Қавлаи таъолӣ : أмни ҳўи қонти қрأи ибни касӣру нофеъу Ҳамза : « амн » бтхФиФи алмим ,у қрأи алохрўни бтшдидҳо , Фмн шудад фалаи ваҷҳон : аҳдҳмои ани икўни алмими фӣ «ам » сала ,у маънии алкломи истифҳому ҷавобаи мҳзўФ , муҷоза : амни ҳўи қонти кмни ҳўи ғайри қонт ?

قوله تعالی: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ قرأ ابن کثیر و نافع و حمزة: «امن» بتخفیف المیم، و قرأ الآخرون بتشدیدها، فمن شدّد فله وجهان: احدهما ان یکون المیم فی «ام» صلة، و معنی الکلام استفهام و جوابه محذوف، مجازه: امّن هو قانت کمن هو غیر قانت؟

Ва алўҷаҳи алохри анаи атфи алии алостФҳом , муҷоза : алзии ҷаъли ллаҳи андодо хайрам ман ҳўи қонт ?

و الوجه الآخر انه عطف علی الاستفهام، مجازه: الّذی جعل للَّه اندادا خیر ام من هو قانت؟

Ва ман қрأи болтхФиФи Фҳўи алифи истифҳоми дахли алӣ « ман » маъноа : أи ҳозои алқонти колзии ҷаъли ллаҳи андодо ?у қил : алолФи бмънии ҳарфи алндоء , тақдира : ё ман ҳўи қонт :у маънии алоиаҳ : қул таматтуъи бкФрки қлилои анки ман асҳоби алнор ё ман ҳўи қонти оноءи аллили анки ман аҳли алҷнаҳ .

و من قرأ بالتخفیف فهو الف استفهام دخل علی «من» معناه: أ هذا القانت کالّذی جعل للَّه اندادا؟ و قیل: الالف بمعنی حرف النّداء، تقدیره: یا من هو قانت: و معنی الآیة: قل تمتع بکفرک قلیلا انک من اصحاب النّار یا من هو قانت آناء اللیل انک من اهل الجنّة.

Ҳозои кқўли алқоӣл : фалони лои ислӣу лои исўми Фёмни ислӣу исўми абшр . Ва қил : алмнодии ҳў алрасул слии аллоҳи алайҳу силаму алмънӣ : ё ман ҳўи қонти оноءи аллил .

هذا کقول القائل: فلان لا یصلّی و لا یصوم فیامن یصلّی و یصوم ابشر. و قیل: المنادی هو الرّسول صلّی اللَّه علیه و سلّم و المعنی: یا من هو قانت آناء اللیل.

« қул ҳилли истўии аллазӣнаи иълмўну аллазӣнаи лои иълмўн » маънии қунути дарин оят қиёмаст дар намоз . Мустафоро алайҳ ассалом пурседанд : эй алслоаҳи афзал ? Фқол : « тӯли алқнўт » Фсмии алслоаҳи қнўтои лонҳои болқёми ткўн . Ва қол алнабӣ ( с ) : « мисли алмҷоҳди фии сиблати аллоҳи кмсли алқонти алсоӣм » яъне алмслии алсоӣм , сами қил : ллдъоءи қунути лонаи анмои идъў ба қоӣмои фии алслоаҳ қабл алркўъ ӯ баъда . Ва дар қуръон қунутаст бмънии иқрори бъбўдити кқўлаҳ :у ?лаи ман фии алсмоўоту алأрзи кули ?лаи қонтўн эй мақруни бъбўдитаҳ . Ва қунутаст бмънии тоъати кқўлаҳ :у алқонтину алқонтот эй алмтиъину алмтиъот ,у қоли таъолӣ : إни إброҳими кони أмаҳи қонтои ллаҳ эй мтиъо .

«قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ» معنی قنوت درین آیت قیام است در نماز. مصطفی را علیه السلام پرسیدند: ایّ الصّلاة افضل؟ فقال: «طول القنوت» فسمّی الصّلاة قنوتا لانها بالقیام تکون. و قال النّبی (ص): «مثل المجاهد فی سبیل اللَّه کمثل القانت الصّائم» یعنی المصلّی الصّائم، ثمّ قیل: للدّعاء قنوت لانه انما یدعو به قائما فی الصّلاة قبل الرّکوع او بعده. و در قرآن قنوت است بمعنی اقرار بعبودیّت کقوله: وَ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ‌ ای مقرّون بعبودیّته. و قنوت است بمعنی طاعت کقوله: وَ الْقانِتِینَ وَ الْقانِتاتِ ای المطیعین و المطیعات، و قال تعالی: إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ ای مطیعا.

« оноءи аллил » соъота , воҳидҳо « анӣ » ва « анӣ » ин оят тҳризаст бар намози шаб , ҳамонаст ки Мустафои алайҳи алслоаҳ ва ассалом фармуд фарои маози ҷабал : « алои адлки алии абвоби алхир : алсўми ҷинау алсдқаҳи ттФии алхтиӣаҳу салоаи алрҷли фии ҷўФи аллил » .

«آناءَ اللَّیْلِ» ساعاته، واحدها «انی» و «انی» این آیت تحریض است بر نماز شب، همانست که مصطفی علیه الصلاة و السلام فرمود فرا معاذ جبل: «الا ادلّک علی ابواب الخیر: الصّوم جنّة و الصّدقة تطفئ الخطیئة و صلاة الرّجل فی جوف اللیل».

