا منها اعمالهم. و قیل: الکتاب اللوح المحفوظ تقابل صحف اعمالهم بما فی اللوح المحفوظ.

Ва ҷаии ءи болнбиину алшҳдоءи қоли ибни аббос : яъне аллазӣнаи ишҳдўни ллрсли бтблиғи алрсолаҳ ва ҳам ИМАи Муҳамад ( с ) . Ва қоли ътоء . Яъне алҳифзаи идли алайҳи қавла :у ҷоءти кули нафаси маъаҳо соӣқу шаҳид . Ва қил : алшҳдоءи ҳам алأброри фии кули замони ишҳдўни алии аҳли злк алзмон . Ва қил : ташаҳҳуди алии алъбоди явми алқимаҳи алҷўорҳу алмкон ва алзмон .

وَ جِی‌ءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَداءِ قال ابن عباس: یعنی الذین یشهدون للرسل بتبلیغ الرسالة و هم امّة محمد (ص). و قال عطاء. یعنی الحفظة یدلّ علیه قوله: وَ جاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِیدٌ. و قیل: الشهداء هم الأبرار فی کلّ زمان یشهدون علی اهل ذلک الزمان. و قیل: تشهد علی العباد یوم القیمة الجوارح و المکان و الزّمان.

Ва қзии бинҳми болҳқи болъдл ва ҳам лои излмўн эй лои изоди фии сиотҳму лои инқси ман ҳснотҳм .

وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ بالعدل وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ ای لا یزاد فی سیّآتهم و لا ینقص من حسناتهم.

Ва вФити кули нафаси мо амалат эй савоби мо амалату ҳўи أълми бмои иФълўни қоли ътоء : эй ҳўи олами боФъолҳми лои иҳтоҷи илои котибу лои шоҳид . Қоли ибни аббос . Азои кони явми алқимаҳи бадали аллоҳи аларзи ғайри аларзу зоди фии арзҳо ва тӯлҳо кзоу кзои Фозои астқрти алайҳои иқдоми алхлоӣқи барҳаму Фоҷрҳми асмъҳми аллоҳи таъолии каломаи иқўл : ани китобии конўои иктбўни алайкуми мо азҳртму лами икни ?лаами илми бмои асрртми Фонои олами бмои азҳртму бмои асрртму мҳосбкми алиўми алии мо азҳртму алии мо асрртми сами ағФри лмни أшоءи мнкм .

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ ای ثواب ما عملت وَ هُوَ أَعْلَمُ بِما یَفْعَلُونَ قال عطاء: ای هو عالم بافعالهم لا یحتاج الی کاتب و لا شاهد. قال ابن عباس. اذا کان یوم القیمة بدّل اللَّه الارض غیر الارض و زاد فی عرضها و طولها کذا و کذا فاذا استقرّت علیها اقدام الخلائق برّهم و فاجرهم اسمعهم اللَّه تعالی کلامه یقول: ان کتابی کانوا یکتبون علیکم ما اظهرتم و لم یکن لهم علم بما اسررتم فانا عالم بما اظهرتم و بما اسررتم و محاسبکم الیوم علی ما اظهرتم و علی ما اسررتم ثم اغفر لمن أشاء منکم.

Ва сиқи аллазӣнаи кФрўои إлии ҷаҳаннами сўқои ъниФои исҳбўни алии вҷўҳҳми илои ҷаҳаннам « змро » эй ҷимоъаи баъди ҷимоъаи маъаи эмомҳо . Ва қил : бъзҳм қабл алҳсобу бъзҳми баъди алҳсоб . Ҳатто إзои ҷоؤҳои фатҳати أбўобҳоу ҳаии сабъаи лқўлаҳ : лҳои сабъаи أбўобу кант қабл злки мғлқаҳи ФФтҳти ллкФор . Қрأи аҳли алкўФаҳ : « фатҳат » ва « фатҳат » клоҳмои болтхФиФ . Ва қрأи алохрўни болтшдиди алии алтксир . Ва қоли ?лаами хзнтҳои тўбихоу тқриъои ?лаам : أи лами иأткми русули мнкм эй ман анФскми итлўни алайкуми оёти рбкму инзрўнкми лқоءи иўмкми ҳозо ? иأхзўни ақрорҳми бонуҳуми астҳқўои алъзоб : қолўои балӣу локини ҳақати калимаи алъзоби алии алкоФрини тақдира :у локини кФрнои Фҳқти калимаи алъзоби алии алкоФрин . Ва калимаи алъзоби илми аллоҳи алсобқи кқўлаҳ : ғлбти ълинои шқўтноу кқўлаҳ : إнои кули фӣҳо إни аллоҳи қади ҳукми байни алъбод . Ва қил : калимаи алъзоби қавлаи субҳона : лأмлأни ҷаҳаннами ман алҷнаҳу анноси أҷмъин .

وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلی‌ جَهَنَّمَ سوقا عنیفا یسحبون علی وجوههم الی جهنم «زمرا» ای جماعة بعد جماعة مع امامها. و قیل: بعضهم قبل الحساب و بعضهم بعد الحساب. حَتَّی إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها و هی سبعة لقوله: لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ و کانت قبل ذلک مغلقة ففتحت للکفار. قرأ اهل الکوفة: «فتحت» و «فتحت» کلاهما بالتخفیف. و قرأ الآخرون بالتشدید علی التکثیر. وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها توبیخا و تقریعا لهم: أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ ای من انفسکم یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیاتِ رَبِّکُمْ وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقاءَ یَوْمِکُمْ هذا؟ یأخذون اقرارهم بانهم استحقّوا العذاب: قالُوا بَلی‌ وَ لکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَی الْکافِرِینَ تقدیره: و لکن کفرنا فحقّت کلمة العذاب علی الکافرین. و کَلِمَةُ الْعَذابِ علم اللَّه السابق کقوله: غَلَبَتْ عَلَیْنا شِقْوَتُنا و کقوله: إِنَّا کُلٌّ فِیها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبادِ. و قیل: کلمة العذاب قوله سبحانه: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ.

Қили адхлўои أбўоби ҷаҳаннами холидин фӣҳо эй оламин анкми мхлдўни фӣҳо , Фбӣси мсўии алмткбрини алнор .

قِیلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها ای عالمین انکم مخلّدون فیها، فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ النّار.

Ва сиқи аллазӣнаи атқўои рбҳми إлии алҷнаҳи змрои дӯзахёнро гуфт : « сиқ »у биҳиштёнро гуфт : « сиқ » , издивоҷи суханро чунин гуфт на тсўити ҳолро , ва фарқаст миён ҳар ду сӯқ , дӯзахёнро мироннди бқҳру унф бар рӯй , ҳамеи кашанди эшонро бзҷру сиёсат то ботши сқри лқўлаҳ : исҳбўни фии алҳмими исҳбўни фии алнори алии вҷўҳҳми зўқўои миси сқр . Биҳиштёнро ҳаме баранд бъзу ноз бар нҷоӣби нур ва барпурҳои Фариштагон то бҷнаҳи алхлд .

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً دوزخیان را گفت: «سیق» و بهشتیان را گفت: «سیق»، ازدواج سخن را چنین گفت نه تسویت حال را، و فرق است میان هر دو سوق، دوزخیان را میرانند بقهر و عنف بر روی، همی کشند ایشان را بزجر و سیاست تا بآتش سقر لقوله: یُسْحَبُونَ فِی الْحَمِیمِ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلی‌ وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ. بهشتیان را همی برند بعزّ و ناز بر نجائب نور و بر پرهای فرشتگان تا بجنّة الخلد.

Қол алнабӣ ( с ) : « аҷаби рбнои ман ақвоми иқодўни илои алҷнаҳи болслосл » .

قال النبی (ص): «عجب ربنا من اقوام یقادون الی الجنة بالسلاسل».

Ҳатто إзои ҷоؤҳоу фатҳати أбўобҳои ин ваов смониаҳ гӯйанд далолат кунад ки дарҳои биҳишт ҳаштанд бар вифқи хабари Мустафои алайҳи алслоаҳу ассаломи қол : « ани ллҷнаҳи лсмониаҳи абвоби мо минҳои бобони алои бинҳмои сайри алрокби сабъин ъомо ва мо байни кули мисроъин ман мсориъи алҷнаҳи масираи сабъи синӣн » . Ва фии рўоиаҳ « масираи арбаъӣни сана » . Ва фии рўоиаҳ « комаи байни Маккау басарӣ » .

