Қавла : « أи Фмни шарҳи аллоҳи садраи ллإслом » эй вусъаи лқбўл алҳақ , « Фҳўи алии нур » эй алии муъаррифа « ман раба » . Ва қил : алии баёну басира . Ва қил : алнўри алқуръони Фҳўи нури лмни тамассук ба . Ва фии алкломи ҳазф , эй ман шарҳи аллоҳи садраи ллосломи Фоҳтдии кмни қсии аллоҳи қалбаи Флми иҳтд ?

قوله: «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ» ای وسعه لقبول الحقّ، «فَهُوَ عَلی‌ نُورٍ» ای علی معرفة «مِنْ رَبِّهِ». و قیل: علی بیان و بصیرة. و قیل: النّور القرآن فهو نور لمن تمسّک به. و فی الکلام حذف، ای من شرح اللَّه صدره للاسلام فاهتدی کمن قسی اللَّه قلبه فلم یهتد؟

Рӯй абди аллоҳи бен масъӯди қол : телаи расӯли аллоҳ ( с ) : « أи Фмни шарҳи аллоҳи садраи ллإсломи Фҳўи алии нур » қлно ё расӯли аллоҳи Фмои алломаи злк ? қол : « алонобаҳи илои дори алхлўду алтҷоФии ани дори алғрўру алтأҳби ллмўт қабл нузули аламут » .

روی عبد اللَّه بن مسعود قال: تلا رسول اللَّه (ص): «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلی‌ نُورٍ» قلنا یا رسول اللَّه فما علامة ذلک؟ قال: «الانابة الی دار الخلود و التجافی عن دار الغرور و التأهب للموت قبل نزول الموت».

Қоли алмФсрўн : нзлти ҳзаҳи алоиаҳи фии Ҳамзау алӣу абии лҳбу валадаи феълӣу Ҳамзаи ммни шарҳи аллоҳи садраи ллослому абӯи лҳбу валадаи ман аллазӣнаи қсти қлўбҳми ман зикри аллоҳи Фзлки қавла : Фўили ллқосиаҳи қлўбҳми ман зикри аллоҳи алқлби алқосии алёбси алзии лои инҷъи фӣаи алоямону лои алўъз . Ва қил : алқосии алхолии ани зикри аллоҳ , ва « зикри аллоҳ » алқуръон .

قال المفسرون: نزلت هذه الایة فی حمزة و علی و ابی لهب و ولده فعلی و حمزة ممّن شرح اللَّه صدره للاسلام و ابو لهب و ولده من الّذین قست قلوبهم من ذکر اللَّه فذلک قوله: فَوَیْلٌ لِلْقاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ القلب القاسی الیابس الّذی لا ینجع فیه الایمان و لا الوعظ. و قیل: القاسی الخالی عن ذکر اللَّه، و «ذکر اللَّه» القرآن.

« أўлӣки фии залоли мубин » қоли молики бен динор : мо зарби аҳади баъқӯбаи аъзами ман қсўаҳи қалб ва мо ғазаби аллоҳи алии қавми ало назъ манеҳам алрҳмаҳ . Ва ани ҷаъфари бен Муҳамади қол : « кони фии мноҷоаҳи аллоҳи ъзу ҷли Мӯсои алайҳи ассалом : ё Мӯсои лои ттўли фии алднёи амлки Фиқсўи қлбку алқлби алқосии манӣ баъӣд ва кун халқи алсёби ҷадиди алқлби тхФи алии аҳли аларзу търФи фии аҳли алсмоء » .

«أُولئِکَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ» قال مالک بن دینار: ما ضرب احد بعقوبة اعظم من قسوة قلب و ما غضب اللَّه علی قوم الّا نزع منهم الرّحمة. و عن جعفر بن محمد قال: «کان فی مناجاة اللَّه عزّ و جلّ موسی علیه السلام: یا موسی لا تطوّل فی الدّنیا املک فیقسو قلبک و القلب القاسی منّی بعید و کن خلق الثیاب جدید القلب تخف علی اهل الارض و تعرف فی اهل السّماء».

Ва қол алнабӣ ( с ) : « тўрси алқсўаҳи фии алқлби сулси хисол : ҳуби алтъому ҳуби алнўму ҳуби алроҳаҳ » .

و قال النبی (ص): «تورث القسوة فی القلب ثلث خصال: حبّ الطعام و حبّ النّوم و حبّ الراحة».

« аллоҳ назул أҳсни алҳдис » ани Авни бен абди аллоҳи қол : қолўо ё расӯли аллоҳи луи ҳдстно , Фнзлт : « аллоҳ назул أҳсни алҳдис » . Ва алқуръони аҳсани алҳдиси лкўнаҳи сдқои калла . Ва қил : аҳсани алҳдиси лФсоҳтаҳу эъҷоза . Ва қил : лонаи акмали алктб ва аксарҳо аҳкомо . « ктобои мтшобҳо » ишбаҳи баъза баъзан фӣ алҳақу алҳсну албёну алсдқу исдқи баъза баъзан лӣси фӣаи таноқузу лои ихтилоф . Ва қил : « мтшобҳо » ишбаҳи аллФзи аллФзу алмънии алмънии ғайри мухталифин .

«اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ» عن عون بن عبد اللَّه قال: قالوا یا رسول اللَّه لو حدّثتنا، فنزلت: «اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ». و القرآن احسن الحدیث لکونه صدقا کلّه. و قیل: احسن الحدیث لفصاحته و اعجازه. و قیل: لانه اکمل الکتب و اکثرها احکاما. «کِتاباً مُتَشابِهاً» یشبه بعضه بعضا فی الحقّ و الحسن و البیان و الصدق و یصدّق بعضه بعضا لیس فیه تناقض و لا اختلاف. و قیل: «متشابها» یشبه اللّفظ اللّفظ و المعنی المعنی غیر مختلفین.

« мсонӣ » фии алмсонии ваҷҳони ман алмънӣ : аҳдҳмои ани икўни тснии қасасҳо ва аҳкомҳо ва амсолҳо фӣ мавозиъ манеҳ кқўлаҳ :у лақади отиноки сбъои ман алмсонии Фолқрони каллаи мсону алўҷаҳи ассонии ани ткўни алмсонии ҷамъи мусанноу ҳўи ани икўни алкитоби мздўҷои фӣаи зикри алўъду алўъиду зикри алднёу алохраҳу зикри алҷнаҳу алнору алсўобу алъқоб . Ваҷҳи аввал маънӣ онаст ки : ин қуръони номаи исти ду ту ду туу дигари бораи дигари бора . Ва бар ваҷҳи дувум маънӣ онаст ки : номаи исти ҷуфти ҷуфт , сухани дарав аз ду гӯна . « мусанно » мФъли ман сниту снити мухаффафу мсқли бмънии воҳиду ҳўи ани тзиФи илои алшии ء мислаи . Ва қил : саммӣ « мсонӣ » лони фӣаи алсбъи алмсонӣу ҳаии алФотҳаҳ . Қоли ибни баҳр : лмои кони алқуръони мхолФои лнзми албшру нсрҳми ҷаъли أсмоؤаҳи бхлоФи мо смўо ба кломҳми алии алҷмлаҳу алтФсили Фсмии ҷмлтаҳи қронои комаи смўаҳи диўоноу комаи қолўо : қасидау хутбау рисола , қол : сӯра ,у комаи қолўо : байти қол : оя ,у комаи самяти алأбёти лотФоқи авохирҳо қўоФии саммии аллоҳи алқуръони лотФоқи хўотими алои фӣаи мсонӣ .