« соҷдоу қоӣмо » яъне мслё . Ва қоли рабеъаи бен каъби алослмӣ : канти абяти маъаи расӯли аллоҳ ( с ) Фотиаҳи бўзўӣаҳу ҳоҷатаи Фқоли лӣ : сил , Фқлт : асӣлки мроФқтки фии алҷнаҳи Фқол : ӯ ғайри злк , қиллат : ҳўи злк , қол : Фоънии алии нФски бксраҳи алсҷўд , эй бксраҳи алслоаҳ .

«ساجِداً وَ قائِماً» یعنی مصلّیا. و قال ربیعة بن کعب الاسلمیّ: کنت ابیت مع رسول اللَّه (ص) فآتیه بوضوئه و حاجته فقال لی: سل، فقلت: اسئلک مرافقتک فی الجنّة فقال: او غیر ذلک، قلت: هو ذلک، قال: فاعنّی علی نفسک بکثرة السّجود، ای بکثرة الصّلاة.

« иҳзри алохраҳу ирҷўои раҳмаи раба » ин ояи бқўли ибни аббос дар шаъни абӯи бикри садиқ фурӯ омад ,у бқўли ибни умр дар шаъни Усмони ъФон фурӯ омад . Клбӣ гуфт : дар шаъни ибни масъӯду аммору салмон фурӯ омад .

«یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ» این آیه بقول ابن عباس در شأن ابو بکر صدیق فرو آمد، و بقول ابن عمر در شأن عثمان عفان فرو آمد. کلبی گفت: در شأن ابن مسعود و عمار و سلمان فرو آمد.

« қул ҳилли истўии аллазӣнаи иълмўну аллазӣнаи лои иълмўн » эй комаи лои истўии Алъоламу алҷоҳли лои истўии алмтиъу алъосӣ . Ва қил : « аллазӣнаи иълмўн » ҳам алмؤмнўни алмўқнўн , «у аллазӣнаи лои иълмўн » алкоФрўни алмртобўн . Ва қил : « аллазӣнаи иълмўн » мо ?лааму алайҳим , «у аллазӣнаи лои иълмўн » злк . « إнмои итзкри أўлўои алأлбоб » анҳмои лисои сўоء . ?фони қимаи кули амрии мо иҳснаҳ .

«قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ» ای کما لا یستوی العالم و الجاهل لا یستوی المطیع و العاصی. و قیل: «الَّذِینَ یَعْلَمُونَ» هم المؤمنون الموقنون، «وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ» الکافرون المرتابون. و قیل: «الَّذِینَ یَعْلَمُونَ» ما لهم و علیهم، «وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ» ذلک. «إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ» انهما لیسا سواء. فانّ قیمة کل امرئ ما یحسنه.

« қул ё ибоди аллазӣнаи омнўои атқўои рбкм » бомтсоли овомирау иҷтиноби нўоҳиаҳ , « ллзини أҳснўои фии ҳзаҳи алднё » эй атоъўои аллоҳи фии алднё , эй қолўои лои илоҳи алои аллоҳу сбтўои алии аимонҳму ъмлўои солҳои ?лаами ҳасанаи фии алохраҳу ҳаии алҷнаҳу алкромаҳ . Ин қавл мақотил аст мегуяд : эшон ки дар ин ҷаҳон некӯкор буданд ва фармон бурдору муваҳҳид , аишонрост дар ани ҷаҳони биҳишту каромат . Садӣ гуфт : дар ояти тақдим ва таъхираст яъне : ллзини аҳснўои ҳасанаи фии ҳзаҳи алднёу ҳаии алсҳаҳу алъоФиаҳу алсноءи алҷмилу бҳоءи алўҷаҳу нури алқлб .

«قُلْ یا عِبادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ» بامتثال اوامره و اجتناب نواهیه، «لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا» ای اطاعوا اللَّه فی الدنیا، ای قالوا لا اله الّا اللَّه و ثبتوا علی ایمانهم و عملوا صالحا لهم حسنة فی الآخرة و هی الجنّة و الکرامة. این قول مقاتل است میگوید: ایشان که در این جهان نیکوکار بودند و فرمان‌بردار و موحّد، ایشانراست در ان جهان بهشت و کرامت. سدی گفت: در آیت تقدیم و تأخیر است یعنی: للّذین احسنوا حسنة فی هذه الدنیا و هی الصّحّة و العافیة و الثّناء الجمیل و بهاء الوجه و نور القلب.

Мегуяд : эшон ки имон овараданду некӯ дар исломи монданд ва барон боистоднди аишонрости дарин дунёи сиҳҳату офияту санои некӯ , баҳоии зоҳиру нури ботин . Ва қил : маъноаи ?лаами фии ҳзаҳи алднёи муҳоҷири ҳасану ҳўи Мадина алрасул ( с ) эшон ки дар ислом омаданд аишонрост дар дунёи ҳиҷрат гоҳе некӯи Мадинаи расӯли аллоҳи алайҳи афзали алслўот то ҳиҷрат кунанд бмдинаҳ , Фзлки қавла : «у أрзи аллоҳи восеъа » . Ва қил : нзлти фии муҳоҷирии алҳбшаҳ . Ва қоли Саиди бен ҷбир : ман амри болмъосии Флиҳрб .