حَتَّی إِذا جاؤُها وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها این واو ثمانیه گویند دلالت کند که درهای بهشت هشت‌اند بر وفق خبر مصطفی علیه الصلاة و السلام قال: «ان للجنّة لثمانیه ابواب ما منها بابان الا بینهما سیر الراکب سبعین عاما و ما بین کلّ مصراعین من مصاریع الجنّة مسیرة سبع سنین». و فی روایة «مسیرة اربعین سنة». و فی روایة «کما بین مکة و بصری».

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу силам : « боби умматии алзӣ идхлўн манеҳ алҷнаҳи арзаи масираи алрокби алмҷўди слсои сами анҳми лизғтўни алайҳ ҳатто ткоди мнокбҳми тзўл »

و قال صلی اللَّه علیه و سلّم: «باب امّتی الذی یدخلون منه الجنة عرضه مسیرة الراکب المجوّد ثلثا ثمّ انهم لیضغطون علیه حتی تکاد مناکبهم تزول»

Ва қол ( с ) : « анои аввали ман иأтии боби алҷнаҳи ФостФтҳи Фиқўли алхозн : ман анат ? Фоқўли Муҳамад , Фиқўл : нъми бки амрати ани лои аФтҳи лоҳди қблк » .

و قال (ص): «انا اوّل من یأتی باب الجنة فاستفتح فیقول الخازن: من انت؟ فاقول محمد، فیقول: نعم بک امرت ان لا افتح لاحد قبلک».

Ва фии рўоиаҳи ахрӣ : « анои аввали ман иҳрки ҳалқи алҷнаҳи ФиФтҳи аллоҳи лии Фидхлниҳо » .

و فی روایة اخری: «انا اول من یحرّک حلق الجنة فیفتح اللَّه لی فیدخلنیها».

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу силам : тФтҳи абвоби алҷнаҳи кули аснину хмис » .

و قال صلی اللَّه علیه و سلم: تفتح ابواب الجنة کلّ اثنین و خمیس».

Ҳатто إзои ҷоؤҳоу фатҳати أбўобҳои ҳозои каломи ҷавобаи мҳзўФ , тақдира : ҳатто азои ҷоءўҳоу фатҳати абвобҳо съдўои бдхўлҳо . Ва қил : ҷавоба : қоли ?лаами хзнтҳо ,у алўоўи фӣаи млғоаҳ , тақдира : ҳатто азои ҷоءўҳоу фатҳати абвобҳо қоли ?лаами хзнтҳо : саломи алайкуми тбтми муъминон чун бадар биҳишт расанд хозинони биҳишт бар эшон салом кунанд бФрмони аллоҳ ва гӯйанд : « тбтм » эй тбтми ъишоу тоби лаками алмқоми хуш ҷое ки ҷой шумосту хуши айшӣ ки айш шумост . Амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) гуфт : бар дар биҳишт дарахтӣаст ки аз бехи он ду чашма об равонаст муъмин онҷо расад бикӣ аз ани ду чашма ғусл кунад то зоҳири вай пок шаваду равшан , ва аз дигари чашма шарбатӣ хӯрд то ботини вай аз ҳамаи олоиш пок гардад ва некӯ шавад , он гуҳи ризвону асҳоби вай ӯро истиқбол кунанд ва гӯйанд : саломи алайкуми тбтми Фодхлўҳои холидин .

حَتَّی إِذا جاؤُها وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها هذا کلام جوابه محذوف، تقدیره: حتّی اذا جاءوها و فتحت ابوابها سعدوا بدخولها. و قیل: جوابه: قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها، و الواو فیه ملغاة، تقدیره: حتی اذا جاءوها و فتحت ابوابها قال لهم خزنتها: سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ مؤمنان چون بدر بهشت رسند خازنان بهشت بر ایشان سلام کنند بفرمان اللَّه و گویند: «طبتم» ای طبتم عیشا و طاب لکم المقام خوش جایی که جای شماست و خوش عیشی که عیش شماست. امیر المؤمنین علی (ع) گفت: بر در بهشت درختی است که از بیخ آن دو چشمه آب روانست مؤمن آنجا رسد بیکی از ان دو چشمه غسل کند تا ظاهر وی پاک شود و روشن، و از دیگر چشمه شربتی خورد تا باطن وی از همه آلایش پاک گردد و نیکو شود، آن گه رضوان و اصحاب وی او را استقبال کنند و گویند: سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ.