«مثانی» فی المثانی وجهان من المعنی: احدهما ان یکون تثنّی قصصها و احکامها و امثالها فی مواضع منه کقوله: وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی فالقرآن کلّه مثان و الوجه الثانی ان تکون المثانی جمع مثنی و هو ان یکون الکتاب مزدوجا فیه ذکر الوعد و الوعید و ذکر الدّنیا و الآخرة و ذکر الجنّة و النّار و الثواب و العقاب. وجه اوّل معنی آنست که: این قرآن نامه‌ایست دو تو دو تو و دیگر باره دیگر باره. و بر وجه دوم معنی آنست که: نامه‌ایست جفت جفت، سخن درو از دو گونه. «مثنی» مفعل من ثنیت و ثنیت مخفّف و مثقل بمعنی واحد و هو ان تضیف الی الشی‌ء مثله. و قیل: سمّی «مثانی» لانّ فیه السّبع المثانی و هی الفاتحة. قال ابن بحر: لمّا کان القرآن مخالفا لنظم البشر و نثرهم جعل أسماؤه بخلاف ما سمّوا به کلامهم علی الجملة و التّفصیل فسمّی جملته قرآنا کما سمّوه دیوانا و کما قالوا: قصیدة و خطبة و رسالة، قال: سورة، و کما قالوا: بیت قال: آیة، و کما سمّیت الأبیات لاتّفاق اواخرها قوافی سمّی اللَّه القرآن لاتّفاق خواتیم الآی فیه مثانی.

« тқшър манеҳ ҷилавади аллазӣнаи ихшўни рбҳм » алқшърираҳи тқбзи иърўи ҷилди алонсон ва шеъра ъанд алхўФу алўҷл . Ва қил : алмроди ман алҷлўди улқулуб , эй азои зикрати оёти алъзоби ақшърти ҷилавади алхоӣФини ллаҳу азои зикрати оёти алрҳмаҳи лонту скнти қлўбҳми комаи қоли таъолӣ : أлои бзкри аллоҳи ттмӣни улқулуб ,у ҳқиқаҳи алмънии ани қлўбҳми тзтрби ман алўъиду алхўФ ва телин ман алўъду алрҷоء .

«تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ» القشعریرة تقبض یعرو جلد الانسان و شعره عند الخوف و الوجل. و قیل: المراد من الجلود القلوب، ای اذا ذکرت آیات العذاب اقشعرّت جلود الخائفین للَّه و اذا ذکرت آیات الرّحمة لانت و سکنت قلوبهم کما قال تعالی: أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ، و حقیقة المعنی ان قلوبهم تضطرب من الوعید و الخوف و تلین من الوعد و الرّجاء.

Рӯй алъбоси бен абди алмтлби қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « азои ақшъри ҷилди алъбди ман хшиаҳи аллоҳ тҳотт ъанд зунубаи комаи итҳоти ани алшҷраҳи алёбсаҳи варақҳо » .

روی العباس بن عبد المطلب قال قال رسول اللَّه (ص): «اذا اقشعرّ جلد العبد من خشیة اللَّه تحاتت عند ذنوبه کما یتحاتّ عن الشّجرة الیابسة ورقها».

Ва қол ( с ) : « азои ақшъри ҷилди алъбди ман хшиаҳи аллоҳи ҳарамаи аллоҳи алии алнор » .

و قال (ص): «اذا اقشعرّ جلد العبد من خشیة اللَّه حرّمه اللَّه علی النّار».

Ва қоли қтодаҳ : ҳозои наъти авлиёъи аллоҳи нъмтҳми бони тқшъри ҷлўдҳми ман хшиаҳи аллоҳу ттмӣни қлўбҳми бзкри аллоҳу лами инътҳми бзҳоби ъқўлҳму алғшёни алайҳими анмои злки фии аҳли албдъу ҳўи ман алшитон . Ва қил : лосмоءи бинти абии бикр : Киеви кони асҳоби расӯли аллоҳи иФълўни азои қрии алайҳими алқуръон ? қолат : конўои комаи нътҳми аллоҳи ъзу ҷли тдмъи аъинҳму тқшъри ҷлўдҳм , қол : Фқлти лҳо : ани аносои азои қрии алайҳими алқуръони хари أҳдҳми мғшёи алайҳ , Фқолт : аъўзи биллоҳи ман алшитон . Ва рӯй ани ибни умри мари брҷли ман аҳли алъроқи соқит , Фқол : мо боли ҳозо ? қолўо : анаи азои қрии алайҳи алқуръону самъи зикри аллоҳи сиқт , Фқоли ибни умр : анои лнхшии аллоҳ ва мо насиқт ани алшитони идхли фии ҷўФи аҳдҳми мо кони ҳозои зиъи асҳоби Муҳамад ( с ) .

و قال قتاده: هذا نعت اولیاء اللَّه نعمتهم بان تقشعرّ جلودهم من خشیة اللَّه و تطمئنّ قلوبهم بذکر اللَّه و لم ینعتهم بذهاب عقولهم و الغشیان علیهم انما ذلک فی اهل البدع و هو من الشیطان. و قیل: لاسماء بنت ابی بکر: کیف کان اصحاب رسول اللَّه یفعلون اذا قرئ علیهم القرآن؟ قالت: کانوا کما نعتهم اللَّه عزّ و جلّ تدمع اعینهم و تقشعرّ جلودهم، قال: فقلت لها: انّ اناسا اذا قرئ علیهم القرآن خرّ أحدهم مغشیّا علیه، فقالت: اعوذ باللّه من الشیطان. و روی انّ ابن عمر مرّ برجل من اهل العراق ساقط، فقال: ما بال هذا؟ قالوا: انه اذا قرئ علیه القرآن و سمع ذکر اللَّه سقط، فقال ابن عمر: انا لنخشی اللَّه و ما نسقط انّ الشیطان یدخل فی جوف احدهم ما کان هذا ضیع اصحاب محمد (ص).

Қавла : « злк » ишораи илои алкитоб , « ҳудои аллоҳи иҳдӣ ба ман ишоء » эй иўФқаҳи ллоимону қил : « злк » ишораи илои алтриқи байни алхўФу алрҷоء « иҳдӣ ба ман ишоء ва ман излли аллоҳи Фмои ?лаи манҳоад » « أи Фмни итқии бўҷҳаҳи сӯъи алъзоб » « итқӣ » яъне итўқӣ ,у злки ани аҳли алнори исоқўни илоҳоу алоғлоли фии аъноқҳму алслосли Фитўқўни алнори бўҷўҳҳм . Қоли ътоء : ани алкоФри ирмӣ ба фии алнори мнкўсои Фоўли шайъ ء манеҳ тмсаҳи алнори виҷҳа ,у алмънии лои итрки ани исрФи виҷҳаи ани алнор . Ва қоли мақотил : ҳўи ани алкоФри ирмӣ ба фии алнори мғлўлаҳи идоаҳи илои ънқаҳу фии ънқаҳи сахра мисли алҷбли алъзими ман алкбрити тштъли алнори фии алҳҷру ҳўи муъаллақи фии ънқаҳи Фҳрҳоу вҳҷҳои алии виҷҳаи лои итиқи дафъҳо алии виҷҳаи ллоғлоли алтии фии ънқаҳу яда . Ва ҳозои алкломи мҳзўФи алҷўоб , таъвила : أи Фмни итқии бўҷҳаҳи сӯъи алъзоби кмни иأтии омнои явми алқимаҳ ? ! «у қили ллзолмин » эй иқўли алхзнаҳи ллкоФрини азои сҳбўои алии вҷўҳҳми фии алнор : « зўқўои мо кантам » эй ҷзоءи мо кантам « тксбўн » ман такзиби аллоҳу расӯла .