میگوید: ایشان که ایمان آوردند و نیکو در اسلام ماندند و بران بایستادند ایشانراست درین دنیا صحّت و عافیت و ثنای نیکو، بهای ظاهر و نور باطن. و قیل: معناه لهم فی هذه الدنیا مهاجر حسن و هو مدینة الرسول (ص) ایشان که در اسلام آمدند ایشانراست در دنیا هجرت گاهی نیکو مدینه رسول اللَّه علیه افضل الصّلوات تا هجرت کنند بمدینه، فذلک قوله: «وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ». و قیل: نزلت فی مهاجری الحبشة. و قال سعید بن جبیر: من امر بالمعاصی فلیهرب.

« إнмои иўФии алсобрўни أҷрҳми бғири ҳисоб » аллазӣнаи сбрўои алии динҳми Флми итркўаҳи ллозӣ . Қил : нзлти фии ҷаъфари бен абии толибу асҳобаи ҳайси лами итркўои динҳми лмои Аштади Фиҳми алблоءу сбрўоу ҷоҳдўо . Ва қоли алӣ ( ъ ) : кули мутӣъи иколи ?лаи килоу иўзни ?лаи взнои алои алсобрини ?фонаи иҳсии алайҳими ҳсё » .

«إِنَّما یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ» الّذین صبروا علی دینهم فلم یترکوه للاذی. قیل: نزلت فی جعفر بن ابی طالب و اصحابه حیث لم یترکوا دینهم لما اشتدّ فیهم البلاء و صبروا و جاهدوا. و قال علی (ع): کلّ مطیع یکال له کیلا و یوزن له وزنا الّا الصّابرین فانه یحثی علیهم حثیا».

Ва фии алхбри иؤтии боҳилли алблоءи Флои инсби ?лаами мизону лои иншри ?лаами девону исби алайҳими алоҷри сабои бғири ҳисоб ҳатто итмнии аҳли алъоФиаҳи фии алднёи ани аҷсодҳми тқрзи болмқоризи ммои изҳб ба аҳли алблоءи ман алФзл .

و فی الخبر یؤتی باهل البلاء فلا ینصب لهم میزان و لا ینشر لهم دیوان و یصبّ علیهم الاجر صبّا بغیر حساب حتّی یتمنّی اهل العافیة فی الدنیا انّ اجسادهم تقرض بالمقاریض ممّا یذهب به اهل البلاء من الفضل.

Ва сӣл алнабӣ ( с ) : эй анносашад блоء ? қол : « алонбёءи сами аломсли Фоломсли ибтлии алрҷли алии ҳасби дайнаи ?фони кони фии дайнаи слбои Аштади блоؤаҳу ани кони фии дайнаи рқаҳи ҳўни алайҳи Фмои золи кзлк ҳатто имшии алии аларзи молаи занб » .

و سئل النبی (ص): ایّ النّاس اشدّ بلاء؟ قال: «الانبیاء ثمّ الامثل فالامثل یبتلی الرجل علی حسب دینه فان کان فی دینه صلبا اشتدّ بلاؤه و ان کان فی دینه رقة هوّن علیه فما زال کذلک حتّی یمشی علی الارض ماله ذنب».

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу силам : « ани алъбди азои сабқати ?лаи ман аллоҳи манзалаи лами иблғҳои бълмаҳи ибтилоаи аллоҳи фии ҷасада ӯ фии мола ӯ фии валадаи сами сабраи алии злк ҳатто иблғаҳи алмнзлаҳи алтии сабқати ?лаи ман аллоҳу ани азми алҷзоءи маъаи азми алблоءу ани аллоҳи ъзу ҷли азои аҳби қўмои абтлоҳми Фмни разии фалаи алрзо ва ман схти фалаи алсхт » .

و قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «انّ العبد اذا سبقت له من اللَّه منزلة لم یبلغها بعلمه ابتلاه اللَّه فی جسده او فی ماله او فی ولده ثمّ صبّره علی ذلک حتّی یبلغه المنزلة الّتی سبقت له من اللَّه و انّ عظم الجزاء مع عظم البلاء و انّ اللَّه عزّ و جلّ اذا احبّ قوما ابتلاهم فمن رضی فله الرّضا و من سخط فله السّخط».

« қул إнии أмрти أни أъбди аллоҳ » эй бони аъбди аллоҳ « мхлсои ?лаи аддӣн » эй алтўҳиди лои ашрк ба шиӣо .

«قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ» ای بان اعبد اللَّه «مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ» ای التوحید لا اشرک به شیئا.

«у أмрти лأни أкўн » эй лоҷли ани акўн « أўли алмуслимӣн » ман ҳзаҳи аломаҳи Фохлси ?лаи алъбодаҳ қабл умматӣ .

«وَ أُمِرْتُ لِأَنْ أَکُونَ» ای لاجل ان اکون «أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ» من هذه الامّة فاخلص له العبادة قبل امّتی.

« қул إнии أхоФи إни ъсити рабӣ »у абдати ғайра « азоби явми азим » ,у ҳозои ҳайни дъии илои дайни обоӣаҳ . Ва қил : алмрод ба уммата . Ва қил : мансӯх . Ва қил : нзлт қабл ани ғФри аллоҳи ?лаи мо тақаддуми ман занба ва мо тأхр .

