Ин сӯраро ду ном гуфтаанд : яке ҳами алсҷдаҳ , дигари сӯраи алмсобиҳ .

این سوره را دو نام گفته‌اند: یکی حم السجده، دیگر سورة المصابیح.

Се ҳазор ва сесад ва панҷоҳ ҳарфаст ва ҳафтсад ва навад ва шаш клмт ва панҷоҳ ва чаҳор ояти ҷумла ба Макка фурӯ омад ва дар ?маккейот шимуранд ботФоқи муфассирон . Ва дарин сӯраи носих ва мансӯх нест магари як оят :у лои тстўии алҳасанау лои алсиӣаҳи адФъи болатии ҳаии أҳсни боити сайф мансӯхаст .

سه هزار و سیصد و پنجاه حرف است و هفتصد و نود و شش کلمت و پنجاه و چهار آیت جمله به مکه فرو آمد و در مکیات شمرند باتفاق مفسّران. و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست مگر یک آیت: وَ لا تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَ لَا السَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ بآیت سیف منسوخ است.

Бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими ҳам , танзили ман арраҳмони арраҳим эй ҳзаҳи алҳрўФи танзили ман арраҳмон арраҳим назул баҳои Ҷабраил ман ъанд аллоҳ . Мегуяд : ин ҳуруфи тҳҷӣ ки ҳо ва мем аз ан ҷумлааст , фурӯи фиристода рҳмнаст , чунонк кӯдакро гӯйӣ : чаҳ май омӯзӣ ё гӯйӣ дар лавҳ чаҳ набиштае ? гуяд : алиф ва бо , на худ ин ду ҳуруф хоҳад ки ҷумлаи ҳуруф тҳҷӣ хоҳад . Ин ҳамчунонаст ки Ҷабраил аз осмон фурӯ оварад ва бар Муҳамад хонд салавоти аллоҳу саломаи алайҳ , то доноёнро маълум шавад ки каломи худованди ҷли ҷалола беҳарф ва савт нест , чунонк қуръон калом ӯст ноофарӣдаи ҳуруф дар қуръону ғайри қуръон калом ӯст ноофарӣда .

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ حم، تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ ای هذه الحروف تنزیل من الرحمن الرحیم نزل بها جبرئیل من عند اللَّه. میگوید: این حروف تهجّی که حا و میم از ان جمله است، فرو فرستاده رحمن است، چنانک کودک را گویی: چه می‌آموزی یا گویی در لوح چه نبشته‌ای؟ گوید: الف و با، نه خود این دو حروف خواهد که جمله حروف تهجّی خواهد. این همچنانست که جبرئیل از آسمان فرو آورد و بر محمد خواند صلوات اللَّه و سلامه علیه، تا دانایان را معلوم شود که کلام خداوند جل جلاله بی‌حرف و صوت نیست، چنانک قرآن کلام اوست ناآفریده حروف در قرآن و غیر قرآن کلام اوست ناآفریده.

Ашъарӣон гуфтанд : ҳуруф дар қуръону ғайри қуръон офарӣдааст , ва гуфтанд : каломи худованд маънӣаст қоими бзот ӯ беҳарф ва бесавт , ва ин ақидаи аҳли суннату асҳоб ҳадис нест ,у аҳли суннатро бар эшон аз оёту ахбори далелҳои равшанаст , минҳои қавлаи таъолӣ :у إни أҳди ман алмшркини астҷорки Фأҷраҳ ҳатто исмъи калом аллоҳ мегуяд : агар аз мушрикон касе хоҳад ки бо паноҳ ва зинҳор ту ояд ӯро бо паноҳ ва зинҳор худгир то калом ҳақ башнавад . Хилоф нест ки ончӣ май шунӯди ҳарф ва савтаст на он маънӣ ки бзоти борӣ қоимаст ки онро мсмўъи нгўинд , араби маъниро фаҳм гуяду каломро самоъ , иқол : самъати алклому фаҳмати алмънӣ ,у лои иқол : самъати алмънӣ . Ҳосил сухан онаст ки раби алъзаҳи каломи худро мсмўъ гуфт ,у мсмўъи ҷузи ҳарф ва савт нест , далел шуд ки дар каломи худованди ҳам ҳарфаст ва ҳам савт .

اشعریان گفتند: حروف در قرآن و غیر قرآن آفریده است، و گفتند: کلام خداوند معنی است قائم بذات او بی‌حرف و بی‌صوت، و این عقیده اهل سنت و اصحاب حدیث نیست، و اهل سنت را بر ایشان از آیات و اخبار دلیلهای روشن است، منها قوله تعالی: وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ میگوید: اگر از مشرکان کسی خواهد که با پناه و زینهار تو آید او را با پناه و زینهار خودگیر تا کلام حق بشنود. خلاف نیست که آنچه می‌شنود حرف و صوت است نه آن معنی که بذات باری قائم است که آن را مسموع نگویند، عرب معنی را فهم گوید و کلام را سماع، یقال: سمعت الکلام و فهمت المعنی، و لا یقال: سمعت المعنی. حاصل سخن آنست که رب العزة کلام خود را مسموع گفت، و مسموع جز حرف و صوت نیست، دلیل شد که در کلام خداوند هم حرف است و هم صوت.

Далел дигар онаст ки раб алъзаҳ фармуд : иридўни أни ибдлўои каломи аллоҳ бегонагон мехоҳанд ки каломи худоиро табдил кунанд ва аз нсқи худ бгрдоннд . Ин табдил ки раби алъзаҳи азоФт бо эшон кард ночор дар каломӣаст боишон расида на дар маънӣ ки бзоти борӣ қоимаст ва боишон норасида , ва он калом ки боишон расед ҷузи ҳарф ва савт нест .

دلیل دیگر آنست که رب العزة فرمود: یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلامَ اللَّهِ بیگانگان میخواهند که کلام خدای را تبدیل کنند و از نسق خود بگردانند. این تبدیل که رب العزة اضافت با ایشان کرد ناچار در کلامی است بایشان رسیده نه در معنی که بذات باری قائم است و بایشان نارسیده، و آن کلام که بایشان رسید جز حرف و صوت نیست.

Сдигр далел онаст ки раби Алъоламин бо Мӯсо фармуд лайлаи алнор ки : إнии أнои аллоҳ иҷмоъаст ки Мӯсои бҳқиқти калом борӣ шунид , ва маълумаст ки бсмъи ваии ҷузи ҳарф ва савт нарасед .

سدیگر دلیل آنست که رب العالمین با موسی فرمود لیلة النار که: إِنِّی أَنَا اللَّهُ اجماع است که موسی بحقیقت کلام باری شنید، و معلوم است که بسمع وی جز حرف و صوت نرسید.

Чаҳорум далел онаст ки аллоҳ фармуд : қул лӣни аҷтмъти алإнсу алҷни алии أни иأтўои бмсли ҳозои алқуръон . . Аҳли луғату арбоби саноат муттафиқанд ки « ҳозо » ишорати фаро ҳозираст агар каломи худованди он маънӣаст ки бзот ӯ қоимаст на ин ҳуруф ки май бенанд ва мехонанд пас ишорат ботиласту фоидаи ояти зойеъ ,у ҷли каломи албории ани иҳмли алии мо ло евед .

چهارم دلیل آنست که اللَّه فرمود: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی‌ أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ.. اهل لغت و ارباب صناعت متّفق‌اند که «هذا» اشارت فرا حاضر است اگر کلام خداوند آن معنی است که بذات او قائم است نه این حروف که می‌بینند و می‌خوانند پس اشارت باطل است و فایده آیت ضایع، و جلّ کلام البارئ ان یحمل علی ما لا یفید.

Панҷуми далел хабараст аз Мустафои алайҳи алслоаҳ ва ассалом фармуд

پنجم دلیل خبر است از مصطفی علیه الصلاة و السلام فرمود

Қол : « ва ман қрأи алқуръони Фоърбаҳи фалаи бакули ҳарфи хмсўни ҳасана ва ман қрأаҳу лаҳни фӣаи фалаи бакули ҳарфи ъушри ҳасанот аммо ании лои ақўл « ?илам » ҳарфи бали алифи ҳарфу лоами ҳарф ва мем ҳарф » .

قال: «و من قرأ القرآن فاعربه فله بکلّ حرف خمسون حسنة و من قرأه و لحن فیه فله بکلّ حرف عشر حسنات اما انّی لا اقول «الم» حرف بل الف حرف و لام حرف و میم حرف».