قوله: «ذلک» اشارة الی الکتاب، «هُدَی اللَّهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشاءُ» ای یوفّقه للایمان و قیل: «ذلک» اشارة الی الطریق بین الخوف و الرجاء «یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ» «أَ فَمَنْ یَتَّقِی بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ» «یتّقی» یعنی یتوقی، و ذلک انّ اهل النّار یساقون الیها و الاغلال فی اعناقهم و السّلاسل فیتوقون النّار بوجوههم. قال عطاء: ان الکافر یرمی به فی النّار منکوسا فاوّل شی‌ء منه تمسّه النّار وجهه، و المعنی لا یترک ان یصرف وجهه عن النّار. و قال مقاتل: هو انّ الکافر یرمی به فی النّار مغلولة یداه الی عنقه و فی عنقه صخرة مثل الجبل العظیم من الکبریت تشتعل النّار فی الحجر و هو معلّق فی عنقه فحرّها و وهجها علی وجهه لا یطیق دفعها علی وجهه للاغلال الّتی فی عنقه و یده. و هذا الکلام محذوف الجواب، تأویله: أ فمن یتّقی بوجهه سوء العذاب کمن یأتی آمنا یوم القیمة؟! «وَ قِیلَ لِلظَّالِمِینَ» ای یقول الخزنة للکافرین اذا سحبوا علی وجوههم فی النّار: «ذُوقُوا ما کُنْتُمْ» ای جزاء ما کنتم «تَکْسِبُونَ» من تکذیب اللَّه و رسوله.

« кизби аллазӣнаи ман қиблаам » эй ман қабл куффори Маккаи кзбўои алрсл « Фأтоҳми алъзоби ман ҳайси лои ишърўн » яъне ва ҳам омнўни ғоФлўни ани алъзоб . Ва қил : лои иърФўни ?лаи мдФъоу лои мрдо .

«کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» ای من قبل کفّار مکة کذّبوا الرّسل «فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ» یعنی و هم آمنون غافلون عن العذاب. و قیل: لا یعرفون له مدفعا و لا مردّا.

« Фأзоқҳми аллоҳи алхзӣ » эй алъзобу алҳўон , « фии алҳёҳи алднё » яъне : аҳсўо ба эҳсоси алзоӣқи алмтъўм , «у лъзоби алохраҳ » алмъди ?лаам « أкбри луи конўои иълмўн » алмънӣ : луи ълмўо шудаи алъзоби мо ъсўои аллоҳу расӯла .

«فَأَذاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْیَ» ای العذاب و الهوان، «فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا» یعنی: احسّوا به احساس الذّائق المطعوم، «وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ» المعدّ لهم «أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ» المعنی: لو علموا شدّة العذاب ما عصوا اللَّه و رسوله.

Ва лақади зрбнои ллноси фии ҳозои алқуръони ман кул мисли рأинои алмслҳаҳи фии зарба , ириди ҳоҳнои тхўиФҳми бзкри мо асоби ман қиблаами ммни слкўои сбилҳми фии алкФр , лълҳми итзкрўн эй итъзўн .

وَ لَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِی هذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ رأینا المصلحة فی ضربه، یرید هاهنا تخویفهم بذکر ما اصاب من قبلهم ممّن سلکوا سبیلهم فی الکفر، لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ ای یتّعظون.

Қронои ърбёи насби алии улҳол , ғайри зии ъўҷ эй мустақиман лои ихолФи баъза баъзан лони алшии ءи алмъўҷи ҳўи алмхтлФ . Ва фии рўоиаҳи алзҳоки ани ибни аббос : ғайри зии ъўҷ эй ғайри махлуқ ,у ирўии злки ани молики бен инс ,у ҳакии ани Сафёни бен ъиинаҳи ани сабъин ман алтобъин : ани алқуръони лӣси бхолқу лои махлуқи бали ҳўи каломи аллоҳи бҷмиъи ҷаҳота , яъне азои қрأаҳи қорӣ ӯ кутубаи котиб ӯ ҳифзаи ҳофиз ӯ самъаи сомъи кони алмқрؤу алмктўбу алмҳФўзу алмсмўъи ғайри махлуқи лонаи қуръону ҳўи алзии такаллуми аллоҳ бау ҳўи наъти ман нъўти зотау лами исри болқроءаҳу алкитобау алҳифзу алсмоъи мхлўқоу ани канти ҳзаҳи алолоти махлуқаи Фқди аўдъаҳи аллоҳи ҷли ҷалола қабл ани инзлаҳи аллўҳи алмҳФўзи Флми исри мхлўқоу кутуби алтўриаҳи лмўсии алайҳи ассаломи фии алолўоҳу лами тсри махлуқау самъа алнабӣ ( с ) ман Ҷабраилу анноси ман Муҳамад ( с ) . Ва қоли таъолӣ : Фأҷраҳ ҳатто исмъи каломи аллоҳи Фсмоаҳи каломау ани кони мсмўъои ман фии Муҳамад ( с ) . Ва фии баъзи алохбори ан алнабӣ ( с ) қол : « ани ҳзаҳи алслоаҳи лои ислҳи фӣҳо шайъи ءи ман каломи анноси анмои ҳаии алткбиру алтсбиҳу қроءаҳи алқуръон » ФФрқи расӯли аллоҳ ( с ) байни каломи анносу байни қроءаҳи алқуръону ҳўи иълми ани алқуръони фии алслоаҳи итлўаҳи анноси болснтҳми Флми иҷълаҳи кломои ?лааму ани адўаҳи болаҳи махлуқау злки ани каломи аллоҳи лои икўни фии ҳолаи кломои ?лау фии ҳолаи кломои ллноси бали ҳўи фии ҷамеъи алаҳволи каломи аллоҳи сафаи ман сифотау наъти ман нъўти зота .