«قُلْ إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی» و عبدت غیره «عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ»، و هذا حین دعی الی دین آبائه. و قیل: المراد به امّته. و قیل: منسوخ. و قیل: نزلت قبل ان غفر اللَّه له ما تقدّم من ذنبه و ما تأخر.

« қул аллоҳи أъбди мхлсои ?лаи динӣ » эй қади амтслти мо амрат ба , « Фоъбдўо » ё мъшри алкФор « мо шӣтми ман дуна » ҳозои амри тавбиху таҳдиди кқўлаҳ : аъмлўои мо шӣтм « аъмлўои алии мконткм » « Фмни шоءи Флиؤмн ва ман шоءи ФликФр » « қул омнўо ба أўи лои тؤмнўо » « қул астҳзءўо » « Фонтзрўоу артқбўо » кулҳо калимоти харҷати махраҷи алостғноء .

«قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِینِی» ای قد امتثلت ما امرت به، «فَاعْبُدُوا» یا معشر الکفّار «ما شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ» هذا امر توبیخ و تهدید کقوله: اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ «اعملوا علی مکانتکم» «فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ» «قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا» «قل استهزءوا» «فانتظروا و ارتقبوا» کلّها کلمات خرجت مخرج الاستغناء.

« қул إни алхосрини аллазӣнаи хсрўои أнФсҳму أҳлиҳм » қили ?ла : хусрати ани холовати дайни обоӣки Фонзли аллоҳ : « қул إни алхосрини аллазӣнаи хсрўои أнФсҳм » болтхлиди фии алнор , «у аҳлиҳм » бонуҳуми лами идхлўои алҷнаҳи Фикўни ?лаами аҳлўни ман алҳўри алъайну лӣси фии алнори аҳл . Қоли ибни аббос : ани аллоҳи ҷаъли лкли инсони мнзлои фии алҷнаҳу аҳлои Фмни амали бтоъаҳи аллоҳи кони злки алмнзлу алоҳли ?ла ва ман амали бмъсиаҳи аллоҳи дахли алнору кони злки алмнзлу алоҳли лғираҳи ммни амали бтоъаҳи аллоҳ , « أлои злки ҳўи алхсрони улмубин » ҳайни астбдлўои болҷнаҳ нороу болдрҷоти даракот .

«قُلْ إِنَّ الْخاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ» قیل له: خسرت ان خالفت دین آبائک فانزل اللَّه: «قُلْ إِنَّ الْخاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ» بالتخلید فی النّار، «و اهلیهم» بانهم لم یدخلوا الجنّة فیکون لهم اهلون من الحور العین و لیس فی النّار اهل. قال ابن عباس: انّ اللَّه جعل لکلّ انسان منزلا فی الجنّة و اهلا فمن عمل بطاعة اللَّه کان ذلک المنزل و الاهل له و من عمل بمعصیة اللَّه دخل النّار و کان ذلک المنزل و الاهل لغیره ممّن عمل بطاعة اللَّه، «أَلا ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ» حین استبدلوا بالجنّة نارا و بالدّرجات درکات.

« ?лаами ман Фўқҳми злли ман алнор ва ман тҳтҳми злл » лони алнори тҳити баҳами комаи қол : « أҳоти баҳами сродқҳо »у саммии алнори зиллаи лғлзҳо ва касофатҳоу лонҳои тмнъи ман алнзри илои мо Фўқҳм . Ва қил : алзли алотбоқ . Ва қоли фии мавзеи охир : « ?лаами ман ҷаҳаннами мҳод ва ман Фўқҳми ғўош » атбоқи алнори ғўошу атбоқи алҷнаҳи ғрФу алмноФқўни фии алдрки алосФли ман алнор ,у анмои ҷаззи ани исмии мо тҳтҳми злолои лأнҳои атбоқи фавқи тҳтҳм ,у алзлаҳи ҳаии мо азлки ман Фўқк , « злки ихўФи аллоҳ ба ибода » эй злки алзии васфи ман алъзоб , ихўФи аллоҳ ба ибодаи фии алқуръони лиؤмнўо , « ё ибоди Фотқўн » вҳдўнӣу атиъўнӣ .

«لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ» لان النّار تحیط بهم کما قال: «أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها» و سمّی النّار ظلّة لغلظها و کثافتها و لانها تمنع من النّظر الی ما فوقهم. و قیل: الظّل الاطباق. و قال فی موضع آخر: «لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ» اطباق النّار غواش و اطباق الجنّة غرف و المنافقون فی الدرک الاسفل من النّار، و انما جاز ان یسمّی ما تحتهم ظلالا لأنها اطباق فوق تحتهم، و الظلّة هی ما اظلّک من فوقک، «ذلِکَ یُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ» ای ذلک الّذی وصف من العذاب، یخوّف اللَّه به عباده فی القرآن لیؤمنوا، «یا عِبادِ فَاتَّقُونِ» وحدونی و اطیعونی.