Ва қил : ҳам » исми алқуръон , эй ҳозои алқуръони танзили ман арраҳмони арраҳими сами Фсри Фқол : китоби фаслати оётаи боломру алнҳӣу алҳлол ваулҳарому алўъду алўъиду қил : фаслати оётаи бФўосли фасоҳату балоғау эъҷозу қил : фаслати оётае анзлти мутафарриқа . Қронои ърбёи блсони алъараб , лқўми иълмўни Алъарабия ,у қронои насби алии алмдҳ . Ва қил : алии алтмииз . Ва қил : насби алии улҳол .

و قیل: حم» اسم القرآن، ای هذا القرآن تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ ثمّ فسر فقال: کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ بالامر و النهی و الحلال و الحرام و الوعد و الوعید و قیل: فصّلت آیاته بفواصل فصاحت و بلاغة و اعجاز و قیل: فُصِّلَتْ آیاتُهُ ای انزلت متفرّقة. قُرْآناً عَرَبِیًّا بلسان العرب، لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ العربیّة، و قرآنا نصب علی المدح. و قیل: علی التمییز. و قیل: نصب علی الحال.

Бшироу нзирои сафатони ллқрон , эй ибшри алмؤмнину инзри алкоФрини бмои фӣаи ман албшораҳу алнзораҳи Фأързи أксрҳм эй аързи аксари аҳли Маккаи ани қабулау атбоъа .

بَشِیراً وَ نَذِیراً صفتان للقرآن، ای یبشّر المؤمنین و ینذر الکافرین بما فیه من البشارة و النذارة فَأَعْرَضَ أَکْثَرُهُمْ ای اعرض اکثر اهل مکة عن قبوله و اتباعه.

Ва қил : аързи аксари алъараб , фаҳми лои исмъўн эй лои интФъўни бсмоъаҳу лои иълмўн ба .

و قیل: اعرض اکثر العرب، فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ ای لا ینتفعون بسماعه و لا یعلمون به.

Ва қил : азои телаа алнабӣ ( с ) лои исғўни илайҳи ткбро . Ва қил : лои исмъўн эй лои иқблўни кқўлаҳ : самъи аллоҳи лмни ҳамдае қабл аллоҳ .

و قیل: اذا تلاه النبی (ص) لا یصغون الیه تکبّرا. و قیل: لا یَسْمَعُونَ ای لا یقبلون کقوله: سمع اللَّه لمن حمده ای قبل اللَّه.

Ва қолўои қлўбнои фии أкнаҳи воҳиди алокнаҳи кунону ҳўи алҷъбаҳ , ммои тдъўнои إлиаҳи ман алтўҳиди Флои нафаҳмау лои нъиаҳ ,у фии озоннои вқр эй смм Фло насамъ мо тқўл ,у алмънӣ : анои фии тарки алқбўли мнки бмнзлаҳи ман лои иФҳму лои исмъ . Ва ман бинноу бинки ҳиҷоб эй хилофи фии аддӣну монеъи имнънои ани атбоъи амрк . Қолўои злки астҳзоءу ани кони ҳқои бадалели қавла :у إзои қрأти алқуръони ҷълнои бинку байни аллазӣнаи лои иؤмнўни болохраҳи ҳҷобои мстўроу қил : анмои қолўои злки лиؤисўои расӯли аллоҳ ( с ) ани қбўлҳми дайна . Фоъмли анати алии динк , إннои ъомлўни алии динно . Ва қил : « Фоъмл » фии ибтоли амрно , إннои ъомлўни фии ибтоли амрк .

وَ قالُوا قُلُوبُنا فِی أَکِنَّةٍ واحد الاکنّة کنان و هو الجعبة، مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ من التوحید فلا نفهمه و لا نعیه، وَ فِی آذانِنا وَقْرٌ ای صمم فلا نسمع ما تقول، و المعنی: انّا فی ترک القبول منک بمنزلة من لا یفهم و لا یسمع. وَ مِنْ بَیْنِنا وَ بَیْنِکَ حِجابٌ ای خلاف فی الدین و مانع یمنعنا عن اتباع امرک. قالوا ذلک استهزاء و ان کان حقا بدلیل قوله: وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً و قیل: انّما قالوا ذلک لیؤیسوا رسول اللَّه (ص) عن قبولهم دینه. فَاعْمَلْ انت علی دینک، إِنَّنا عامِلُونَ علی دیننا. و قیل: «فاعمل» فی ابطال امرنا، إِنَّنا عامِلُونَ فی ابطال امرک.

Қул إнмои أнои башари мслкми фии алтбъу алҷнс , яъне анои кўоҳди мнкму лӯлои алўҳии мо дъўткм , иўҳии إлии أнмои إлҳкми إлаҳи воҳид эй лсти бмлку лои малику лои атлби бмқолтии рёсаҳ , кқўли Нӯҳ :у лои أқўли إнии малики анмои аълмкми мо иўҳии илои ани алмъбўди илоҳи воҳид . Қоли алҳсн : илмаи аллоҳи алтўозъи бқўлаҳ : қул إнмои أнои башари мслкм .

قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ فی الطبع و الجنس، یعنی انا کواحد منکم و لولا الوحی ما دعوتکم، یُوحی‌ إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ ای لست بملک و لا ملک و لا اطلب بمقالتی ریاسة، کقول نوح: وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ انّما اعلمکم ما یوحی الیّ انّ المعبود اله واحد. قال الحسن: علّمه اللَّه التواضع بقوله: قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ.

Фостқимўои إлиаҳ эй тўҷҳўои илайҳи болтоъаҳу лои тмилўои ани сиблата ,у астғФрўаҳ эй омнўо ба лтстҳқўои мағфирата ,у ?вили ллмшркин .

فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ ای توجّهوا الیه بالطاعة و لا تمیلوا عن سبیله، وَ اسْتَغْفِرُوهُ ای آمنوا به لتستحقّوا مغفرته، وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ.

Аллазӣнаи лои иؤтўни алзкоаҳи қоли ибни аббос яъне аллазӣнаи лои иқўлўни лои илоҳи алои аллоҳу ҳаии зкоаҳи алонФс ,у алмънии лои итҳрўни анФсҳми ман алшрки болтўҳиди Фонмои алмшркўни наҷис . Ва қоли алҳсну қтодаҳ : лои иътқдўни вуҷуби алзкоаҳ . Ва кони иқол : алзкоаҳи қнтраҳи алисломи Фмн қатъҳо наҷо ва ман тахаллуфи анҳо ҳлк . Ва ҳам болохраҳи ҳам коФрўн яъне болбъси баъди аламуту алсўобу алъқоб .

الَّذِینَ لا یُؤْتُونَ الزَّکاةَ قال ابن عباس یعنی الذین لا یقولون لا اله الّا اللَّه و هی زکاة الانفس، و المعنی لا یطهّرون انفسهم من الشرک بالتوحید فانّما المشرکون نجس. و قال الحسن و قتادة: لا یعتقدون وجوب الزکاة. و کان یقال: الزکاة قنطرة الاسلام فمن قطعها نجا و من تخلّف عنها هلک. وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ یعنی بالبعث بعد الموت و الثواب و العقاب.

Зикри зкоаҳ дар қуръон бар ду ваҷҳаст : ё дар намози пайваста ё мунфарид гуфта , ончӣ дар намоз пайваста чунонаст ки аллазӣнаи иқимўни алслоаҳу иؤтўни алзкоаҳи ҳозоу ашбоҳаҳ . Муроди бойени зкоаҳ моласт ки аллоҳ фарз карда бар худовандони мол . Ва ончӣ мунфарид гуфта чунонаст киу ҳнонои ман лдноу зкоаҳ хиро манеҳ зкоаҳ ва мо отитми ман зкоаҳи қади أФлҳи ман тзкии муроди бойен покӣасту зёдтӣу дайни дорӣ яъне дайни ислом ки зкоаҳ қатра онаст .