قُرْآناً عَرَبِیًّا نصب علی الحال، غَیْرَ ذِی عِوَجٍ ای مستقیما لا یخالف بعضه بعضا لانّ الشّی‌ء المعوّج هو المختلف. و فی روایة الضحاک عن ابن عباس: غَیْرَ ذِی عِوَجٍ ای غیر مخلوق، و یروی ذلک عن مالک بن انس، و حکی عن سفیان بن عیینة عن سبعین من التابعین: ان القرآن لیس بخالق و لا مخلوق بل هو کلام اللَّه بجمیع جهاته، یعنی اذا قرأه قاری او کتبه کاتب او حفظه حافظ او سمعه سامع کان المقرؤ و المکتوب و المحفوظ و المسموع غیر مخلوق لانه قرآن و هو الّذی تکلّم اللَّه به و هو نعت من نعوت ذاته و لم یصر بالقراءة و الکتابة و الحفظ و السّماع مخلوقا و ان کانت هذه الآلات مخلوقة فقد اودعه اللَّه جلّ جلاله قبل ان ینزله اللوح المحفوظ فلم یصر مخلوقا و کتب التوریة لموسی علیه السلام فی الالواح و لم تصر مخلوقة و سمعه النبیّ (ص) من جبرئیل و النّاس من محمد (ص). و قال تعالی: فَأَجِرْهُ حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ فسمّاه کلامه و ان کان مسموعا من فی محمد (ص). و فی بعض الاخبار انّ النبیّ (ص) قال: «انّ هذه الصلاة لا یصلح فیها شی‌ء من کلام النّاس انما هی التکبیر و التسبیح و قراءة القرآن» ففرّق رسول اللَّه (ص) بین کلام الناس و بین قراءة القرآن و هو یعلم انّ القرآن فی الصلاة یتلوه النّاس بالسنتهم فلم یجعله کلاما لهم و ان ادّوه بآلة مخلوقة و ذلک ان کلام اللَّه لا یکون فی حالة کلاما له و فی حالة کلاما للنّاس بل هو فی جمیع الاحوال کلام اللَّه صفة من صفاته و نعت من نعوت ذاته.

Қавла : зарби аллоҳи Маслан . . . Ҳозо мисли зарбаи аллоҳи ъзу ҷли ллмшрку лмои иъбдаҳи ман алшркоءу ллмўҳду алмъбўди алвоҳади алзии иъбдаҳу алмънӣ : зарби аллоҳи Маслан ъбдои ммлўкои фӣаи иддаи ман арбоби идъўнаҳи иأмраҳи ҳозоу инҳоаҳи ҳозоу ихтлФўни алайҳу ъбдои ммлўкои лои имлкаҳи алои раби воҳиди Фҳўи силами лмолки воҳиди солими алмалики холиси алрқи ?лаи лои итнозъи фӣаи алмтнозъўну ҳўи алрҷли алсолми фии алоиаҳ мисли зарбаи аллоҳи лнФсаҳи идли алии ваҳдониятау иҳнӣ ба алмўҳди бтўҳидаҳ , аълами аллоҳи таъолии бҳзои алмисли ани ъдўлҳми ман алолаҳи алвоҳади илои ?алааи штии сӯии мо фӣаи ман алъзоби фии алъоқбаҳи ҳўи сӯъи алтдбиру алрأии алхтоءи фии талаби алроҳаҳи лонаи лӣси талаби ризои воҳиди ктлби ризои ҷимоъа ,у илои ҳозои алмънии ашори Юсуфи алайҳи ассалом : أи أрбоби мтФрқўни хайри أми аллоҳи алвоҳади алқҳор ?

قوله: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا... هذا مثل ضربه اللَّه عز و جل للمشرک و لما یعبده من الشّرکاء و للموحّد و المعبود الواحد الّذی یعبده و المعنی: ضرب اللَّه مثلا عبدا مملوکا فیه عدّة من ارباب یدعونه یأمره هذا و ینهاه هذا و یختلفون علیه و عبدا مملوکا لا یملکه الّا ربّ واحد فهو سلم لمالک واحد سالم الملک خالص الرّق له لا یتنازع فیه المتنازعون و هو الرّجل السّالم فی الآیة مثل ضربه اللَّه لنفسه یدلّ علی وحدانیّته و یهنّئ به الموحّد بتوحیده، اعلم اللَّه تعالی بهذا المثل انّ عدولهم من الاله الواحد الی آلهة شتّی سوی ما فیه من العذاب فی العاقبة هو سوء التدبیر و الرّأی الخطاء فی طلب الرّاحة لانه لیس طلب رضا واحد کطلب رضا جماعة، و الی هذا المعنی اشار یوسف علیه السلام: أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ؟

Қавлаи таъолӣ : мтшоксўн эй мтзоиқўни мхтлФўни сиӣаҳи ахлоқҳми кул воҳид манеҳам истхдмаҳ бақадр насибаи фӣа . Иқол : раҷули шкси шрси азои кони сиии алхлқи мхолФои ллноси лои ирзии болонсоФ . Қрأи ибни касӣру абӯи Амру ёқӯб : « солмо » бололФ , эй холсои лои шарику лои мнозъи ?лаи фӣа ,у қрأи алохрўн : « салмо » бФтҳи алломи ман ғайри алифу ҳўи алзии лои инозъи фӣаи ман қўлҳм : ҳўи лаки силам , эй мусаллами лои мнозъи лаки фӣа . Ҳилли истўёни Маслан эй лои истўёни фии алмисл , эй фии алсФаҳ .

قوله تعالی: مُتَشاکِسُونَ ای متضایقون مختلفون سیّئة اخلاقهم کلّ واحد منهم یستخدمه بقدر نصیبه فیه. یقال: رجل شکس شرس اذا کان سیّئ الخلق مخالفا للنّاس لا یرضی بالانصاف. قرأ ابن کثیر و ابو عمرو و یعقوب: «سالما» بالالف، ای خالصا لا شریک و لا منازع له فیه، و قرأ الآخرون: «سلما» بفتح اللّام من غیر الف و هو الذی لا ینازع فیه من قولهم: هو لک سلم، ای مسلّم لا منازع لک فیه. هَلْ یَسْتَوِیانِ مَثَلًا ای لا یستویان فی المثل، ای فی الصّفة.

Ва қавлаи таъолӣ : алҳмди ллаҳи тнзиаҳи оризи фии алклом , эй ллаҳи алҳмди каллаи дуни ғайраи ман алмъбўдин . Ва қил : тақдираи қўлўои алҳмди ллаҳи шкрои алии злк , бали أксрҳми лои иълмўни мавқеи ҳзаҳи алнъмаҳ . Ва қил : лои иълмўни анҳмои лои истўёни Маслан Фҳўи лҷҳлҳми бзлки иъбдўни ?алааи штӣу алмроди болоксри алкул .

و قوله تعالی: الْحَمْدُ لِلَّهِ تنزیه عارض فی الکلام، ای للَّه الحمد کلّه دون غیره من المعبودین. و قیل: تقدیره قولوا الحمد للَّه شکرا علی ذلک، بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ موقع هذه النّعمة. و قیل: لا یَعْلَمُونَ انهما لا یستویان مثلا فهو لجهلهم بذلک یعبدون آلهة شتّی و المراد بالاکثر الکلّ.

إнк мет ва إнҳм метун эй анки стмўту анҳми симўтўн . Қил : аълами аллоҳи бзлки ани алхлқи ллмўти сўоءу лӣлои ихтлФўои фии мӯат алнабӣ ( с ) комаи ахтлФўои фии мӯати ғайраи ман алонбёء .

إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ ای انک ستموت و انهم سیموتون. قیل: اعلم اللَّه بذلک ان الخلق للموت سواء و لئلّا یختلفوا فی موت النبی (ص) کما اختلفوا فی موت غیره من الانبیاء.