«у аллазӣнаи аҷтнбўои алтоғўти أни иъбдўҳо » кули ман абди шиӣои ғайри аллоҳи Фҳўи тоғу маъбудаи тоғӯт . Алтоءи листи бослиаҳи ҳаии фии алтоғўт ки фии алмлкўту алҷбрўту аллоҳўту алносўту алрҳмўту алрҳбўт «у أнобўои إлии аллоҳ » эй рҷъўои илои ибодаи аллоҳ « ?лаами албшрӣ » фии алднёи болҷнаҳи фии алъқбӣ . « Фбшри ибоди аллазӣнаи истмъўни алқўли Фитбъўни أҳснаҳ » мисоли ҳозои алоҳсни фии аддӣни ан вале алқтили азо талаб боладам Фҳўи ҳасан , Фозои ъФоу разии болдбаҳи Фҳўи аҳсан , ва ман ҷузии болсиӣаҳи мислҳо Фҳўи ҳасани ?фони ъФоу ғФри Фҳўи аҳсан , ?фони вазн ӯ коли Фъдли Фҳўи ҳасани ?фони арҷаҳи Фҳўи аҳсан , ?фони атзну адли Фҳўи ҳасану ани тФФи алӣ нафса Фҳўи аҳсан , ?фони ради ассаломи Фқол :у алайкуми ассаломи Фҳўи ҳасан , ?фони қол :у алайкуми ассалому раҳмаи аллоҳи Фҳўи аҳсани алии ҳозои алъёр . ?фони ҳаҷи рокбои Фҳўи ҳасани ?фони фаълаи роҷлои Фҳўи аҳсан . ?фони ғусли أъзоءаҳи фии алўзўءи мараи мараи Фҳўи ҳасан , ?фони ғуслҳо слосои слосои Фҳўи аҳсан . ?фони ҷузии золимаи бмсли мзлмтаҳи Фҳўи ҳасан , ?фони ҷозоаҳи бҳсни Фҳўи аҳсан . ?фони сҷд ӯ ркъи соктои Фҳўи ҷоӣзу алҷоӣзи ҳасану ани феълҳо мсбҳои Фҳўи аҳсан . Ва назири ҳзаҳи алоиаҳи қавлаи ъзу ҷли лмўсии алайҳи ассалом : Фхзҳои бқўаҳу أмри қўмки иأхзўои бأҳснҳоу қавла :у атбъўои أҳсни мо أнзли إликми ман рбкм . Қоли ибни аббос : омни абӯи бикри болнбӣ ( с ) Фҷоءаҳи Усмону абди арраҳмони бен ъўФу талҳау алзбиру саъди бен абии вқосу Саиди бен зайди Фсأлўаҳу ахбрҳми боимонаҳи Фомнўоу нзлти Фиҳм : « Фбшри ибоди аллазӣнаи истмъўни алқўли Фитбъўни أҳснаҳ » яъне истмъўни алқўли ман абии бикри Фитбъўни аҳсанау ҳўи қавли лои илоҳи алои аллоҳ . Ва дар исломи Усмони разии аллоҳи анҳу , ривоят кардаанд асҳоби ахбор ки : Усмони мардӣ буд сахти зебо рӯй некӯи қади хуши сухани шрмгни ҳлитӣу ҳайатӣ некӯ дошту каси бҷмол вай набӯд дар ани аср вазн нахоста буду расӯли худои салавоти аллоҳу саломаи алайҳ духтарӣ дошт номи ваии руқия , ва Усмон мехост ки ӯро бизанӣ кунад аммо пеш аз ваии Утбаи бен абии лҳб ӯро бхўост ва буи доданд , Усмон андўҳгн шуд , бархест ва дар хона модар шуду холаи ваии онҷо буду холаи ваии коҳина буд , гуфт : эй Усмони хабари дорӣ ки ятеми бӯи толиб чаҳ мегуяд ? динӣ нав овардау кории нав бар сохта ҳаме гуяд ки ман расӯл худоам бнмоз ҳаме фармоеду рӯзау зкоаҳу дигари хайроту пайвастан бо хуишону қробот . Усмон гуфт : эй холаи марои азин сухани ҳеҷ хабар нест , аммо дар дилами ин сухан ҷой гирифту асарӣ тамом кард , Усмон гуфт :у маро бо абӯи бикри дӯстӣ буд бғоит , бархестаму наздик вай шудам ва ин сухан бова гуфтам ки чунин ҳадисӣ шунидам ва дар дили ман асар кард , абӯ бикр бидонаст ки аз олами ғайби дарӣ дар дил вай кушоданду ҳалқаи дили ваии бҷнбониднд ваовро бар сар роҳ овараданд дар насиҳат биФзўд гуфт : эй Усмони ту мардии оқилу ҳӯшёрӣу зирак , намайдонӣ ки парастиши ҷамод на кор зираконаст ва на муқтазии ақл ? агар ту расӯлро бинии кор бар ту равшан шавад ва чунон донам ки ин банд кушода гардад , Усмон бархест ва рафт то бҳзрти он меҳтари оламу Сайиди валади одами салавоти аллоҳу саломаи алайҳ , гуфто : чун чашми ман бар вай афтод меҳру муҳаббати ваии ҳама дилам бигирифт , гӯйии шамъӣ дар синаи ман биФрўхтнд ва аз камӣнгоҳи ғайби камандии биндохтнд , расӯли худои алайҳи алслоаҳу ассаломи осори он дар чеҳра ман бидид , гуфт : эй Усмони ман фиристода аллоҳам , ваҳии гузору пайғоми расон ӯ бтўу баҳамаи ҷаҳонён , бигӯ : лои илоҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳ , Усмони калима шаҳодат бигуфту расӯл боямон ваии шоди гашт , он гуҳи баси рӯзгорӣ бар наомад ки руқияро аз Утбаи бози ситад ва ба Усмон дод ва аз некуӣ ки ҳар ду буданд , мардумон гуфтанд : ҷамъи алшмсу алқмри моҳу офтоби баҳами расиданд

«وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوها» کلّ من عبد شیئا غیر اللَّه فهو طاغ و معبوده طاغوت. التّاء لیست باصلیة هی فی الطّاغوت که فی الملکوت و الجبروت و اللاهوت و النّاسوت و الرّحموت و الرّهبوت «وَ أَنابُوا إِلَی اللَّهِ» ای رجعوا الی عبادة اللَّه «لَهُمُ الْبُشْری‌» فی الدّنیا بالجنّة فی العقبی. «فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» مثال هذا الاحسن فی الدّین انّ ولیّ القتیل اذا طلب بالدّم فهو حسن، فاذا عفا و رضی بالدّبة فهو احسن، و من جزی بالسّیئة مثلها فهو حسن فان عفا و غفر فهو احسن، فان وزن او کال فعدل فهو حسن فان ارجح فهو احسن، فان اتّزن و عدل فهو حسن و ان طفّف علی نفسه فهو احسن، فان ردّ السّلام فقال: و علیکم السّلام فهو حسن، فان قال: و علیکم السلام و رحمة اللَّه فهو احسن علی هذا العیار. فان حجّ راکبا فهو حسن فان فعله راجلا فهو احسن. فان غسل أعضاءه فی الوضوء مرّة مرّة فهو حسن، فان غسلها ثلاثا ثلاثا فهو احسن. فان جزی ظالمه بمثل مظلمته فهو حسن، فان جازاه بحسن فهو احسن. فان سجد او رکع ساکتا فهو جائز و الجائز حسن و ان فعلها مسبّحا فهو احسن. و نظیر هذه الآیة قوله عزّ و جلّ لموسی علیه السلام: فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَ أْمُرْ قَوْمَکَ یَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها و قوله: وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ. قال ابن عباس: آمن ابو بکر بالنبی (ص) فجاءه عثمان و عبد الرحمن بن عوف و طلحة و الزبیر و سعد بن ابی وقاص و سعید بن زید فسألوه و اخبرهم بایمانه فآمنوا و نزلت فیهم: «فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» یعنی یستمعون القول من ابی بکر فیتّبعون احسنه و هو قول لا اله الّا اللَّه. و در اسلام عثمان رضی اللَّه عنه، روایت کرده‌اند اصحاب اخبار که: عثمان مردی بود سخت زیبا روی نیکو قدّ خوش سخن شرمگن حلیتی و هیئتی نیکو داشت و کس بجمال وی نبود در ان عصر وزن نخواسته بود و رسول خدا صلوات اللَّه و سلامه علیه دختری داشت نام وی رقیه، و عثمان میخواست که او را بزنی کند امّا پیش از وی عتبة بن ابی لهب او را بخواست و بوی دادند، عثمان اندوهگن شد، برخاست و در خانه مادر شد و خاله وی آنجا بود و خاله وی کاهنه بود، گفت: ای عثمان خبر داری که یتیم بو طالب چه میگوید؟ دینی نو آورده و کاری نو بر ساخته همی گوید که من رسول خدا ام بنماز همی فرماید و روزه و زکاة و دیگر خیرات و پیوستن با خویشان و قرابات. عثمان گفت: ای خاله مرا ازین سخن هیچ خبر نیست، اما در دلم این سخن جای گرفت و اثری تمام کرد، عثمان گفت: و مرا با ابو بکر دوستی بود بغایت، برخاستم و نزدیک وی شدم و این سخن باو گفتم که چنین حدیثی شنیدم و در دل من اثر کرد، ابو بکر بدانست که از عالم غیب دری در دل وی گشادند و حلقه دل وی بجنبانیدند واو را بر سر راه آوردند در نصیحت بیفزود گفت: ای عثمان تو مردی عاقل و هوشیاری و زیرک، نمیدانی که پرستش جماد نه کار زیرکان است و نه مقتضی عقل؟ اگر تو رسول را بینی کار بر تو روشن شود و چنان دانم که این بند گشاده گردد، عثمان برخاست و رفت تا بحضرت آن مهتر عالم و سیّد ولد آدم صلوات اللَّه و سلامه علیه، گفتا: چون چشم من بر وی افتاد مهر و محبت وی همه دلم بگرفت، گویی شمعی در سینه من بیفروختند و از کمینگاه غیب کمندی بینداختند، رسول خدا علیه الصّلاة و السّلام آثار آن در چهره من بدید، گفت: ای عثمان من فرستاده اللّه‌ام، وحی گزار و پیغام رسان او بتو و بهمه جهانیان، بگو: لا اله الّا اللَّه محمّد رسول اللَّه، عثمان کلمه شهادت بگفت و رسول بایمان وی شاد گشت، آن گه بس روزگاری بر نیامد که رقیه را از عتبه باز ستد و به عثمان داد و از نیکویی که هر دو بودند، مردمان گفتند: جمع الشمس و القمر ماه و آفتاب بهم رسیدند

Рӯй ани ъоӣшаҳи қолат : кони расӯли аллоҳ ( с ) мзтҷъои фии байтаи кошФои ани Фхзиаҳ ӯ соқиаҳи Фостأзни абӯи бикри Фозни ?лау ҳўи алии тлки улҳоли итҳдси сами астأзни умру изни ?лау ҳўи кзлки итҳдси сами астأзни Усмони Фҷлси расӯли аллоҳ ( с )у сӯии сёбаҳи Флмои харҷи қолати ъоӣшаҳ : дахли абӯи бикри Флми тҳтши ?лау лами тболаҳи сами дахли умри Флми тҳтши ?лау лами тболаҳи сами дахли Усмони Фҷлсту сӯяти сёбк ?