ذکر زکاة در قرآن بر دو وجه است: یا در نماز پیوسته یا منفرد گفته، آنچه در نماز پیوسته چنانست که الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ هذا و اشباهه. مراد باین زکاة مال است که اللَّه فرض کرده بر خداوندان مال. و آنچه منفرد گفته چنانست که وَ حَناناً مِنْ لَدُنَّا وَ زَکاةً خَیْراً مِنْهُ زَکاةً وَ ما آتَیْتُمْ مِنْ زَکاةٍ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی مراد باین پاکی است و زیادتی و دین داری یعنی دین اسلام که زکاة قطره آنست.

إни аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти ?лаами أҷри ғайри мамнӯн эй ғайри мақтӯъу лои мнқўсу лои мамнӯн ба алайҳим . Садӣ гуфт : ин оят дар шаъни беморону змнону перони заъиф фурӯ омад , эшон ки аз беморӣу заъифӣу оҷизӣ аз тоъату ибодати аллоҳи боз монандиу бодоءи ҳақ вай нарасанду бони сабаби андўҳгн ва ғамгин бошанд . Раби Алъоламин эшонро дар ани бемории ҳамон савоб медиҳад ки дар ҳоли сиҳҳати бтоът ва ибодат медод . Мустафо ( с ) фармуд : « ани алъбди азои кони алии тариқаи ҳасанаи ман алъбодаҳи сами марази қили ллмлки алмўкл ба : актби ?ла мисли амалаи ази кони тлиқо ҳатто атлқаҳ ӯ акФтаҳи ило »

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ ای غیر مقطوع و لا منقوص و لا ممنون به علیهم. سدّی گفت: این آیت در شأن بیماران و زمنان و پیران ضعیف فرو آمد، ایشان که از بیماری و ضعیفی و عاجزی از طاعت و عبادت اللَّه باز مانند و باداء حق وی نرسند و بآن سبب اندوهگن و غمگین باشند. رب العالمین ایشان را در ان بیماری همان ثواب می‌دهد که در حال صحت بطاعت و عبادت می‌داد. مصطفی (ص) فرمود: «انّ العبد اذا کان علی طریقة حسنة من العبادة ثمّ مرض قیل للملک الموکل به: اکتب له مثل عمله اذ کان طلیقا حتّی اطلقه او اکفته الیّ»

Ва фии рўоиаҳи ахрии қол ( с ) : « мо ман аҳади ман алмуслимӣни исоби бблоءи фии ҷасадаи алои амри аллоҳи ъзу ҷли алҳоФзини аллазӣнаи иҳФзонаҳи Фқол : актбои лъбдии фии кули явму лайла мисли мо кони иФъли ман алхири мо доми фии всоқӣ »

و فی روایة اخری قال (ص): «ما من احد من المسلمین یصاب ببلاء فی جسده الّا امر اللَّه عز و جل الحافظین الذین یحفظانه فقال: اکتبا لعبدی فی کل یوم و لیلة مثل ما کان یفعل من الخیر ما دام فی وثاقی»

Абди аллоҳ масъӯд гуфт : бо расӯли худо ( с ) нишаста будем ки расӯл бар осмон нигараст ва табассум кард , гуфтем : ё расӯли аллоҳ аз чаҳ табассум фармудӣ ва чаҳ ҳол бар ту макшуфи гашт , гуфт : аҷаб ояд маро аз бандаи муъмин ки аз беморӣ бинолад ва ҷазаъ кунад агар бдонстӣ ки ӯро дар ани беморӣ чаҳ кароматаст ва бо аллоҳ чаҳ қурбат , ҳамаи умри худро бемории хостӣ , ин соъат ки бар осмон май нгрстми ду фиришта фурӯ омаданду бандае ки пайваста дар миҳроби ибодат буд ӯро талаб карданд дар ани миҳроб ва наёфтанд бемори диданди он бандаро ва аз ибодати бози монда , Фариштагони бҳзрт иззат бозгаштанд гуфтанд бори худоёи фалони бандаи муъмин ҳар шбонрўзии ҳасаноту тоъот вай менавиштем акнӯн ки ӯро дар ҳабс беморӣ кардӣ ҳеҷ амалу тоъат вай наменависем , аз ҳақи ҷли ҷалола фармон омад ки : актбўои лъбдии амалаи алзии кони иъмли фии явмау ло тнқсўо манеҳ шиӣои феълии аҷри мо ҳбстаҳу ?лаи аҷри мо кони сҳиҳо .

عبد الله مسعود گفت: با رسول خدا (ص) نشسته بودیم که رسول بر آسمان نگرست و تبسّم کرد، گفتیم: یا رسول اللَّه از چه تبسّم فرمودی و چه حال بر تو مکشوف گشت، گفت: عجب آید مرا از بنده مؤمن که از بیماری بنالد و جزع کند اگر بدانستی که او را در ان بیماری چه کرامت است و با اللَّه چه قربت، همه عمر خود را بیماری خواستی، این ساعت که بر آسمان می‌نگرستم دو فرشته فرو آمدند و بنده‌ای که پیوسته در محراب عبادت بود او را طلب کردند در ان محراب و نیافتند بیمار دیدند آن بنده را و از عبادت باز مانده، فرشتگان بحضرت عزت بازگشتند گفتند بار خدایا فلان بنده مؤمن هر شبانروزی حسنات و طاعات وی می‌نوشتیم اکنون که او را در حبس بیماری کردی هیچ عمل و طاعت وی نمی‌نویسیم، از حق جل جلاله فرمان آمد که: اکتبوا لعبدی عمله الذی کان یعمل فی یومه و لا تنقصوا منه شیئا فعلی اجر ما حبسته و له اجر ما کان صحیحا.

Муҷоҳид гуфт : ?лаами أҷри ғайри мамнӯн эй ғайри маҳсӯб яъне ки неъмати дунёи эшонро аз савоби он ҷаҳон буна ингоранд .

مجاهد گفت: لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ ای غیر محسوب یعنی که نعمت دنیا ایشان را از ثواب آن جهان بنه انگارند.

Қул أи إнкми лткФрўни болзии халқи алأрзи фии явмин истифҳом бмънӣ инкораст ва маънӣ онаст ки : мекофар шавед бони худованд ки қудрат вай инаст ки заминро бадви рӯзи бёФрид ? яъне рӯзи якшанбеу рӯзи душанбе . Агар хостии бики лаҳзаи бёФридӣ , локини хост ки бо халқи намояд ки сукӯнату оҳистагӣ ба аз шитобу аҷҷалат ,у бандагонро суннатӣ бошад бскўнти кор кардану роҳи оҳистагӣ рафтан . Ва тҷълўни ?лаи أндодои шуракоу ашбоҳо , злки раби Алъоламин холиқи ҷамеъи алмўҷўдот ва Сайидҳо ва мураббӣҳо .

قُلْ أَ إِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ استفهام بمعنی انکارست و معنی آنست که: می کافر شوید بآن خداوند که قدرت وی اینست که زمین را بدو روز بیافرید؟ یعنی روز یکشنبه و روز دوشنبه. اگر خواستی بیک لحظه بیافریدی، لکن خواست که با خلق نماید که سکونت و آهستگی به از شتاب و عجلت، و بندگان را سنّتی باشد بسکونت کار کردن و راه آهستگی رفتن. وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً شرکاء و اشباها، ذلِکَ رَبُّ الْعالَمِینَ خالق جمیع الموجودات و سیّدها و مرّبیها.

Ва ҷаъли фӣҳо рўосии ман фавқҳо эй ҷболои савобати ман фавқи аларз ,у боруки фӣҳо бмои халқи фӣҳо ман албҳору алонҳору алошҷору алсмори анбти шаҷарҳо ман ғайри ғарсу ахрҷи заръҳо ман ғайри базру ҷаъли фӣҳо маодини алзҳбу алФзаҳу соири алФлзот ,у қадари фӣҳо أқўотҳо яъне арзоқи алъбоду албҳоӣм : тқўл : қотаҳи иқўтаҳ , азои ризқау аҷрии алайҳ ,у ақотаҳи азои ҷаълаи зои қӯт ,у аллоҳи ъзу ҷли мқит . Қоли алзҳок : қадари фии кули баладаи мо лами иҷълаҳи фии алأхрии лиъиши бъзҳми ман баъзи болтҷораҳи ман балади илои баладу қоли алклбӣ : қадари алхбзи лоҳли Қатару алтмри лоҳли Қатару алзраҳи лоҳли Қатару алсмки лоҳли Қатару кзлки ахўотҳо .

وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ مِنْ فَوْقِها ای جبالا ثوابت من فوق الارض، وَ بارَکَ فِیها بما خلق فیها من البحار و الانهار و الاشجار و الثمار انبت شجرها من غیر غرس و اخرج زرعها من غیر بذر و جعل فیها معادن الذهب و الفضّة و سائر الفلزّات، وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها یعنی ارزاق العباد و البهائم: تقول: قاته یقوته، اذا رزقه و اجری علیه، و اقاته اذا جعله ذا قوت، و اللَّه عز و جل مقیت. قال الضحاک: قدّر فی کلّ بلدة ما لم یجعله فی الأخری لیعیش بعضهم من بعض بالتجارة من بلد الی بلد و قال الکلبی: قدّر الخبز لاهل قطر و التمر لاهل قطر و الذرة لاهل قطر و السمک لاهل قطر و کذلک اخواتها.

Фии أрбъаҳи أём эй фии ттмаҳи арбаъаи айёми ҳозои кқўли алқоӣл : сарати ман албсраҳи илои Бағдоди фии ъушру илои алкўФаҳи фии хумси ъушраи маънӣ оят онаст ки : раби алъзаҳи заминро бёФриди бадви рӯзи рӯзи як шанбеу душанбеу тақдири ақўот ва арзоқ кард дар тамомии чаҳор рӯз яъне рӯзи се шанбе ва чаҳор шанбе .

فِی أَرْبَعَةِ أَیَّامٍ ای فی تتمة اربعة ایام هذا کقول القائل: سرت من البصرة الی بغداد فی عشر و الی الکوفة فی خمس عشرة معنی آیت آنست که: رب العزة زمین را بیافرید بدو روز روز یک شنبه و دوشنبه و تقدیر اقوات و ارزاق کرد در تمامی چهار روز یعنی روز سه شنبه و چهار شنبه.

Рӯй ани ибни аббоси қол : самъати расӯли аллоҳ ( с )у анои радифаи иқўл : « халқи аллоҳи алорўоҳ қабл алоҷсоми борбъаҳи олоФи санау халқи алорзоқ қабл алорўоҳи борбъаҳи олоФи сана « сўоء » лмни сأлу лмни лами исӣлу анои ман аллазӣнаи лами исӣлўои аллоҳи алрзқ ва ман сأли Фҳў ҷаҳл манеҳ » .

روی عن ابن عباس قال: سمعت رسول اللَّه (ص) و انا ردیفه یقول: «خلق اللَّه الارواح قبل الاجسام باربعة آلاف سنة و خلق الارزاق قبل الارواح باربعة آلاف سنة «سواء» لمن سأل و لمن لم یسئل و انا من الذین لم یسئلوا اللَّه الرزق و من سأل فهو جهل منه».

Қроءти оммаи қро « сўоء » насбаст бар масдар яъне астўти сўоء .

قراءت عامّه قرّا «سواء» نصب است بر مصدر یعنی استوت سواء.

Ва қили маъноа : ҷълнои алоқўоти алмқдраҳи маҳтумаи сўоءи лмни сأли أу лами исӣли талаб ӯ лами итлби ъоҷзои кони алонсони أўи ҳиўло . Абӯи ҷаъфар « сўоء » бҷр хонд бар наъти айём , ва маънӣ онаст ки : тақдир арзоқ кард дар чаҳор рӯзи рост на беш на кам . Он гуҳ фармуд : « ллсоӣлин » прсндгонро мегӯям ки май пурсанад ки чун буд . Бар рафъ низ хондаанд , ва маънӣ онаст ки : алрзқи алмқдри сўоءи ллмстрзқу алсокт .

و قیل معناه: جعلنا الاقوات المقدّرة محتومة سواء لمن سأل أ و لم یسئل طلب او لم یطلب عاجزا کان الانسان أو حیولا. ابو جعفر «سواء» بجرّ خواند بر نعت ایام، و معنی آنست که: تقدیر ارزاق کرد در چهار روز راست نه بیش نه کم. آن گه فرمود: «للسّائلین» پرسندگان را می‌گویم که می‌پرسند که چون بود. بر رفع نیز خوانده‌اند، و معنی آنست که: الرزق المقدّر سواء للمسترزق و الساکت.

Сами астўии إлии алсмоء яъне амду съду ҳаии духони баъд . Қоли ибни исои алдхони ҷисми латифи мзлми мтФш . Ва қил : ҳўи бухори алмоء .

ثُمَّ اسْتَوی‌ إِلَی السَّماءِ یعنی عمد و صعد وَ هِیَ دُخانٌ بعد. قال ابن عیسی الدخان جسم لطیف مظلم متفشّ. و قیل: هو بخار الماء.

Ирўӣ « ани аввали мо халқи аллоҳи ъзу ҷли алърши алии алмоءу алмоءи зоби ман ҷавҳарау ҳаии канти ёқӯтаи бизоءи Фозобҳои сами алқии фӣҳо норо ФФори алмоءу аҷФоءи ғсоءи Фхлқи аларзи ман алғсоءи лами ибстҳои сами астўии илои алдхони алзии сори ман алмоءи Фсмкаҳи смоءи сами басти аларзи факони халқи аларз қабл халқи алсмоءу басти аларзу إрсоءи алҷболи фӣҳоу тақдири алорзоқу халқи алошҷору алдўобу албҳору алонҳори баъди халқи алсмоء »

یروی «انّ اوّل ما خلق اللَّه عز و جل العرش علی الماء و الماء ذاب من جوهرة و هی کانت یاقوتة بیضاء فاذابها ثمّ القی فیها نارا ففار الماء و اجفآء غثاء فخلق الارض من الغثاء لم یبسطها ثمّ استوی الی الدخان الذی ثار من الماء فسمکه سماء ثمّ بسط الارض فکان خلق الارض قبل خلق السماء و بسط الارض و إرساء الجبال فیها و تقدیر الارزاق و خلق الاشجار و الدوابّ و البحار و الانهار بعد خلق السماء»

Лзлки қоли аллоҳи ъзу ҷл :у алأрзи баъди злки дҳоҳои ҳозои ҷавоби абди аллоҳи бен аббос , лноФъи бен алозрқи алҳрўрӣ .

لذلک قال اللَّه عز و جل: وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها هذا جواب عبد اللَّه بن عباس، لنافع بن الازرق الحروری.

Фқоли лҳоу ллأрзи аӣтёи тўъои أўи карҳо қоли ибни аббос : қоли аллоҳи ъзу ҷл : аӣтё эй ҷиӣои бмои хилқати Фикмо аммо анат ё смоءи Фотлъии шмску қмрку нҷўмку анат ё арзи Фшққии анҳорку ахрҷии сморку нботку қоли лҳмо : аФълои мо омркмои тўъоу алои أлҷأткмои илои злкмо ҳатто тФълоаҳи карҳо Фоҷобтои болтўъу қолтои أтинои тоӣъин эй ҷӣнои бмои аҳдсти Финои мстҷибини ломрк . Иқоли аҷобаҳи ман аларзи алордни ман билоди алшоми Фсмии лисони аларз . Ва қил : аҷобу нутқи ман аларзи мавзеи алкъбаҳ ва ман алсмоءи мо бҳзоӣҳои Фҷъли аллоҳи лҳои ҳарамаи алии соири аларз .

فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قال ابن عباس: قال اللَّه عز و جل: ائْتِیا ای جیئا بما خلقت فیکما امّا انت یا سماء فاطلعی شمسک و قمرک و نجومک و انت یا ارض فشقّقی انهارک و اخرجی ثمارک و نباتک و قال لهما: افعلا ما آمرکما طوعا و الا ألجأتکما الی ذلکما حتی تفعلاه کرها فاجابتا بالطوع و قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ ای جئنا بما احدثت فینا مستجیبین لامرک. یقال اجابه من الارض الاردن من بلاد الشام فسمّی لسان الارض. و قیل: اجاب و نطق من الارض موضع الکعبة و من السماء ما بحذائها فجعل اللَّه لها حرمة علی سائر الارض.