Рӯй ани ъоӣшаҳи қолати қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « аиҳо анноси ?имаи аҳади ман умматии асиби бмсибаҳи баъдии Флитъзи бмсибтаҳ бе ани алмсибаҳи алтии тсибаҳи баъдӣ » .

روی عن عائشة قالت قال رسول اللَّه (ص): «ایّها النّاس ایّما احد من امّتی اصیب بمصیبة بعدی فلیتعزّ بمصیبته بی عن المصیبة الّتی تصیبه بعدی».

Ва фии рўоиаҳи ахрии қол ( с ) : « ман асиби бмсибаҳи Флизкри мусӣбата бе ?фонҳо афзали алмсоӣб » .

و فی روایة اخری قال (ص): «من اصیب بمصیبة فلیذکر مصیبته بی فانها افضل المصائب».

Ва аншди бъзҳм :

و انشد بعضهم:

Ва азои аътртки всоўси бмсибаҳ

و اذا اعترتک وساوس بمصیبة

Асбри лкли мсибаҳу тҷлд

اصبر لکلّ مصیبة و تجلّد

Ва аълами бони алмрءи ғайри мухиллад

و اعلم بانّ المرء غیر مخلّد

Фозкри мсобки болнбии Муҳамад

فاذکر مصابک بالنّبی محمد

Ва қил : алмроди бҳзои алоиаҳи ҳси анноси алии алтоъаҳу алостъдоди ллмўт , қол алнабӣ ( с ) : « аиҳо анноси ани акискми аксркми ллмўти зкроу аҳзмкми аҳснкми ?лаи астъдодои алоўони ман ъломоти алъқли алтҷоФии ани дори алғрўру алонобаҳи илои дори алхлўду алтзўди лскнии алқбўру алтأҳби лиўми алншўр » .

و قیل: المراد بهذا الآیة حثّ النّاس علی الطّاعة و الاستعداد للموت، قال النّبی (ص): «ایّها النّاس ان اکیسکم اکثرکم للموت ذکرا و احزمکم احسنکم له استعدادا الاوان من علامات العقل التجافی عن دار الغرور و الانابة الی دار الخلود و التّزوّد لسکنی القبور و التأهب لیوم النشور».

Қиссаи вафоти Мустафои алайҳи алслоаҳу ассалом дар сӯраи алонбёءи бшрҳи гуфтему ӣнҷои вафоти одами гўӣими салавоти аллоҳи алайҳ . Ривоят кардаанд аз каъб аҳбор гуфт : хондаам дар кутуби шиси бен одами ъалиҳумо ассалом ки одамро ҳазор соли умр буд , чун рӯзгори умри вай бохр расед ваҳй омад аз ҳақи ҷли ҷалола ки : ё одами аўси вситки илои абнки шис Фонк мет фарзанди худро шис васият кун ки умрат бохр раседу рӯзи маргат наздик омад , гуфт : ё рабу Киеви аламути ин марг чист ? ва сифат кун , ваҳй омад ки : эй одами рӯҳ аз колбудат ҷудо кунаму турои наздики хеши орму кирдори турои ҷазои даҳум , эй одам ҳар крои кирдори некӯ буд ҷазо некӯ бинад ва ҳар крои кирдори бад буд ҷазо бинад . Одам гуфт ин марг маро хоҳад буд бар хусӯс ё ҳамаи фарзандонамро хоҳад буд бар умум ? фармон омад ки : эй одам ҳар ки ҳаловат ҳаёа чашид ночори марорати марги чшд , аламути боби вкли анноси дохила , аламути кأсу кули анноси шорбҳо . Ҳар ки дар зиндагонӣ дар омад ночор аз дар марг дар ояд , қароргоҳи оламён ва бозгаштани гоҳи ҷаҳонён гӯраст . Мавъиди эшон растохез қиёматаст , мавриди эшон биҳишт ё дӯзахаст . Пас ҳеҷ андешаи муҳимтар аз тадбир марг нест . Мустафои алайҳи алслоаҳ ва ассалом гуфт : « алкиси ман дон нафсау амали лмои баъди аламут , пас одам , шисро ҳозир кард ва ӯро Халифа хеш кард дар замин ва ӯро васият кард гуфт : алейк бтқўии аллоҳу лузӯми тоъата ва алейк бмноқби алхири лу аёку тоъаҳи алнсоءи ?фонҳо бӣсти алўзираҳу бӣсти алшрикаҳу лои бади минҳоу клмои зикрати аллоҳи Фозкри илои ҷонибаи мҳмдо ( с ) фонии рأитаҳи мктўбои фии сродқи алършу анои байни алрўҳу алтин эй писари тақвои пешаи гир ва дар ҳамаи ҳоли парҳезгору тоъат дор бош ва дар хизмати лузӯми гир ва дар хайрҳо бакӯшу занонро тоъат дор мабошу бФрмони эшон кор макун ки ман бФрмони ҳавво кор кардам ва расед бмн ончӣ расед , эй писари зикри Муҳамад бисёр кун , ҳар ки номи аллоҳи гӯйии номи ваии вари номи аллоҳи банд ки ман ном ӯ дидам навишта бар сродқи арш ва бар атрофи ҳуҷбу пардаҳои биҳишт ва дар ҳеҷ осмон нагузаштам ки на ном ӯ мебурданду зикр ӯ мекарданд . Шис гуфт : ва ин Муҳамад кист бад-ӣни бузургворӣу бад-ӣни азизӣ ? ! одам гуфт : набии охир алзмон охрҳми хрўҷои фии алднёу аўлҳми дхўлои фии алҷнаҳи тӯбои лмни адркаҳу омн ба .