Ва қолўои алҳмди ллаҳи алзии сдқнои ваъдае анҷзи лнои мо въднои фии алднёи ман Наими алъқбӣу أўрснои алأрз эй арзи алҷнаҳ ,у злки қавла : أни алأрзи ирсҳои ибодии алсолҳўн . Нтбўأи ман алҷнаҳи ҳайси ншоءи Фнъми أҷри алъомлин эй савоби алмтиъин .

وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنا وَعْدَهُ ای انجز لنا ما وعدنا فی الدنیا من نعیم العقبی وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ ای ارض الجنة، و ذلک قوله: أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ. نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِینَ‌ ای ثواب المطیعین.

Ватарӣ алмлоӣкаҳи ҳоФини ман ҳавли алърш эй муҳӣтин болърши мҳдқини бҳФоФиаҳ , эй ҷонибӣау злки баъди ани аҳёҳми аллоҳ . Тқўл : ҳФўо беу аҳФўо бе , эй аҳотўо бе . Ва қил : алҳоФи болшии ءи алмлозми ?ла . Исбҳўни бҳмди рбҳми тлззои лои тъбдои лони алтклиФи матрӯки фии злки алиўм . Ва қзии бинҳм яъне байни аҳли алҷнаҳу алнор , « болҳқ » эй болъдл , Фостқри фии алҷнаҳи аҳли алҷнаҳу аҳли алнори фии алнор . Ва қили алҳмди ллаҳи раби Алъоламин таъвили ҳозои алкломи ани аллоҳи ъзу ҷли лои индми алии амри қади қазоау лои итрдди фии ҳукми имзоа , кқўлаҳ :у лои ихоФи ъқбоҳо , муҷози қавла : қил эй қоли аллоҳ : алҳмди ллаҳи раби Алъоламин . Ва қоли алзҷоҷ : ани аллоҳи абтдأи халқи алошёءи болҳмди Фқол : алҳмди ллаҳи алзии халқи алсмоўоту алأрз , кзлки хатми болҳмди Фқоли лмои астқри аҳли алҷнаҳи фии алҷнаҳу аҳли алнори фии алнор : алҳмди ллаҳи раби Алъоламин » .

وَ تَرَی الْمَلائِکَةَ حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ ای محیطین بالعرش محدقین بحفافیه، ای جانبیه و ذلک بعد ان احیاهم اللَّه. تقول: حفّوا بی و احفّوا بی، ای احاطوا بی. و قیل: الحافّ بالشی‌ء الملازم له. یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ تلذّذا لا تعبّدا لانّ التکلیف متروک فی ذلک الیوم. وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ یعنی بین اهل الجنّة و النّار، «بالحقّ» ای بالعدل، فاستقرّ فی الجنة اهل الجنة و اهل النار فی النار. وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ تأویل هذا الکلام ان اللَّه عز و جل لا یندم علی امر قد قضاه و لا یتردّد فی حکم امضاه، کقوله: وَ لا یَخافُ عُقْباها، مجاز قوله: قِیلَ ای قال اللَّه: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ. و قال الزجاج: ان اللَّه ابتدأ خلق الاشیاء بالحمد فقال: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ، کذلک ختم بالحمد فقال لمّا استقرّ اهل الجنة فی الجنة و اهل النار فی النار: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ».

Ва қил : ҳозои ман каломи алмлоӣкаҳ , эй алҳмди ?лаи доиму ани анқтъи алтклиФ . Ва қил : ҳўи ман каломи аҳли алҷнаҳи шкрои алии мо сорўои илайҳи ман Наими алҷнаҳ .

و قیل: هذا من کلام الملائکة، ای الحمد له دائم و ان انقطع التکلیف. و قیل: هو من کلام اهل الجنة شکرا علی ما صاروا الیه من نعیم الجنة.