Фқзоҳни сабъи самовот эй атмҳну Фрғи ман хлқҳни фии явмин эй фии алиўмини албоқӣин ман алоёми аластаи явми алхмису явми алҷмъаҳ . Қоли ибни аббос : абтдоءи аллоҳи ъзу ҷли бхлқи аларзин явми алоҳди Фхлқи сабъи арзин фии явми алоҳду явми алоснин , сами ҷаъли фӣҳо рўосии ман фавқҳоу боруки фӣҳоу қадари фӣҳо ақўотҳо , Арасии алҷболу шқи алонҳору ғарси алошҷору ҷаъли алманофеъи фии явмин явми алслосоءу явми алорбъоء , сами астўии илои алсмоءи Фхлқҳои сабъи самовоти фии явми алхмису явми алҷмъаҳу халқи одами фии охири соъаҳи ман явми лҷмъаҳ ва фӣҳо тқўми алсоъаҳи қоли Флзлки самяти алҷмъаҳи лонаи аҷтмъи фӣҳо алхлқу أўҳии фии кули смоءи أмрҳо эй амри аҳли кули смоءи амрҳми ман алъбодаҳу қоли ибни аббос : халқи мо фии кули смоءи халқҳо ман алмлоӣкаҳ ва мо фӣҳо ман алшмсу алқмру алнҷўму албҳору ҷиболи албрд ва мо лои иълми алои аллоҳи Фзлки амрҳо . Ва қоли мақотил : аўҳии илои кули смоءи мо ?ераади ман аламру алнҳӣ . Ва ?зинаи алсмоءи алднёи бмсобиҳ эй бкўокби Фтзии ءи фии аллили колмсобиҳ . «у ҳФзо » яъне :у ҳФзноҳои ҳФзо , эй ҳФзноҳои болкўокби ман мстрқии алсмъ , кқўлаҳ :у ҳФзноҳои ман кули шайтони раҷиму ҳФзои ман кули шайтони мораду ҷълноҳои рҷўмои ллшётини қил : хилқати алкўокби ллзинаҳу алҳифзи ҷмиъо . « злк » алзии зикри ман сунъаи тақдири алъзизи фии малака « алълим » бхлқаҳ .

فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ ای اتمهنّ و فرغ من خلقهنّ فِی یَوْمَیْنِ ای فی الیومین الباقیین من الایام الستّة یوم الخمیس و یوم الجمعة. قال ابن عباس: ابتداء اللَّه عز و جل بخلق الارضین یوم الاحد فخلق سبع ارضین فی یوم الاحد و یوم الاثنین، ثمّ جعل فیها رواسی من فوقها و بارک فیها و قدّر فیها اقواتها، ارسی الجبال و شقّ الانهار و غرس الاشجار و جعل المنافع فی یومین یوم الثلاثاء و یوم الاربعاء، ثمّ استوی الی السّماء فخلقها سبع سماوات فی یوم الخمیس و یوم الجمعة و خلق آدم فی آخر ساعة من یوم لجمعة و فیها تقوم الساعة قال فلذلک سمیت الجمعة لانّه اجتمع فیها الخلق وَ أَوْحی‌ فِی کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها ای امر اهل کلّ سماء امرهم من العبادة و قال ابن عباس: خلق ما فی کلّ سماء خلقها من الملائکة و ما فیها من الشمس و القمر و النجوم و البحار و جبال البرد و ما لا یعلم الّا اللَّه فذلک امرها. و قال مقاتل: اوحی الی کل سماء ما اراد من الامر و النهی. وَ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیحَ ای بکواکب فتضی‌ء فی اللیل کالمصابیح. «و حفظا» یعنی: و حفظناها حفظا، ای حفظناها بالکواکب من مسترقی السمع، کقوله: وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ رَجِیمٍ وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ مارِدٍ وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّیاطِینِ قیل: خلقت الکواکب للزینة و الحفظ جمیعا. «ذلک» الذی ذکر من صنعه تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ فی ملکه «العلیم» بخلقه.

Фإни أързўои ани алоямони баъди ҳозои албён , Фқли أнзрткми соъиқа мисли соъиқаи оду самуд алсоъқаҳ ъанд алъараби азоби маъааи савт ,у аксари мо иқўлўнаҳи азои кони маъаи алсўти нор . « إзи ҷоءтҳм » яъне ъодоу самуд , алрсли ман байни أидиҳм ва ман хлФҳми ?ераади бқўлаҳ : ман байни أидиҳми алрсли аллазӣнаи арслўои илои обоӣҳми ман қиблаам , ва ман хлФҳм яъне ва ман баъди алрсли аллазӣнаи арслўои илои обоӣҳм , аллазӣнаи арслўои илайҳами ҳуду солеҳи Фолкноиаҳи фии қавла : ман байни أидиҳми роҷеъаи илои оду самуду фии қавла : ва ман хлФҳми роҷеъаи илои алрсл .

فَإِنْ أَعْرَضُوا عن الایمان بعد هذا البیان، فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ الصاعقة عند العرب عذاب معه صوت، و اکثر ما یقولونه اذا کان مع الصوت نار. «إذ جاءتهم» یعنی عادا و ثمود، الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ اراد بقوله: مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ الرسل الذین ارسلوا الی آبائهم من قبلهم، وَ مِنْ خَلْفِهِمْ یعنی و من بعد الرسل الذین ارسلوا الی آبائهم، الذین ارسلوا الیهم هود و صالح فالکنایة فی قوله: مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ راجعة الی عاد و ثمود و فی قوله: وَ مِنْ خَلْفِهِمْ راجعة الی الرسل.

أлои тъбдўо яъне бони лои тъбдўои إлои аллоҳи қолўои луи шоءи рбнои мнои алоямони алзии тдъўни анаи иридаҳи борсолкми лأнзли малоикаи бадали ҳؤлоءи алрсли Флми итхолҷнои шаки фии амрҳм .

أَلَّا تَعْبُدُوا یعنی بان لا تعبدوا إِلَّا اللَّهَ قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا منا الایمان الذی تدعون انه یریده بارسالکم لَأَنْزَلَ مَلائِکَةً بدل هؤلاء الرسل فلم یتخالجنا شک فی امرهم.

Фإнои бмои أрслтм ба коФрўн эй анои бмои тдъўни анкми арслтм ба коФрўн , кқўлаҳ : ё أиҳо алзӣ назул алайҳи аззикр . . . Ва ҳозои восеъи фии каломи алъараб .

فَإِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ ای انا بما تدّعون انّکم ارسلتم به کافرون، کقوله: یا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ... و هذا واسع فی کلام العرب.

Ривоят кунанд аз ҷобири бен абди аллоҳ ва аз Муҳамади бен каъби алқрзӣ ки ҷамъи Қурайши рӯзӣ баҳам нишаста буданд бо як дигар мегуфтанд : ин кори Муҳамад бар мо мушкил шуду нафарӣ аз азизони мо чун Ҳамзаи абди алмтлбу умри хитоб ва дигарон бо дайни ваии гаштанду кори ваии рӯзи буруз боло мегирад , касе бояд ки дар кҳонту саҳар дастӣ дораду санъати шеър некӯ донад то бо вай сухан гуяд ва боз донад ки Модати илми вай аз куҷосту ҳосили даъвӣ вай чист . Утбаи бен рабеъа бархест гуфт : кор манаст ки ман шеър шунидаам ва дар саҳару кҳонт бегона набошам , агар сухани Муҳамади азин ҷинсаст бар ман пӯшида нашавад .

روایت کنند از جابر بن عبد اللَّه و از محمد بن کعب القرظی که جمع قریش روزی بهم نشسته بودند با یک دیگر میگفتند: این کار محمد بر ما مشکل شد و نفری از عزیزان ما چون حمزه عبد المطلب و عمر خطاب و دیگران با دین وی گشتند و کار وی روز بروز بالا میگیرد، کسی باید که در کهانت و سحر دستی دارد و صنعت شعر نیکو داند تا با وی سخن گوید و باز داند که مادّت علم وی از کجاست و حاصل دعوی وی چیست. عتبة بن ربیعه برخاست گفت: کار منست که من شعر شنیده‌ام و در سحر و کهانت بیگانه نباشم، اگر سخن محمد ازین جنس است بر من پوشیده نشود.