قصّه وفات مصطفی علیه الصّلاة و السلام در سورة الانبیاء بشرح گفتیم و اینجا وفات آدم گوئیم صلوات اللَّه علیه. روایت کرده‌اند از کعب احبار گفت: خوانده‌ام در کتب شیث بن آدم علیهما السّلام که آدم را هزار سال عمر بود، چون روزگار عمر وی بآخر رسید وحی آمد از حق جل جلاله که: یا آدم اوص وصیّتک الی ابنک شیث فانک میّت فرزند خود را شیث وصیّت کن که عمرت بآخر رسید و روز مرگت نزدیک آمد، گفت: یا رب و کیف الموت این مرگ چیست؟ و صفت کن، وحی آمد که: ای آدم روح از کالبدت جدا کنم و ترا نزدیک خویش آرم و کردار ترا جزا دهم، ای آدم هر کرا کردار نیکو بود جزا نیکو بیند و هر کرا کردار بد بود جزا بیند. آدم گفت این مرگ مرا خواهد بود بر خصوص یا همه فرزندانم را خواهد بود بر عموم؟ فرمان آمد که: ای آدم هر که حلاوت حیاة چشید ناچار مرارت مرگ چشد، الموت باب وکّل الناس داخله، الموت کأس و کلّ الناس شاربها. هر که در زندگانی در آمد ناچار از در مرگ در آید، قرارگاه عالمیان و بازگشتن‌گاه جهانیان گور است. موعد ایشان رستاخیز قیامت است، مورد ایشان بهشت یا دوزخ است. پس هیچ اندیشه مهم‌تر از تدبیر مرگ نیست. مصطفی علیه الصّلاة و السلام گفت: «الکیّس من دان نفسه و عمل لما بعد الموت، پس آدم، شیث را حاضر کرد و او را خلیفه خویش کرد در زمین و او را وصیّت کرد گفت: علیک بتقوی اللَّه و لزوم طاعته و علیک بمناقب الخیر ل و ایّاک و طاعة النّساء فانها بئست الوزیرة و بئست الشریکة و لا بدّ منها و کلّما ذکرت اللَّه فاذکر الی جانبه محمدا (ص) فانی رأیته مکتوبا فی سرادق العرش و انا بین الرّوح و الطّین ای پسر تقوی پیشه گیر و در همه حال پرهیزگار و طاعت دار باش و در خدمت لزوم‌گیر و در خیرها بکوش و زنان را طاعت دار مباش و بفرمان ایشان کار مکن که من بفرمان حوا کار کردم و رسید بمن آنچه رسید، ای پسر ذکر محمد بسیار کن، هر که نام اللَّه گویی نام وی ور نام اللَّه بند که من نام او دیدم نوشته بر سرادق عرش و بر اطراف حجب و پرده‌های بهشت و در هیچ آسمان نگذشتم که نه نام او میبردند و ذکر او میکردند. شیث گفت: و این محمد کیست بدین بزرگواری و بدین عزیزی؟! آدم گفت: نبیّ آخر الزمان آخرهم خروجا فی الدّنیا و اوّلهم دخولا فی الجنّة طوبی لمن ادرکه و آمن به.

Каъб гуфт : рӯзи одинаи он соъат ки бадви халқи одам буд ҳамон соъати вақти вафоти вай буд , фармон омад бмлки аламути алайҳи ассалом : ани аҳбти алии одами фии сўртки алтии лои тҳбти фӣҳо алои алии сафеу ҳабибии Аҳмади фурӯи рӯи бқбзи рӯҳи одам ҳам барон сифат ки қабзи рӯҳ Аҳмад кунӣ он баргузӣдау дӯсти ман , эй малики аламути нигар ки қабзи рӯҳ вай накунӣ то нахусти шароби азоу сабри бадви диҳӣ ва бо ваии гӯйӣ : луи хулдати аҳдои лхлдтк агар дар ҳамаи халқ касеро зиндагонии ҷовдони додмии турои додмии локин ҳукмӣаст ин марги ронда дар азалу қазои рафта бар сари ҳамаи халқ ,у ании анои аллоҳи лои илоҳи алои анои алдёни алкбири ақзии фии ибодии мо أшоءу аҳкм мо аред манам он худованд ки ҷузи ман худованд нест дёну меҳрбону бузургвору бузурги бахшоиш бар бандагон ҳукм кунаму қазои ронам бар эшон чунон ки хоҳаму касро боз хост нест ва бар ҳукми ман эътироз нест лои асӣли ъмои аФъл ва ҳам исӣлўн эй малики аламут бо бандаи ман одам бигӯ : анмои қзити алейк аламути лоъидки илои алҷнаҳи алтии ахрҷтки минҳои дили хуши дор ваанда мадор ки ин қзоءи марг бар сар ту бидон ронадам то турои бони сарои пирӯзӣу биҳишти ҷовдонии боз барам ки аз анҷот берун оварадам ва дар орзӯӣ он бимонадае . Малики аламут фурӯ омаду пайғоми малики бгзорду шароби азоу сабр ки аллоҳ фиристод буи дод , одам чун малики аламутро дид зор бигирист малик аламут гуфт : эй одами он рӯз ки аз биҳишти вомондӣ ва бадунё омадӣ чандини гиря ва зорӣ накардӣ ки имрӯз мекунӣ бар фӯти дунё , одам гуфт : на бар фӯти дунёи мигрим ки дунёи ҳамаи балоу ъности локин бар фӯти лиззати хизмату зикри ҳақи мигрим , дар биҳишти лиззати неъмат буд ва дар дунёи лиззати хизмату роз вале неъмат , чун роз вале неъмат омад лиззати неъмати куҷо падед ояд . Брўоитӣ дигар гуфтаанд : пеш аз анки малик аламут расед , одами фарои писарон хеш гуфт : марои орзӯии мива биҳиштаст раведу марои мива биҳишт оред , эшон рафтанд ва дар ани саҳрои тавоф ҳаме карданд , ва гуфтаанд ки бар тавр сино шуданду дуо ҳаме карданд , Ҷабраилро диданд бо дувоздаҳ Фриштаҳ аз меҳтарону сарварони Фриштгон ва бо эшон кафану ҳунути биҳиштӣ буду белу табар ва он кафан аз равшаноӣ фурӯғ медоду буии ҳунути миёни осмону замин ҳаме дамид , Ҷабраили фарзандони одамро гуфт : мо болкм маҳзунин чист шуморо ва чаҳ расед ки чунин андҳгну ғамнок истодаед ? гуфтанд : ани абонои қади клФнои мо лои нтиқаҳи падари мо миваи биҳишт орзӯ мекунаду даст мо бидон нмирсд , бар мо он ниҳода ки тоқат надорем , Ҷабраил гуфт : боз гардид ки ончӣ орзӯӣ ӯст мо овардаем , эшон бозгаштанд , чун омаданд Ҷабраилро диду Фриштгону малики аламут бар болин одам нишаста , Ҷабраил гуяд : Киеви тҷдк ё одами худро чун бинии ин соъат эй одам ? одам гуфт : марг азимасту дардии саъб , аммо саъбтар аз дард марг онаст ки аз хизмату ибодати аллоҳ май бозмонм , он гуҳ Ҷабраил гуфт : ё малики аламути арФқ ба Фқди урфати ҳолаи ҳўи одами алзии халқаи аллоҳи бедау нафхи фӣаи ман рӯҳау амрнои болсҷўди ?лау исканаи ҷнтаҳ . Одами он соъат гуфт : ё Ҷабраили ании лостҳиии ман рабии лъзими хтиӣтии Фозкри фии алсмоءи тоӣбо ӯ хотӣои чаканам эй Ҷабраили тарсам ки маро дар ани ҳазрати об рӯй набӯд ки нофармонӣ кардааму андозаи фармон дар гузаштаам , эй Ҷабраил агар чаҳ афв кунад на шарм зада бошаму шармсор дар анҷумани осмонён ки гӯйанд : ин он тоӣбаст гунаҳкор , одам мегуяд ва Ҷабраил мегиряду Фриштгони ҳамаи бмўоФқти мигринд , дар он ҳол фармон омад ки : эй Ҷабраили одамро гӯ сар бурдор ва бар осмони нигар то чаҳ бинӣ , одами сари бардошт аз болини худ то сродқоти арши азиму Фриштгонро дид сафҳо баркашидау интизори қудуми рӯҳи одамро ҷиноти мأўӣу Фродиси аълоу анҳору ашҷори он оростау ҳури алъайн бар ани конгрессҳо истода ва Нидо мекунанд ки : ё одами ман аҷлки хлқнои рбно , одам чун он каромат ва он манзалат дид гуфт : ё малики аламути аҷҷали Фқди Аштади шавқии илои мо аътонии рабии Флми изли одами иқдси раба ҳатто қабзи малики аламути рӯҳау сҷоаҳи Ҷабраили бсўбаҳи сами ғуслаи Ҷабраилу алмлоӣкаҳу ҳнтўаҳу кФнўаҳу взъўаҳи алии сарираи сами тақаддуми Ҷабраилу алмлоӣкаҳи сами бнўои одами сами ҳўоءу бнотҳоу кибри Ҷабраили алайҳи арбъо ,у иқол : анаи қадами ллслўаҳи алайҳи ибнаи шису исмаи болърбиаҳи ҳибаи аллоҳи сами ҳФрўои ?лау дФнўаҳу снўои алайҳи алтроби сами алтФти Ҷабраили илои валади одаму ъзоҳму қоли ?лаам : аҳФзўои васӣаи абикми Фонкми ани Фълтми злки лни тзлўои баъда абадану аълмўои ани аламути сбилкму ҳзаҳи снткми фии мўтокми Фоснъўои баҳами мо снънои бобикму анкми лни трўнои баъди алиўми илои явми алқимаҳ : рӯй ани одами лмои аҳбти илои аларзи қили ?ла : лди ллФноءу ибни ллхроб .