روی عن عائشة قالت: کان رسول اللَّه (ص) مضطجعا فی بیته کاشفا عن فخذیه او ساقیه فاستأذن ابو بکر فاذن له و هو علی تلک الحال یتحدث ثم استأذن عمر و اذن له و هو کذلک یتحدث ثم استأذن عثمان فجلس رسول اللَّه (ص) و سوّی ثیابه فلمّا خرج قالت عائشة: دخل ابو بکر فلم تهتشّ له و لم تباله ثمّ دخل عمر فلم تهتشّ له و لم تباله ثمّ دخل عثمان فجلست و سوّیت ثیابک؟

Фқол : алои астҳиии ман раҷул тстҳиӣ манеҳ алмлоӣкаҳу қол : « лкли набии рафиқу рафиқии фии алҷнаҳи Усмон » .

فقال: الا استحیی من رجل تستحیی منه الملائکة و قال: «لکلّ نبیّ رفیق و رفیقی فی الجنّة عثمان».

Ва ани инси қол : лмои амри расӯли аллоҳ ( с ) ббиъаҳи алрзўони кони Усмони расӯли аллоҳ ( с ) илои Маккаи Фбоиъи анноси Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани Усмони фии ҳоҷаи аллоҳу ҳоҷаи расӯла » Фзрби боҳаддии идиаҳи алии алأхрии Фконти идои расӯли аллоҳ ( с ) лъсмони хирои ман аидиҳми лонФсҳм .

و عن انس قال: لمّا امر رسول اللَّه (ص) ببیعة الرّضوان کان عثمان رسول اللَّه (ص) الی مکة فبایع النّاس فقال رسول اللَّه (ص): «انّ عثمان فی حاجة اللَّه و حاجة رسوله» فضرب باحدی یدیه علی الأخری فکانت یدا رسول اللَّه (ص) لعثمان خیرا من ایدیهم لانفسهم.

Қавла : أўлӣки аллазӣнаи ҳдоҳми аллоҳи лдинаҳ «у أўлӣки ҳам أўлўои алأлбоб » эй аўлўои алълми биллоҳ .

قوله: أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ لدینه «وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ» ای اولوا العلم باللّه.

« أи Фмни ҳақи алайҳи калимаи алъзоби أи Фأнти тнқз » такрори алифи алостФҳоми фии ҳзаҳи алоиаҳи ман алтФи улхитоб ваашад алўъид . « ҳақи алайҳ » эй ваҷаби алайҳи ъдлои фии илми аллоҳ ва ман ҳукмаи анаи фии алнор , أи Фأнт ё Муҳамади тнқзаҳи ман алнор . Ва қавла : калимаи алъзоби қавла : лأмлأни ҷаҳаннаму қил : « ҳؤлоءи фии алнору лои аболӣ » . Қоли ибни аббос : ириди أбои лҳбу валада . Дар сифат дӯзахён гуфтаанд ки агар яке азишон бурузи равшани сар аз замин бардорад , ҳамаи ҷаҳон торик шавад аз сиёҳӣу торикии эшон , бичишам азрақ бошанд лқўлаҳ : ва наҳашар алмҷрмини иўмӣз зрқо биравӣ сиёҳ бошанд лқўлаҳ :у тсўди вуҷӯҳ , бар гарданҳо шан ғул бошад лқўлаҳ : إзи алأғлоли фии أъноқҳм бар дастҳошони занҷир буд лқўлаҳ :у алслосл , бар поҳоишони банд буд лқўлаҳ : إни лдинои أнколо , ҷомаи шани Қатарон буд лқўлаҳ : сробилҳми ман Қатарон , хӯрдашон ҳмиму зақум буд , вои ?вилашон аз гуруснагӣ буд , ҷоиҳоишони танг буд , девашони қарин буд , гиря бисёр кунанд ва фарёдашон нарасанд , зинҳор хоҳанд ва зинҳорашон ндиҳанд чун навмед шаванд гӯйанд : « сўоءи ълинои أи ҷзънои أми сбрнои мо лнои ман мҳис » .

«أَ فَمَنْ حَقَّ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذابِ أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ» تکرار الف الاستفهام فی هذه الآیة من الطف الخطاب و اشدّ الوعید. «حقّ علیه» ای وجب علیه عدلا فی علم اللَّه و من حکمه انه فی النّار، أ فأنت یا محمد تنقذه من النّار. و قوله: کَلِمَةُ الْعَذابِ قوله: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ و قیل: «هؤلاء فی النّار و لا ابالی». قال ابن عباس: یرید أبا لهب و ولده. در صفت دوزخیان گفته‌اند که اگر یکی ازیشان بروز روشن سر از زمین بردارد، همه جهان تاریک شود از سیاهی و تاریکی ایشان، بچشم ازرق باشند لقوله: وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ زُرْقاً بروی سیاه باشند لقوله: وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ، بر گردنها شان غلّ باشد لقوله: إِذِ الْأَغْلالُ فِی أَعْناقِهِمْ بر دستهاشان زنجیر بود لقوله: وَ السَّلاسِلُ، بر پاهایشان بند بود لقوله: إِنَّ لَدَیْنا أَنْکالًا، جامه‌شان قطران بود لقوله: سَرابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ، خوردشان حمیم و زقوم بود، وا ویلشان از گرسنگی بود، جایهایشان تنگ بود، دیوشان قرین بود، گریه بسیار کنند و فریادشان نرسند، زینهار خواهند و زینهارشان ندهند چون نومید شوند گویند: «سَواءٌ عَلَیْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحِیصٍ».

Қавла : « локини аллазӣнаи атқўои рбҳми ?лаами ғрФи ман фавқҳо ғрФи мабнӣа » эй ?лаами фии алҷнаҳи манозили рафеъаи ман фавқҳо манозили арФъи минҳоу аҳсан , « тҷрии ман таҳтҳо алأнҳор » эй ман таҳти ашҷорҳо анҳори алмоءу аллбну алхмру алъсл . « въди аллоҳ » насби алии алмсдр , эй ваъдаами аллоҳи тлки алғрФу алмнозли въдои лои ихлФаҳ .

قوله: «لکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِیَّةٌ» ای لهم فی الجنّة منازل رفیعة من فوقها منازل ارفع منها و احسن، «تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ» ای من تحت اشجارها انهار الماء و اللّبن و الخمر و العسل. «وَعْدَ اللَّهِ» نصب علی المصدر، ای وعدهم اللَّه تلک الغرف و المنازل وعدا لا یخلفه.

Ани абии Саиди алхдрии ан алнабӣ ( с ) қол : « ани аҳли алҷнаҳи итроءўни аҳли алғрФи ман Фўқҳми комаи ттроءўни алкўкби алдрии фии алоФқи ман ашшарқ ӯ алғрби лтФозли мо бинҳм » , қолўо : тлки манозили алонбёءи лои иблғҳои ғайриҳам ? қол : « балӣу алзии нафасии бедаи риҷоли омнўои биллоҳу сдқўои алмрслин » .

عن ابی سعید الخدری عن النبیّ (ص) قال: «ان اهل الجنّة یتراءون اهل الغرف من فوقهم کما تتراءون الکوکب الدّرّی فی الافق من الشرق او الغرب لتفاضل ما بینهم»، قالوا: تلک منازل الانبیاء لا یبلغها غیرهم؟ قال: «بلی و الّذی نفسی بیده رجال آمنوا باللّه و صدّقوا المرسلین».

« أи ламтар أни аллоҳи أнзли ман алсмоءи моء » ириди алмтру кули моءи фии аларзи фосилаи ман алсмоءи инзлаҳи аллоҳи ман алсмоء ило Улуғем сами инзлаҳ ман Улуғем илои аларзи сами иҷрии ман алъиўн , « Фслкаҳ » эй адхлаҳ , « инобиъ » ҷамъи инбўъу ҳўи алмоءи алзии ихрҷи ман аларз , ва « инобиъ » насби алии улҳол . Ва қил : алинбўъи мавзеи алзӣ ихрҷ манеҳ алмоءи колъиўну алобор Фикўн насабо алии алзрФ , эй фии инобиъи Фикўн « фии аларз » сафаи линобиъ , « сами ихрҷ ба зръои мхтлФои أлўонаҳ » эй аснофаи колбру алшъиру соири алҳбўб . Ва қил : « алвона » ман алсФраҳу алҳмраҳу алхзраҳ вағайриҳо , « сами иҳиҷ » эй итми ҷФоФаҳ , тқўл : ҳоҷи алртби азои зўӣ , « Фтроаҳ » баъди хзртаҳ « мсФро » либсаҳ , « إни фии злк » эй Фимои зкртаҳи лакам « лзкрӣ » эй ъзаҳу тФкро , « лأўлии алأлбоб » итФкрўни Физкрўни ани ҳозои идл .

«أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» یرید المطر و کلّ ماء فی الارض فاصله من السماء ینزله اللَّه من السّماء الی الغیم ثمّ ینزله من الغیم الی الارض ثمّ یجری من العیون، «فسلکه» ای ادخله، «ینابیع» جمع ینبوع و هو الماء الّذی یخرج من الارض، و «ینابیع» نصب علی الحال. و قیل: الینبوع موضع الّذی یخرج منه الماء کالعیون و الآبار فیکون نصبا علی الظرف، ای فی ینابیع فیکون «فی الارض» صفة لینابیع، «ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ» ای اصنافه کالبرّ و الشّعیر و سائر الحبوب. و قیل: «الوانه» من الصفرة و الحمرة و الخضرة و غیرها، «ثُمَّ یَهِیجُ» ای یتمّ جفافه، تقول: هاج الرّطب اذا ذوی، «فتراه» بعد خضرته «مصفرّا» لیبسه، «إِنَّ فِی ذلِکَ» ای فیما ذکرته لکم «لذکری» ای عظة و تفکّرا، «لِأُولِی الْأَلْبابِ» یتفکّرون فیذکرون ان هذا یدلّ.

Алии тавҳиди аллоҳ .

علی توحید اللَّه.