Ва расӯли салавоти аллоҳу саломаи алайҳ танҳо бмсҷд нишаста буд Утба биёмад ва бо расӯли алайҳи ассаломи брФқу бҳрмти сухан дар гирифт гуфт : ё Муҳамади мо туро аз хештан донему маконату манзалати худ дар насаби Қурайш шинохтаем : аммо кории азим бо эшон бар дасти гирифтае , ҷамъи эшон пароканда кардӣ , перони эшонро ҳурмати бардоштӣ , худоёни эшонро айб кардӣ , дайни падарони ббоди брдодӣ , акнӯн чанд сухан аз ман бишинав ва дар ан назарӣ кун , чанд чиз бар ту арза кунам ва ихтиёрӣ бикун . Расӯл ( с ) фармуд : қул ё абои алўлид ҳон бигӯ то чаҳ хоҳӣ гуфт эй бӯи алўлид . Утба гуфт : ё ибни ахӣ агар ин кор ки беш гирифтае ва ин дайн ки ту овардае мақсӯди ту ҷамъ моласт мо турои чандон мол ҷамъ кунем ки дар Қурайши ҳеҷ кас аз ту тавонгартар набошад , ва агар шарафу сиёдат ва сарварӣ мехоҳӣ мо туро бар ҳамаи Қурайши лои бал бар ҳамаи араби сарвар ва меҳтар кунем , ва агар ғлмти шаҳвати туро ранҷа медорад даҳ зан аз кроим Қурайш бизанӣ бтўи диҳем , ва агар ре бтў меояд аз рӯй кҳонти турои дармони соз падед кунем , агар шеъраст ки дар садр ту меҷӯшад , аҷаб нест ки шумо банӣ абди алмтлбро дар шеъри он қӯт ва қудрат ҳаст ки дигаронро нест ,у расӯли худои хомӯши ҳаме буд то сухан бохр ронад . Он гуҳ фармуд : ё бо алўлид ҳаме бигуфтӣ ва аз гуфт худ фориғ шудӣ ? гуфт : нъм фориғ шудам ҳазрати Мустафои алайҳи алслоаҳ ва ассалом гуфт акнӯн аз ман бишинав то ман низ хонданӣ бархонам , дар гирифт гуфт : бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим , ҳам , танзили ман арраҳмони арраҳим , китоби фаслати оётаи қронои ърбё . . То охири ин оят бархонад ки Фإни أързўои Фқли أнзрткми соъиқа мисли соъиқаи оду самуд ва гуфтаанд , то ояти саҷда бар хонду расӯли алайҳи ассаломи суҷуд тлоўаҳ кард ,у Утба дар шунидани каломи ҳазрати худованди ҷли ҷалолаи чунон мабҳуту мадҳуши гашт ки ҷои сухан дар вай намонаду бохри даст бар даҳани расӯли ниҳод ва гуфт : баҳақи раҳм ки низ нахонӣ ки тоқатам барисед ва дарин сухани саргардон ва ҳайрон шудам . Бархест ва чун мутаҳайирии бахонаи худ боз шуду бонҷмни Қурайш ки дар интизор вай буданд бознагашт . Бӯ ҷаҳл гуфт : эй мъшри Қурайши Утба бар мо бознагашт тарсам ки собӣ шуд ва дар таоми Муҳамадаш рағбат афтод , ҳамаи бархестанду бахона Утба шуданд бӯи ҷаҳл ӯро гуфт : тарона барон сифат мебайнем ки бирафтӣ , ҳамоно ки бтъоми Муҳамад рағбат кардӣ ва бова майли дорӣ , агар туро ҳоҷатаст то турои чандон моли диҳем ки аз таоми Муҳамад бе ниёзи шӯй . Утба аз ани сухан дар хашм шуду савганд ёд кард ки ҳаргиз бо Муҳамад сухан нагӯяд , он гуҳ гуфт : ман сухани хеш бо Муҳамад бигуфтам ва ӯ бҷўоби ман сўртӣ бар хонд ,у аллоҳ ки ҳаргиз монанди он сухан нишнидам ! на шеър буд ва на саҳар ва на кҳонт , кор баҷое расед ки даст бар даҳани ваии ниҳодам ва ӯро савганд додам ки бас кунад хондани он ки ҳайрон шуда будаму дилами зер зибр гашта . Акнӯн мегӯям шуморо агар фармон ман бурид : рой ман онаст ки ин мардро фурӯ гузоред бо дайни хешу таъарруз ӯ нарасонид ва бар адоват ӯ накушед ки он сухан ки ман аз вай шунидам ночори онро оқибатӣаст ва дар ани бастаи корӣу чизе , ӯро бърб боз гузоред , агар араби бадв даст ёбанд худ шуғли шумо кифоят карданд ва агар ӯ бар араб даст ёбад малик ӯ малик шумост ъз ӯ ъзи шумо . Бӯ ҷаҳл гуфт : чунон медонам ки саҳар ӯ дар ту асар кардау туро аз ҳоли худ бгрдонидаҳ . Утба гуфт рой ман инаст , шумо ҳар чаҳ хоҳед мекунед .

و رسول صلوات اللَّه و سلامه علیه تنها بمسجد نشسته بود عتبه بیامد و با رسول علیه السلام برفق و بحرمت سخن در گرفت گفت: یا محمد ما ترا از خویشتن دانیم و مکانت و منزلت خود در نسب قریش شناخته‌ایم: امّا کاری عظیم با ایشان بر دست گرفته‌ای، جمع ایشان پراکنده کردی، پیران ایشان را حرمت برداشتی، خدایان ایشان را عیب کردی، دین پدران بباد بردادی، اکنون چند سخن از من بشنو و در ان نظری کن، چند چیز بر تو عرضه کنم و اختیاری بکن. رسول (ص) فرمود: قل یا ابا الولید هان بگو تا چه خواهی گفت ای بو الولید. عتبه گفت: یا ابن اخی اگر این کار که بیش گرفته‌ای و این دین که تو آورده‌ای مقصود تو جمع مال است ما ترا چندان مال جمع کنیم که در قریش هیچ کس از تو توانگرتر نباشد، و اگر شرف و سیادت و سروری میخواهی ما ترا بر همه قریش لا بل بر همه عرب سرور و مهتر کنیم، و اگر غلمت شهوت ترا رنجه میدارد ده زن از کرایم قریش بزنی بتو دهیم، و اگر ریّی بتو می‌آید از روی کهانت ترا درمان ساز پدید کنیم، اگر شعرست که در صدر تو میجوشد، عجب نیست که شما بنی عبد المطلب را در شعر آن قوت و قدرت هست که دیگران را نیست، و رسول خدا خاموش همی بود تا سخن بآخر راند. آن گه فرمود: یا با الولید همی بگفتی و از گفت خود فارغ شدی؟ گفت: نعم فارغ شدم حضرت مصطفی علیه الصلاة و السلام گفت اکنون از من بشنو تا من نیز خواندنی برخوانم، در گرفت گفت: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، حم، تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا.. تا آخر این آیت برخواند که فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ و گفته‌اند، تا آیت سجده بر خواند و رسول علیه السلام سجود تلاوة کرد، و عتبه در شنیدن کلام حضرت خداوند جل جلاله چنان مبهوت و مدهوش گشت که جای سخن در وی نماند و بآخر دست بر دهن رسول نهاد و گفت: بحق رحم که نیز نخوانی که طاقتم برسید و درین سخن سرگردان و حیران شدم. برخاست و چون متحیّری بخانه خود باز شد و بانجمن قریش که در انتظار وی بودند بازنگشت. بو جهل گفت: ای معشر قریش عتبه بر ما بازنگشت ترسم که صابی شد و در طعام محمدش رغبت افتاد، همه برخاستند و بخانه عتبه شدند بو جهل او را گفت: ترانه بران صفت می‌بینیم که برفتی، همانا که بطعام محمد رغبت کردی و باو میل داری، اگر ترا حاجت است تا ترا چندان مال دهیم که از طعام محمد بی‌نیاز شوی. عتبه از ان سخن در خشم شد و سوگند یاد کرد که هرگز با محمد سخن نگوید، آن گه گفت: من سخن خویش با محمد بگفتم و او بجواب من سورتی بر خواند، و اللَّه که هرگز مانند آن سخن نشنیدم! نه شعر بود و نه سحر و نه کهانت، کار بجایی رسید که دست بر دهن وی نهادم و او را سوگند دادم که بس کند خواندن آن که حیران شده بودم و دلم زیر زبر گشته. اکنون میگویم شما را اگر فرمان من برید: رای من آنست که این مرد را فرو گذارید با دین خویش و تعرّض او نرسانید و بر عداوت او نکوشید که آن سخن که من از وی شنیدم ناچار آن را عاقبتی است و در ان بسته‌کاری و چیزی، او را بعرب باز گذارید، اگر عرب بدو دست یابند خود شغل شما کفایت کردند و اگر او بر عرب دست یابد ملک او ملک شماست عزّ او عزّ شما. بو جهل گفت: چنان می‌دانم که سحر او در تو اثر کرده و ترا از حال خود بگردانیده. عتبه گفت رای من اینست، شما هر چه خواهید میکنید.