کعب گفت: روز آدینه آن ساعت که بدو خلق آدم بود همان ساعت وقت وفات وی بود، فرمان آمد بملک الموت علیه السلام: ان اهبط علی آدم فی صورتک الّتی لا تهبط فیها الّا علی صفیی و حبیبی احمد فرو رو بقبض روح آدم هم بران صفت که قبض روح احمد کنی آن برگزیده و دوست من، ای ملک الموت نگر که قبض روح وی نکنی تا نخست شراب عزا و صبر بدو دهی و با وی گویی: لو خلدت احدا لخلدتک اگر در همه خلق کسی را زندگانی جاودان دادمی ترا دادمی لکن حکمی است این مرگ رانده در ازل و قضایی رفته بر سر همه خلق، و انی انا اللَّه لا اله الا انا الدیان الکبیر اقضی فی عبادی ما أشاء و احکم ما ارید منم آن خداوند که جز من خداوند نیست دیّان و مهربان و بزرگوار و بزرگ بخشایش بر بندگان حکم کنم و قضا رانم بر ایشان چنان که خواهم و کس را باز خواست نیست و بر حکم من اعتراض نیست لا اسئل عما افعل و هم یسئلون ای ملک الموت با بنده من آدم بگو: انما قضیت علیک الموت لاعیدک الی الجنة التی اخرجتک منها دل خوش دار و انده مدار که این قضاء مرگ بر سر تو بدان راندم تا ترا بآن سرای پیروزی و بهشت جاودانی باز برم که از انجات بیرون آوردم و در آرزوی آن بمانده‌ای. ملک الموت فرو آمد و پیغام ملک بگزارد و شراب عزا و صبر که اللَّه فرستاد بوی داد، آدم چون ملک الموت را دید زار بگریست ملک الموت گفت: ای آدم آن روز که از بهشت واماندی و بدنیا آمدی چندین گریه و زاری نکردی که امروز میکنی بر فوت دنیا، آدم گفت: نه بر فوت دنیا میگریم که دنیا همه بلا و عناست لکن بر فوت لذّت خدمت و ذکر حقّ میگریم، در بهشت لذّت نعمت بود و در دنیا لذّت خدمت و راز ولی نعمت، چون راز ولی نعمت آمد لذّت نعمت کجا پدید آید. بروایتی دیگر گفته‌اند: پیش از انک ملک الموت رسید، آدم فرا پسران خویش گفت: مرا آرزوی میوه بهشت است روید و مرا میوه بهشت آرید، ایشان رفتند و در ان صحرا طواف همی کردند، و گفته‌اند که بر طور سینا شدند و دعا همی کردند، جبرئیل را دیدند با دوازده فریشته از مهتران و سروران فریشتگان و با ایشان کفن و حنوط بهشتی بود و بیل و تبر و آن کفن از روشنایی فروغ میداد و بوی حنوط میان آسمان و زمین همی دمید، جبرئیل فرزندان آدم را گفت: ما بالکم محزونین چیست شما را و چه رسید که چنین اندهگن و غمناک ایستاده‌اید؟ گفتند: ان ابانا قد کلّفنا ما لا نطیقه پدر ما میوه بهشت آرزو میکند و دست ما بدان نمیرسد، بر ما آن نهاده که طاقت نداریم، جبرئیل گفت: باز گردید که آنچه آرزوی اوست ما آورده‌ایم، ایشان بازگشتند، چون آمدند جبرئیل را دید و فریشتگان و ملک الموت بر بالین آدم نشسته، جبرئیل گوید: کیف تجدک یا آدم خود را چون بینی این ساعت ای آدم؟ آدم گفت: مرگ عظیم است و دردی صعب، اما صعب‌تر از درد مرگ آنست که از خدمت و عبادت اللَّه می‌بازمانم، آن گه جبرئیل گفت: یا ملک الموت ارفق به فقد عرفت حاله هو آدم الذی خلقه اللَّه بیده و نفخ فیه من روحه و امرنا بالسّجود له و اسکنه جنّته. آدم آن ساعت گفت: یا جبرئیل انی لاستحیی من ربی لعظیم خطیئتی فاذکر فی السماء تائبا او خاطئا چکنم ای جبرئیل ترسم که مرا در ان حضرت آب روی نبود که نافرمانی کرده‌ام و اندازه فرمان در گذشته‌ام، ای جبرئیل اگر چه عفو کند نه شرم زده باشم و شرمسار در انجمن آسمانیان که گویند: این آن تائب است گنهکار، آدم میگوید و جبرئیل میگرید و فریشتگان همه بموافقت میگریند، در آن حال فرمان آمد که: ای جبرئیل آدم را گو سر بردار و بر آسمان نگر تا چه بینی، آدم سر برداشت از بالین خود تا سرادقات عرش عظیم و فریشتگان را دید صفها برکشیده و انتظار قدوم روح آدم را جنّات مأوی و فرادیس اعلی و انهار و اشجار آن آراسته و حور العین بر ان کنگره‌ها ایستاده و ندا میکنند که: یا آدم من اجلک خلقنا ربنا، آدم چون آن کرامت و آن منزلت دید گفت: یا ملک الموت عجّل فقد اشتدّ شوقی الی ما اعطانی ربی فلم یزل آدم یقدّس ربه حتّی قبض ملک الموت روحه و سجّاه جبرئیل بثوبه ثمّ غسله جبرئیل و الملائکة و حنّطوه و کفّنوه و وضعوه علی سریره ثمّ تقدّم جبرئیل و الملائکة ثمّ بنوا آدم ثمّ حواء و بناتها و کبّر جبرئیل علیه اربعا، و یقال: انه قدّم للصّلوة علیه ابنه شیث و اسمه بالعربیّة هبة اللَّه ثمّ حفروا له و دفنوه و سنّوا علیه التّراب ثمّ التفت جبرئیل الی ولد آدم و عزّاهم و قال لهم: احفظوا وصیّة ابیکم فانکم ان فعلتم ذلک لن تضلّوا بعده ابدا و اعلموا ان الموت سبیلکم و هذه سنّتکم فی موتاکم فاصنعوا بهم ما صنعنا بابیکم و انکم لن ترونا بعد الیوم الی یوم القیمة: روی ان آدم لمّا اهبط الی الارض قیل له: لد للفناء و ابن للخراب.

Қавла : сами إнкми явм алқёмаҳ ъанд рбкми тхтсмўни қоли ибни аббос яъне алмҳқу алмбтлу алзолму алмзлўм .

قوله: ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ قال ابن عباس یعنی المحقّ و المبطل و الظّالم و المظلوم.

Рӯй ани алзбири бен алъўоми разии аллоҳи анҳу қол : ё расӯли аллоҳи أи нхтсми явми алқимаҳи баъди мо кони биннои фии алднёи маъаи хавоси алзнўб ? қол : « нъм ҳатто иؤдии илои кули зии ҳақи ҳуққа » , қоли алзбир :у аллоҳи ани аламри азои лшдид . Ва қоли ибни умр : ъшнои бурҳаи ман алдҳр ва кно нарай ани ҳзаҳи алоиаҳи анзлти Финоу фии аҳли алкитобин , қлно : Киеви нхтсму диннои воҳиду ктобнои воҳид ҳатто раъйати бъзнои изрби вуҷӯҳи баъзи болсиФи ФърФти анҳо нзлти Фино . Ва ани абии Саиди алхдрии қол : кно нақавл рбнои воҳиду диннои воҳид ва набино воҳиди Фмои ҳзаҳи алхсўмаҳ ? Флмои кони явми алсФин ва шуд бъзнои алии баъзи болсиўФи қлно : нъми ҳўи ҳозо .

روی انّ الزبیر بن العوام رضی اللَّه عنه قال: یا رسول اللَّه أ نختصم یوم القیمة بعد ما کان بیننا فی الدّنیا مع خواصّ الذنوب؟ قال: «نعم حتّی یؤدّی الی کلّ ذی حقّ حقّه»، قال الزبیر: و اللَّه انّ الامر اذا لشدید. و قال ابن عمر: عشنا برهة من الدّهر و کنّا نری ان هذه الآیة انزلت فینا و فی اهل الکتابین، قلنا: کیف نختصم و دیننا واحد و کتابنا واحد حتی رأیت بعضنا یضرب وجوه بعض بالسیف فعرفت انها نزلت فینا. و عن ابی سعید الخدری قال: کنّا نقول ربنا واحد و دیننا واحد و نبینا واحد فما هذه الخصومة؟ فلمّا کان یوم الصّفین و شدّ بعضنا علی بعض بالسّیوف قلنا: نعم هو هذا.

Ва ани иброҳӣми қол : лмои нзлт : сами إнкми явм алқёмаҳ ъанд рбкми тхтсмўни қолўо : Киеви нхтсму нҳни ихвон , Флмои қатли Усмони қолўо : ҳзаҳи хсўмтно . Ва сӣл алнабӣ ( с ) фӣами алхсўмаҳ ? Фқол : « фии алдмоءи фии алдмоء »

و عن ابراهیم قال: لمّا نزلت: ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ قالوا: کیف نختصم و نحن اخوان، فلمّا قتل عثمان قالوا: هذه خصومتنا. و سئل النّبی (ص) فیم الخصومة؟ فقال: «فی الدّماء فی الدّماء»

Ва ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) « ман канти лохиаҳи ъндаҳи мзлмаҳи ман арз ӯ моли Флитҳллаҳи алиўм қабл ан иؤхз манеҳ явми лои динору лои дарҳами ?фони кони ?лаи амали солеҳ ахз манеҳ бақадр мзлмтаҳу ани лами икни ?лаи амали ахзи ман сиотаҳи Фҷълти алайҳ » .

و عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه (ص) «من کانت لاخیه عنده مظلمة من عرض او مال فلیتحلّله الیوم قبل ان یؤخذ منه یوم لا دینار و لا درهم فان کان له عمل صالح اخذ منه بقدر مظلمته و ان لم یکن له عمل اخذ من سیّآته فجعلت علیه».

Ва ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « أи тдрўни мо алмФлс » ? қолўо : алмФлси Финои ман лои дарҳами ?лау лои матоъ , қол : « ани алмФлси ман умматии ман иأтии явми алқимаҳи бслоаҳу сиёму зкоаҳу кони қади шатми ҳозоу қзФи ҳозоу акли моли ҳозоу сФки дами ҳозои Фиқзии ҳозои ман ҳснотаҳу ҳозои ман ҳснотаҳи ?фони фаняти ҳснотаҳ қабл ани иқзии мо алайҳи ахзи ман хтоёҳми Фтрҳти алайҳи сами тарҳи фии алнор » .

و عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): «أ تدرون ما المفلس»؟ قالوا: المفلس فینا من لا درهم له و لا متاع، قال: «ان المفلس من امّتی من یأتی یوم القیمة بصلاة و صیام و زکاة و کان قد شتم هذا و قذف هذا و اکل مال هذا و سفک دم هذا فیقضی هذا من حسناته و هذا من حسناته فان فنیت حسناته قبل ان یقضی ما علیه اخذ من خطایاهم فطرحت علیه ثمّ طرح فی النّار».

Қили лобии алъолӣа : қоли аллоҳи лои тхтсмўои лдии сами қоли إнкми явм алқёмаҳ ъанд рбкми тхтсмўни Киеви ҳозо ? қол : қавлаи лои тхтсмўои лдии лоҳли алшрк , ва қавла ъанд рбкми тхтсмўни лоҳли алмлаҳи фии алдмоءу алмзолми алтии бинҳм . Ва қоли ибни аббос : фии алқёмаҳи мўотни фаҳми ихтсмўни фии баъзҳоу искнўни фии баъзҳо .

قیل لابی العالیة: قال اللَّه لا تَخْتَصِمُوا لَدَیَّ ثمّ قال إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ کیف هذا؟ قال: قوله لا تَخْتَصِمُوا لَدَیَّ لاهل الشرک، و قوله عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ لاهل الملّة فی الدّماء و المظالم الّتی بینهم. و قال ابن عباس: فی القیامة مواطن فهم یختصمون فی بعضها و یسکنون فی بعضها.

Фмни أзлми ммни кизби алии аллоҳи фазаъами ани ?лаи влдоу шрикоу кизби болсдқ эй болқрони إзи ҷоءаҳ ,у алқуръони асдқи алсдқ . Ва қил : « болсдқ » эй болсодқ яъне мҳмдои слии аллоҳи алайҳу силам . أи лӣси фии ҷаҳаннами мсўии ллкоФрини истифҳоми тақрир , яъне : أи лӣси ҳозои алкоФри истҳқи алхлўди фии алнор .

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ فزعم انّ له ولدا و شریکا وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ ای بالقرآن إِذْ جاءَهُ، و القرآن اصدق الصّدق. و قیل: «بالصّدق» ای بالصّادق یعنی محمدا صلّی اللَّه علیه و سلّم. أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکافِرِینَ استفهام تقریر، یعنی: أ لیس هذا الکافر یستحقّ الخلود فی النّار.