Фأмои оди Фосткбрўои фии алأрзи бғир алҳақ тлбўои алълўи бғири виҷҳаи лонаами тлбўаҳи бмхолФаҳи алрслу оқибаи злки алзлу алсғор ,у қолўои ман أшди мнои қуввае нҳн нақадар алии дафъи алъзоби ънои бФзли қўтно ,у конўои зўии аҷсоми тўолу халқи азими инзъўни алсхраҳи ман алҷблу идхлўни ақдомҳми фии аларзу кони тӯли кул воҳид манеҳам смониаҳи ъушри зроъо , қоли аллоҳи таъолии радои алайҳим : أу лами ирўои أни аллоҳи алзии хлқҳми ҳў أшд манеҳам қуввау аўсъи қадара . Ва конўои боётнои иҷҳдўни ҳзаҳи маътӯфаи алии қавла : Фосткбрўо .

فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ طلبوا العلوّ بغیر وجهه لانهم طلبوه بمخالفة الرسل و عاقبة ذلک الذّلّ و الصّغار، وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً ای نحن نقدر علی دفع العذاب عنا بفضل قوّتنا، و کانوا ذوی اجسام طوال و خلق عظیم ینزعون الصخرة من الجبل و یدخلون اقدامهم فی الارض و کان طول کلّ واحد منهم ثمانیة عشر ذراعا، قال اللَّه تعالی ردّا علیهم: أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً و اوسع قدرة. وَ کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ هذه‌ معطوفة علی قوله: فَاسْتَکْبَرُوا.

Фأрслнои алайҳими риҳои срсро эй ъосФои шадиди алсўт , муштақи ман алсриру қил : ҳаии алриҳи албордаҳи муштақи ман алсру ҳўи албрди алшдиди алзии иҳрқи комаи тҳрқи алнору ҷоءи фии алтФсири анҳо алдбўр . Фии أёми наҳсоти иқол : канти охири шаҳри сифри аввалҳо явми алорбъоءи сабъи лёлу смониаҳи айём . Ва қил : канти охири шаволи ман алорбъоء ва мо ъзби қавми алои фии явми алорбъоء . Қрأи ибни касӣру нофеъу абӯи Амру ёқӯб : « наҳсот » бскўни алҳоء . Ва қрأи алохрўни бксри алҳоء , наҳс , эй мшўмоти зоти нҳўси алайҳими лӣси фӣҳо ман алхири шайъи ءи иқол : наҳс , эй сори зои наҳси Фҳўи наҳсу алтскини тахфифаи қоли алзҳок : амски аллоҳи анҳуам алмтри сулси синӣну домати алрёҳи алайҳими ман ғайри мтр . Лнзиқҳми азоби алхзӣ эй азоби алҳўону алзли фии алҳёҳи алднёу лъзоби алохраҳи أхзиашад аҳонау аксари азлоло ва ҳам лои инсрўни лои имнъи алъзоби анҳуам .

فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً ای عاصفا شدید الصوت، مشتقّ من الصّریر و قیل: هی الریح الباردة مشتقّ من الصّرّ و هو البرد الشدید الذی یحرق کما تحرق النار و جاء فی التفسیر انّها الدّبور. فِی أَیَّامٍ نَحِساتٍ یقال: کانت آخر شهر صفر اوّلها یوم الاربعاء سبع لیال و ثمانیة ایام. و قیل: کانت آخر شوال من الاربعاء و ما عذّب قوم الّا فی یوم الاربعاء. قرأ ابن کثیر و نافع و ابو عمرو و یعقوب: «نحسات» بسکون الحاء. و قرأ الآخرون بکسر الحاء، نحس، ای مشومات ذات نحوس علیهم لیس فیها من الخیر شی‌ء یقال: نحس، ای صار ذا نحس فهو نحس و التسکین تخفیفه قال الضحاک: امسک اللَّه عنهم المطر ثلث سنین و دامت الریاح علیهم من غیر مطر. لِنُذِیقَهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ ای عذاب الهوان و الذّلّ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَخْزی‌ اشدّ اهانة و اکثر اذلالا وَ هُمْ لا یُنْصَرُونَ لا یمنع العذاب عنهم.

Ва أмои самуди Фҳдиноҳм эй дъўноҳму бинои ?лаами сиблати алхиру алшру дллноҳми илои тариқи алршди Фъдлўои анҳу илои тариқи алъмӣ , ҳозои кқўлаҳ : إнои ҳдиноаҳи алсбили إмои шокроу إмои кФўро . Ва қавла : Фостҳбўои алъмии алии алҳдӣ эй ахторўои алкФри алии алоямон , Фأхзтҳми соъиқаи алъзоби алҳўн эй зии алҳўон . Ва алҳўни алҳўону ҳўи алзии иҳинҳму ихзиҳм . Қил : ҳаии сиҳаҳи канти ман алсмоء , бмои конўои иксбўни бохтёрҳми алкФру нҷинои аллазӣнаи омнўо яъне омнўои бсолҳ эй нҷиноҳми ман тлки алсоъқаҳ ,у конўои итқўни алшрк .

وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ ای دعوناهم و بیّنا لهم سبیل الخیر و الشّرّ و دلّلناهم الی طریق الرشد فعدلوا عنه الی طریق العمی، هذا کقوله: إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً. و قوله: فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی‌ عَلَی الْهُدی‌ ای اختاروا الکفر علی الایمان، فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ الْعَذابِ الْهُونِ ای ذی الهوان. و الهون الهوان و هو الذی یهینهم و یخزیهم. قیل: هی صیحة کانت من السماء، بِما کانُوا یَکْسِبُونَ باختیارهم الکفر وَ نَجَّیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا یعنی آمنوا بصالح ای نجّیناهم من تلک الصاعقة، وَ کانُوا یَتَّقُونَ الشرک.

Ва явми иҳшри أъдоءи аллоҳи қрأи нофеъу ёқӯб : « наҳашар » болнўн ва фатҳҳоу зми алшин , « أъдоء » болнсб . Ва албоқўн « иҳшр » болёӣу змҳоу фатҳи алшин , « أъдоء » болрФъ , эй иҷмъи أъдоءи аллоҳи إлии алнори фаҳми иўзъўн эй имнъўни ман алтФрқ . Ва қили алўзъи алҳбс , яъне иҳбси аўлҳми алии охрҳми литлоҳқўо .

وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ قرأ نافع و یعقوب: «نحشر» بالنون و فتحها و ضمّ الشین، «أعداء» بالنصب. و الباقون «یحشر» بالیای و ضمّها و فتح الشین، «أعداء» بالرفع، ای یجمع أعداء اللَّه إِلَی النَّارِ فَهُمْ یُوزَعُونَ ای یمنعون من التفرّق. و قیل الوزع الحبس، یعنی یحبس اوّلهم علی آخرهم لیتلاحقوا.

Ҳатто إзои мо ҷоؤҳо эй ҷоءўои алнор , шаҳди алайҳими смъҳму أбсорҳму ҷлўдҳм эй бшротҳми бмои конўои иъмлўни қоли аҳли алтФсир : алмроди болҷлўди алФрўҷи ани аллоҳи ъзу ҷли ҳеи икнӣ рӯй ани абди аллоҳи бен масъӯди разии аллоҳи анҳу қол : иҷодл алмноФқ ъанд алмизону идФъ алҳақу идъии алботли Фихтми алии фӣаи сами тстнтқи ҷавориҳаи Фтшҳди алайҳи сами итлқи Фиқўл : баъдани локину сҳқо , Фънкни канти анозл , эй аҷодл .

حَتَّی إِذا ما جاؤُها ای جاءوا النار، شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ ای بشراتهم بِما کانُوا یَعْمَلُونَ قال اهل التفسیر: المراد بالجلود الفروج انّ اللَّه عز و جل حییّ یکنی روی عن عبد اللَّه بن مسعود رضی اللَّه عنه قال: یجادل المنافق عند المیزان و یدفع الحق و یدعی الباطل فیختم علی فیه ثمّ تستنطق جوارحه فتشهد علیه ثمّ یطلق فیقول: بعدا لکنّ و سحقا، فعنکنّ کنت اناضل، ای اجادل.

Ва фии алхбр : « аввали мо итклми ман алонсони Фхзаҳи ман раҷулаи алшмол » .

و فی الخبر: «اوّل ما یتکلّم من الانسان فخذه من رجله الشمال».

Ва қолўои лҷлўдҳми лами шҳдтми ълинои қолўои أнтқнои аллоҳи алзии أнтқи кули шайъи ءи нотиқи ҳўи хлқкми أўли мараи ғайри нотиқи сами антқкм ,у إлиаҳи трҷъўн эй комаи аҳёкми кзлки иъидкм . Ва яҳтамили ани алклом тем ъанд қавла : أнтқи кули шайъи ءи сами астأнФи Фқоли аллоҳ :у ҳўи хлқкми أўли мараи фии алднёу إлиаҳи трҷъўни фии алъқбӣ .

وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ ناطق هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ غیر ناطق ثمّ انطقکم، وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ای کما احیاکم کذلک یعیدکم. و یحتمل انّ الکلام تمّ عند قوله: أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ ثمّ استأنف فقال اللَّه: وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فی الدنیا وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ فی العقبی.

Ва мо кантами тсттрўни қоли абди аллоҳи бен масъӯд : канти мсттрои босаттори алкъбаҳи Фозои салосаи нафари касӣри шҳми бтўнҳми қалили фиқҳи қлўбҳми қршёну хутани лҳмои сақафӣ ӯ сақафӣону хутани лҳмои қршии Фқоли аҳдҳм : ҳилли исмъи аллоҳ мо нақавл ? Фқоли аҳдҳмо : арӣ анаи исмъи азои ҷҳрноу лои исмъи азои асррно ,у қоли ассонӣ : ани кони исмъи азои ҷҳрнои ?фонаи исмъи азои асррно , Фотити расӯли аллоҳ ( с ) Фохбртаҳи Фнзлт : ва мо кантами тсттрўн эй мо кантами тстхФўни ман أни ишҳди алайкуми самъакаму лои أбсоркму лои ҷлўдкм « ло » фии алмўзъини зоидаи зидтои тأкидои ллнФӣ ,у алмънӣ : лами икни имкнкми ани тстрўои аъмолкми ани أъзоӣкми лонҳои аъўонкми Фҷълҳои аллоҳи шҳўдои алайкум . Ва қили маъноа : мо кантами тхоФўни Фтҳзрўои ани ишҳди алайкуми самъакаму абсоркму ҷлўдкм . Ва қили маъноа : ва мо кони қсдкми бостторкми вақти алмъосии ани тстрўҳои ман алҷўорҳи ?фони злки ғайри мумкин , локини зннтми анкми тстрўнҳои ани аллоҳу ҳўи қавла :у локини зннтми أни аллоҳи лои иълми ксирои ммои тъмлўн . Ва адхли алксири лони алрҷлини атФқои алии ани аллоҳи иълми мо иҷҳр бау ахтлФои фии илмаи бмои иср ба .

وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ قال عبد اللَّه بن مسعود: کنت مستترا باستار الکعبة فاذا ثلاثة نفر کثیر شحم بطونهم قلیل فقه قلوبهم قرشیان و ختن لهما ثقفی او ثقفیان و ختن لهما قرشی فقال احدهم: هل یسمع اللَّه ما نقول؟ فقال احدهما: اری انّه یسمع اذا جهرنا و لا یسمع اذا اسررنا، و قال الثانی: ان کان یسمع اذا جهرنا فانه یسمع اذا اسررنا، فاتیت رسول اللَّه (ص) فاخبرته فنزلت: وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ ای ما کنتم تستخفون من أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لا أَبْصارُکُمْ وَ لا جُلُودُکُمْ «لا» فی الموضعین زائدة زیدتا تأکیدا للنفی، و المعنی: لم یکن یمکنکم ان تستروا اعمالکم عن أعضائکم لانّها اعوانکم فجعلها اللَّه شهودا علیکم. و قیل معناه: ما کنتم تخافون فتحذروا ان یشهد علیکم سمعکم و ابصارکم و جلودکم. و قیل معناه: و ما کان قصدکم باستتارکم وقت المعاصی ان تستروها من الجوارح فانّ ذلک غیر ممکن، لکن ظننتم انّکم تسترونها عن اللَّه و هو قوله: وَ لکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا یَعْلَمُ کَثِیراً مِمَّا تَعْمَلُونَ. و ادخل الکثیر لانّ الرجلین اتّفقا علی انّ اللَّه یعلم ما یجهر به و اختلفا فی علمه بما یسرّ به.

Ва злкми знкми алзии зннтми брбкми أрдокм эй знкми ани аллоҳи лои иълми мо тъмлўни аҳлккму трҳкми фии алнор . Иқоли алзни заннон : занни инҷӣу занни ирдӣ , Фомои алзии инҷии Фкқўлаҳ : изнўни أнҳми млоқўои рбҳми зннти أнии млоқи ҳисобӣау أнои зннои أн лн нааҷз аллоҳи фии алأрз ва аммо алзии ирдии Фҳўи алзии ҳоҳно . Фأсбҳтми ман алхосрини алҳолкини алмғбўнин .

وَ ذلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ أَرْداکُمْ ای ظنّکم انّ اللَّه لا یعلم ما تعملون اهلککم و طرحکم فی النار. یقال الظّنّ ظنّان: ظنّ ینجی و ظنّ یردی، فامّا الذی ینجی فکقوله: یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاقٍ حِسابِیَهْ وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِی الْأَرْضِ و امّا الذی یردی فهو الذی هاهنا. فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِینَ الهالکین المغبونین.

Сами ахбри ани ҳолҳми Фқол : Фإни исбрўои Фолнори мсўии ?лаам яъне : ани исбрўо ӯ иҷзъўои Фолнори маскани ?лаам . Ва қил : ани исбрўои алии олҳтҳми лқўлаҳ : أни амшўоу асбрўои алии олҳткм . Ва إни истътбўои Фмои ҳам ман алмътбин яъне :у ани истқилўои Фмои ҳни ман алмқолин .

ثمّ اخبر عن حالهم فقال: فَإِنْ یَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْویً لَهُمْ یعنی: ان یصبروا او یجزعوا فالنار مسکن لهم. و قیل: ان یصبروا علی آلهتهم لقوله: أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلی‌ آلِهَتِکُمْ. وَ إِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِینَ یعنی: و ان یستقیلوا فما هن من المقالین.

Ва қил : алостътоби талаби алрзо . Ва алмънӣ : ани итлбўои алрзои Фмои ҳам бмрзии анҳуам . Ва қили маъноа : ани исӣлўои ани ирҷъи баҳами илои мо иҳбўни ?лаами лами ирҷъи баҳам . Ва қил : ани иътзрўои Фмои ҳам ммни иқбли ъзрҳм . Иқол : астътбаҳ , эй талаб манеҳ алрҷўъи илои алрзо . Ва аътбаҳ , эй азоли анҳу алмкрўаҳу од ба илои алмҳҷўб . Ва қўлҳм : лаки алътбӣ , эй алрҷўъи илои мо тҳб . Ва қрии фии алшўоз :у ани истътбўои Фмои ҳам ман алмътбин яъне :у ани ақилўои Фмои ҳам ман алтоӣбини алмрзин , кқўлаҳи ъзу ҷл :у луи рдўои лъодўо лмо наҳаво анҳу .

و قیل: الاستعتاب طلب الرضا. و المعنی: ان یطلبوا الرضا فما هم بمرضی عنهم. و قیل معناه: ان یسئلوا ان یرجع بهم الی ما یحبون لهم لم یرجع بهم. و قیل: ان یعتذروا فما هم ممّن یقبل عذرهم. یقال: استعتبه، ای طلب منه الرجوع الی الرضا. و اعتبه، ای ازال عنه المکروه و عاد به الی المحجوب. و قولهم: لک العتبی، ای الرجوع الی ما تحبّ. و قرئ فی الشّواذ: و ان یستعتبوا فما هم من المعتبین یعنی: و ان اقیلوا فما هم من التائبین المرضین، کقوله عز و جل: وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ.