Қавла : ва ман оёта яъне ва ман оёти қудратау даллолоти ваҳдонията , аллилу алнҳору алшмсу алқмри лои тсҷдўои ллшмсу лои ллқмру ани касрати мноФъҳмо . Ва қил : хсои болзкри лъбодаҳи алмҷўси аёҳмоу алсобӣин . Ани ъкрмаҳи қол : ани алшмси азои ғурбати дахлати баҳри таҳти алърши Фтсбҳи аллоҳ ҳатто азои ҳаии асбҳти астъФти рабҳо ман алхурӯҷи Фқоли лҳои алрби ҷли ҷалола :у лами злк ?у алрби аълам , қолат : ании азои харҷати абдати ман дўнк , Фқоли лҳои алрб : ахрҷии Флиси алейк ман злки шайъи ءи ҳсбҳми ҷаҳаннами абъсҳои илайҳами маъаи салосаи ъушри алифи малики иқўдўнҳо ҳатто идхлўҳми фӣҳо .

قوله: وَ مِنْ آیاتِهِ یعنی و من آیات قدرته و دلالات وحدانیّته، اللَّیْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ و ان کثرت منافعهما. و قیل: خصّا بالذکر لعبادة المجوس ایّاهما و الصابئین. عن عکرمة قال: انّ الشمس اذا غربت دخلت بحر تحت العرش فتسبّح اللَّه حتی اذا هی اصبحت استعفت ربّها من الخروج فقال لها الرب جلّ جلاله: و لم ذلک؟ و الرّب اعلم، قالت: انّی اذا خرجت عبدت من دونک، فقال لها الرب: اخرجی فلیس علیک من ذلک شی‌ء حسبهم جهنم ابعثها الیهم مع ثلاثة عشر الف ملک یقودونها حتی یدخلوهم فیها.

Қавла :у асҷдўои ллаҳи алзии хлқҳн эй халқи ҳؤлоءи алоёт , إни кантами إёҳи тъбдўни Фоъбдўаҳи вҳдаҳи ?фони ман абди маъаи аллоҳи ғайраи лои икўни ъобдои ?ла .

قوله: وَ اسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ ای خلق هؤلاء الآیات، إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ فاعبدوه وحده فانّ من عبد مع اللَّه غیره لا یکون عابدا له.

Қоли мъдони бен талҳа : лақяти сўбони мавлои расӯли аллоҳ ( с ) Фқлт : ахбрнии баъамали идхлнии аллоҳ ба алҷнаҳ , Фқол : сأлти ани злки расӯли аллоҳ ( с ) Фқол : « алейк бксраҳи алсҷўди ллаҳи Фонки лои тсҷди ллаҳи саҷдаи алои рФъки аллоҳи баҳои дараҷау ҳти баҳои ънки хтиӣаҳ » .

قال معدان بن طلحة: لقیت ثوبان مولی رسول اللَّه (ص) فقلت: اخبرنی بعمل یدخلنی اللَّه به الجنة، فقال: سألت عن ذلک رسول اللَّه (ص) فقال: «علیک بکثرة السجود للَّه فانک لا تسجد للَّه سجدة الّا رفعک اللَّه بها درجة و حطّ بها عنک خطیئة».

Ва қоли рабеъаи бен каъби алослмӣ : канти абяти маъаи расӯли аллоҳ ( с ) Фотиаҳи бўзўӣаҳу ҳоҷата , Фқоли лӣ : сил , Фқлт : асӣлки мроФқтки фии алҷнаҳ , қол : ӯ ғайри злк , қиллат : ҳўи злк , қол : « Фоънии алии нФски бксраҳи алсҷўд » .

و قال ربیعة بن کعب الاسلمی: کنت ابیت مع رسول اللَّه (ص) فآتیه بوضوئه و حاجته، فقال لی: سل، فقلت: اسئلک مرافقتک فی الجنة، قال: او غیر ذلک، قلت: هو ذلک، قال: «فاعنّی علی نفسک بکثرة السجود».

Қол ( с ) : « ақрби мо икўни алъбди ман рабау ҳўи соҷди Фоксрўои алдъоء » .

قال (ص): «اقرب ما یکون العبد من ربه و هو ساجد فاکثروا الدعاء».

Ва ани ибни аббоси қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лӣси фии умматии рёءи ани роءўои Фболоъмоли Фомои алоямони Фсобти фии қлўбҳми амсоли алҷбол ва аммо алкбри ?фони аҳдҳми азои вазъи ҷбҳтаҳи ллаҳи соҷдои Фқди барии ءи ман алкбр » .

و عن ابن عباس قال قال رسول اللَّه (ص): «لیس فی امتی ریاء ان راءوا فبالاعمال فامّا الایمان فثابت فی قلوبهم امثال الجبال و امّا الکبر فانّ احدهم اذا وضع جبهته للَّه ساجدا فقد بری‌ء من الکبر».

Фإни асткбрўо эй ткбрўои ани алоҷобаҳи илои мо тдъўи ҳам илайҳу лами итркўои алсҷўди лғири аллоҳ , Фолзин ъанд рбк яъне алмлоӣкаҳи исбҳўни ?лаи боллилу алнҳор эй исбҳўну имҷдўну икбрўну иҳллўни доимо ва кулҳо тасбеҳ . Ва қил : ислўн , ва ҳам лои исأмўн эй лои тлҳқҳми сомаҳу лои малолаи ман алтсбиҳи ?фон алтсбиҳ манеҳам колтнФси ман аннос . АхтлФўои фии мавзеи алсҷўд , аънии суҷуди алтлоўаҳи ман ҳотини алоитин , Фқоли ибни аббос : асҷди болоиаҳи алохраҳ . Ва кони абди арраҳмони алслмӣу муҷоҳиди исҷдони болоўлӣ .

فَإِنِ اسْتَکْبَرُوا ای تکبّروا عن الاجابة الی ما تدعو هم الیه و لم یترکوا السجود لغیر اللَّه، فَالَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ یعنی الملائکة یُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ ای یسبّحون و یمجّدون و یکبّرون و یهلّلون دائما و کلّها تسبیح. و قیل: یصلّون، وَ هُمْ لا یَسْأَمُونَ ای لا تلحقهم سآمة و لا ملالة من التسبیح فانّ التسبیح منهم کالتنفّس من الناس. اختلفوا فی موضع السجود، اعنی سجود التلاوة من هاتین الآیتین، فقال ابن عباس: اسجد بالآیة الآخرة. و کان عبد الرحمن السلمی و مجاهد یسجدان بالاولی.

Рӯй « ани ллаҳи субҳонаи маликои иқоли ?лаи ҳзқиоӣли ?лаи смониаҳи ъушри алифи ҷиноҳи мо байни алҷноҳи илои алҷноҳи хумси моӣаҳи оми Фхтри ?лаи хотири ҳилли фавқи алърши шайъи ءи Фзодаҳи аллоҳи мислҳо аҷнҳаҳи ахрии факони ?лаи сетау слосўни алифи ҷиноҳи байни алҷноҳи илои алҷноҳи хумси моӣаҳи оми сами аўҳии аллоҳи субҳонаи илайҳ : аиҳо алмалики тр , Фтори миқдори ъушрин алифи санаи Флми инли раъси қоимаи ман қўоӣми алърши сами зоъФи аллоҳи ?лаи фии алҷноҳу алқўаҳу амраи ани итир , Фтори миқдори сулсин алифи сана , Флми инли аизои Фоўҳии аллоҳи ъзу ҷли илайҳ : аиҳо алмалики луи трти илои нафхи алсўри маъаи аҷнҳтку қўтки лами тблғи соқи аршӣ , Фқоли алмалик : субҳони рабии алоълии Фонзли аллоҳи ъзу ҷл : сбҳи исми рбки алأълии Фқол алнабӣ ( с ) : аҷълўҳои фии сҷўдкм .

روی «انّ للَّه سبحانه ملکا یقال له حزقیآئل له ثمانیة عشر الف جناح ما بین الجناح الی الجناح خمس مائة عام فخطر له خاطر هل فوق العرش شی‌ء فزاده اللَّه مثلها اجنحة اخری فکان له ستّة و ثلاثون الف جناح بین الجناح الی الجناح خمس مائة عام ثمّ اوحی اللَّه سبحانه الیه: ایّها الملک طر، فطار مقدار عشرین الف سنة فلم ینل رأس قائمة من قوائم العرش ثمّ ضاعف اللَّه له فی الجناح و القوّة و امره ان یطیر، فطار مقدار ثلثین الف سنة، فلم ینل ایضا فاوحی اللَّه عز و جل الیه: ایّها الملک لو طرت الی نفخ الصور مع اجنحتک و قوّتک لم تبلغ ساق عرشی، فقال الملک: سبحان ربی الاعلی فانزل اللَّه عز و جل: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی فقال النبی (ص): اجعلوها فی سجودکم.

Ва ман оётаи أнктарӣ алأрзи хошиъае ёбсаҳи ғбри алإнботи фӣҳо Фإзои أнзлнои алайҳои алмоء яъне алмтр « аҳтзт » эй таҳаррукату анФтрти лхрўҷи алнбот , «у рабат » эй антФхт ъанд нузули алмтр . Ва қил : фӣаи тақдиму таъхир , эй рабату аҳтзти إни алзии أҳёҳои лмҳии аламутии фии алохраҳи إнаҳи алии кули шайъи ءи ман алоҳёءу аломотаҳ « қадир » إни аллазӣнаи илҳдўни фии оётно эй имилўни ан алҳақ фии адлтно , қоли муҷоҳиди илҳдўни фии оётнои болмкоءу алтсдиаҳу аллғўу аллғти ҳайни қолўо : лои тсмъўои лиҳозои алқуръону алғўои фӣа . Ва қоли Ассадӣ : иъондўну ишоқўну қил : изъўнҳои алии ғайри маъноҳо . Лои ихФўни ълинои Фтлқиҳми фии алнор . Сами қол : أи Фмни илқии фии алнору ҳўи абӯи ҷаҳли хайри أми ман иأтии омнои явми алқёмаҳ ? қил : ҳўи Ҳамзау қил : Усмон . Ва қил : аммори бен ёсир , аъмлўои мо шӣтми ҳозои амри таҳдиду ваъид , эй лои изри аллоҳи таъолии ъмлкми бмои лои ирзиаҳу лои ихФии алайҳи Фосрўои мо шӣтми Фонкми лои тзрўни алои анФскм , إнаҳи бмои тъмлўни басири Фиҷозикми алайҳ .

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خاشِعَةً ای یابسة غبر الإنبات فیها فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ یعنی المطر «اهتزّت» ای تحرّکت و انفطرت لخروج النبات، «و ربت» ای انتفخت عند نزول المطر. و قیل: فیه تقدیم و تأخیر، ای ربت و اهتزّت إِنَّ الَّذِی أَحْیاها لَمُحْیِ الْمَوْتی‌ فی الآخرة إِنَّهُ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ من الاحیاء و الاماتة «قدیر» إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا ای یمیلون عن الحق فی ادلّتنا، قال مجاهد یلحدون فی آیاتنا بالمکاء و التصدیة و اللغو و اللغط حین قالوا: لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ. و قال السدی: یعاندون و یشاقون و قیل: یضعونها علی غیر معناها. لا یَخْفَوْنَ عَلَیْنا فتلقیهم فی النار. ثمّ قال: أَ فَمَنْ یُلْقی‌ فِی النَّارِ و هو ابو جهل خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَةِ؟ قیل: هو حمزة و قیل: عثمان. و قیل: عمار بن یاسر، اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ هذا امر تهدید و وعید، ای لا یضرّ اللَّه تعالی عملکم بما لا یرضیه و لا یخفی علیه فآثروا ما شئتم فانکم لا تضرّون الّا انفسکم، إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ فیجازیکم علیه.

إни аллазӣнаи кФрўои болзкр эй болқрони лмои ҷоءҳму ҳўи ҳикояи ани аллазӣнаи илҳдўни фии оёта , сами ахзи фии васфи аззикру тарки алҷўоби алии тақдир : ани аллазӣнаи кФрўои болзкри иҷозўни бкФрҳм . Ва қил : хубраи қавла : أўлӣки инодўни ман макони баъӣду إнаҳи лктоби азизи қоли ибни аббос : эй Карими алии аллоҳ :у қил : азизи лои иқдри аҳади ани иأтии бмслаҳ .

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ ای بالقرآن لَمَّا جاءَهُمْ و هو حکایة عن الذین یلحدون فی آیاته، ثمّ اخذ فی وصف الذکر و ترک الجواب علی تقدیر: انّ الذین کفروا بالذکر یجازون بکفرهم. و قیل: خبره قوله: أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ قال ابن عباس: ای کریم علی اللَّه: و قیل: عزیز لا یقدر احد ان یأتی بمثله.

Ва қил : азизи ман тамассук ба аъзаҳи аллоҳи фии алднёу алохраҳ .

و قیل: عزیز من تمسّک به اعزّه اللَّه فی الدنیا و الآخرة.

Лои иأтиаҳи алботли ман байни идиаҳу лои ман халафаи қоли қтодаҳ : « алботл » ҳўи алшитон эй лои исттиъи алшитони ани иғираҳ ӯ язиди фӣа ӯ инқс манеҳ . Ва қоли мақотил : лои иأтиаҳи алткзиби ман алктби алтии қиблау лои иҷии ءи ман баъдаи китоби Фибтлаҳ . Ва қили маъноа : лои иأтиаҳи алкзби фии ахбораи ъмои тақаддуму лои ъмои тأхр . Танзили ман ҳакими ҳамид эй манзили ман ҳакими иқъи афъолаи маҳкама , « ҳамид » эй ҳомиди лнФсаҳу ҳомиди лъбодаҳи алмؤмнин .

لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ قال قتادة: «الباطل» هو الشیطان ای لا یستطیع الشیطان ان یغیّره او یزید فیه او ینقص منه. و قال مقاتل: لا یأتیه التکذیب من الکتب التی قبله و لا یجی‌ء من بعده کتاب فیبطله. و قیل معناه: لا یأتیه الکذب فی اخباره عمّا تقدّم و لا عمّا تأخر. تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ ای منزّل من حکیم یقع افعاله محکمة، «حمید» ای حامد لنفسه و حامد لعباده المؤمنین.

Сами ъзии набӣа ( с ) алии ткзибҳм Аёа Фқол : мо иқоли лаки إлои мо қади қили ллрсли ман қблк яъне : қади қили ллонбёءи қблки ман алсоҳру алмҷнўну алкоҳни комаи иқоли лаку кзбўои комаи кизбат , ҳозои кқўлаҳ : кзлки мо أтии аллазӣнаи ман қиблаами ман расӯли إлои қолўои соҳири أўи маҷнӯну фӣаи ваҷҳи охир : эй мо иқўли аллоҳи лаки фии алўҳӣу алтнзили алои мо қоли ллрсли ман қблки Фимои аўҳии илайҳам , ҳозои кқўлаҳ : إнои أўҳинои إлики комаи أўҳинои إлии Нӯҳ ва алнабӣин ман баъдау кқўлаҳ : шаръи лаками ман аддӣни мо васӣ ба нўҳоу кқўлаҳ : қул мо канти бдъои ман алрсл .

ثمّ عزّی نبیّه (ص) علی تکذیبهم ایّاه فقال: ما یُقالُ لَکَ إِلَّا ما قَدْ قِیلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِکَ‌ یعنی: قد قیل للانبیاء قبلک من الساحر و المجنون و الکاهن کما یقال لک و کذّبوا کما کذّبت، هذا کقوله: کَذلِکَ ما أَتَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ و فیه وجه آخر: ای ما یقول اللَّه لک فی الوحی و التنزیل الّا ما قال للرسل من قبلک فیما اوحی الیهم، هذا کقوله: إِنَّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی‌ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ و کقوله: شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّی بِهِ نُوحاً و کقوله: قُلْ ما کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ.

إни рбки лзўи мғФраҳи ллмؤмнину зўи уқоби أлими ллкоФрин .

إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ للمؤمنین وَ ذُو عِقابٍ أَلِیمٍ للکافرین.

Сами оди илои васфи аззикри Фқол :у луи ҷълноаҳи қронои أъҷмё эй луи ҷълнои ҳозои алкитоби алзии тқрءаҳи алии анноси қронои аъҷмёи бғири лғаҳи алъараби лқолўои луи лои фаслати оётае ?ҳуллои байнати оётаи болърбиаҳ ҳатто нафаҳмҳо ман ғайри тарҷумони أъҷмӣу арабӣ яъне : актоби аъҷмӣу расӯли арабӣ ?у ҳозои истифҳоми алии ваҷҳи алонкор эй анҳми конўои иқўлўни алмнзли алайҳи арабӣу алмнзли аъҷмӣ . Алоъҷмӣу алоъҷми алзии лои иФсҳу ани кони ърбё ,у алъҷмии алзии влдтаҳи алъҷму ани кони Фсиҳо . Ва алоъробии ҳўи алзии иФсҳу ани кони влдтаҳи алъҷм ,у алъарабии алзии влдтаҳи алъарабу ани кони лами иФсҳ .

ثمّ عاد الی وصف الذکر فقال: وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا ای لو جعلنا هذا الکتاب الذی تقرءه علی الناس قرآنا اعجمیا بغیر لغة العرب لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آیاتُهُ ای هلّا بیّنت آیاته بالعربیة حتی نفهمها من غیر ترجمان أَعْجَمِیٌّ وَ عَرَبِیٌّ یعنی: اکتاب اعجمیّ و رسول عربیّ؟ و هذا استفهام علی وجه الانکار ای انهم کانوا یقولون المنزل علیه عربیّ و المنزل اعجمیّ. الاعجمیّ و الاعجم الذی لا یفصح و ان کان عربیا، و العجمیّ الذی ولدته العجم و ان کان فصیحا. و الاعرابیّ هو الذی یفصح و ان کان ولدته العجم، و العربیّ الذی ولدته العرب و ان کان لم یفصح.

Баъзе муфассирон гуфтанд ин ояти ҷавоби он коФронст ки раби алъзаҳи эшонро миФрмоид : кФрўои болзкри лмои ҷоءҳм чун қуръон боишон омад кофар шуданд гуфтанд : чаро на қуръони бзбон аҷам фиристоданд то бмъҷзаҳи наздиктар будӣ ва аз шаку гумони давртар ки Муҳамади забон аҷам надонад ва бар вай гумон набаранд ки аз зот хеш мегуяду натавонад ки бзбони аҷами китоб наад , раби Алъоламин бҷўоб эшон гуфт : агар мо ин қуръони бзбони аҷами фурӯи Фрстодимӣ чунонк ақтроҳ карданд ҳам эшон гуфтандӣ : чаро на бзбон араб фиристод ки луғати мост то мо бе тарҷумони бдонстимӣу дрёФтимӣ . Он гуҳ гуфт : қул ҳўи ллзини омнўои ҳудо ва шФоء бигӯӣ муъминонро дар ан шаккӣ нест ки эшонро ҳудо ва шифост , ҳудои ман алзлолаҳу шФоءи ман алшк . Агар шаккӣасту гумонеи кофарони рост ки карӣу гаронӣ дар гӯш дил доранд то ҳақ дар намеёбанд ,у қуръони барояшони пӯшида то Фроҳқ наме бенанд . أўлӣки инодўни ман макони баъӣд эй лои исмъўну лои иФҳмўни комаи ани ман дъии ман макони баъӣди лами исмъу лами иФҳм мисли эшон чун касеаст ки ӯро аз масофат давр хонанду овоз хонанда нашунӯд , ӯро аз ани Нидо чаҳ манфиат бошад ва чаҳ ҳосил буд ?

بعضی مفسّران گفتند این آیت جواب آن کافرانست که ربّ العزة ایشان را میفرماید: کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ چون قرآن بایشان آمد کافر شدند گفتند: چرا نه قرآن بزبان عجم فرستادند تا بمعجزه نزدیک‌تر بودی و از شک و گمان دورتر که محمد زبان عجم نداند و بر وی گمان نبرند که از ذات خویش می‌گوید و نتواند که بزبان عجم کتاب نهد، رب العالمین بجواب ایشان گفت: اگر ما این قرآن بزبان عجم فرو فرستادیمی چنانک اقتراح کردند هم ایشان گفتندی: چرا نه بزبان عرب فرستاد که لغت ماست تا ما بی‌ترجمان بدانستیمی و دریافتیمی. آن گه گفت: قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدیً وَ شِفاءٌ بگوی مؤمنان را در ان شکی نیست که ایشان را هدی و شفاست، هدی من الضلالة و شفاء من الشک. اگر شکی است و گمانی کافران راست که کرّی و گرانی در گوش دل دارند تا حق در نمی‌یابند، و قرآن برایشان پوشیده تا فراحق نمی‌بینند. أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ ای لا یسمعون و لا یفهمون کما انّ من دعی من مکان بعید لم یسمع و لم یفهم مثل ایشان چون کسی است که او را از مسافت دور خوانند و آواز خواننده نشنود، او را از ان ندا چه منفعت باشد و چه حاصل بود؟

Ва лақади отинои Мӯсои алкитоби ФохтлФи фӣаи ҳозои алохтлоФи ҳўи ихтилофи алиҳўди омн ба бъзҳми бтсдиқаҳи мҳмдоу куфр ба бъзҳми бткзибаҳи мҳмдо ва манеҳам ман ҳарфу бадал , кқўлаҳ : иҳрФўни алкулами ани мавозиъау қил : ахтлФи алиҳўди фии ктобҳми комаи ахтлФи қўмки фии алқуръон . Ва теми алкломи алии қавла : ФохтлФи фӣаи сами рҷъи илои алқўли фии алъараби Фқол :у луи лои калимаи сабқати ман рбки қил : ҳаии алаҷали алмсмӣ ,у қил : ҳаии қавла : « кутуби рбкми алӣ нафса алрҳмаҳ » . Ва қил : ҳаии қавла : бали алсоъаҳи мўъдҳм . Ва қил : ҳаии қавла ва мо أрслноки إлои раҳмаи ллъолмин . Ва алмънӣ : луи лои калимаи сабқати ман рбки фии таъхири алъзоби лқзии бинҳм яъне лФрғи ман ъзобҳму аҷҷали аҳлокҳм ,у إнҳми лФӣ шак манеҳ эй ман сдқк « мриб » мавқеи ?лаами алрибаҳ .

وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ هذا الاختلاف هو اختلاف الیهود آمن به بعضهم بتصدیقه محمدا و کفر به بعضهم بتکذیبه محمدا و منهم من حرّف و بدّل، کقوله: یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ و قیل: اختلف الیهود فی کتابهم کما اختلف قومک فی القرآن. و تمّ الکلام علی قوله: فَاخْتُلِفَ فِیهِ ثمّ رجع الی القول فی العرب فقال: وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ قیل: هی الاجل المسمّی، و قیل: هی قوله: «کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلی‌ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ». و قیل: هی قوله: بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ. و قیل: هی قوله وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ. و المعنی: لو لا کلمة سبقت من ربک فی تأخیر العذاب لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ یعنی لفرغ من عذابهم و عجّل اهلاکهم، وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ ای من صدقک «مریب» موقع لهم الریبة.

Ман амали солҳои ФлнФсаҳи савоба ва ман أсоءи феълӣҳо уқобаи ҳозои астғноءи фӣаи тарафи ман алўъид , ва мо рбки бзломи ллъбид эй ҳўи муназзаҳи ани алзлми иқол : ман зулму илми анаи излми Фҳўи злом .

مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ ثوابه وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیْها عقابه هذا استغناء فیه طرف من الوعید، وَ ما رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ ای هو منزّه عن الظلم یقال: من ظلم و علم انه یظلم فهو ظلّام.

إлиаҳи ирди илми алсоъаҳ эй илми вақт алсоъаҳ ъанд аллоҳи Фҳсби кқўлаҳ : إни аллоҳи ъндаҳи илми алсоъаҳ . Ва қил : ман сӣли анҳо Фълмҳои мардӯди илои аллоҳи Фиқўли аллоҳи иълми лои иълмаҳи ғайра . Ва мо тхрҷи ман самароти қрأи аҳли алмдинаҳу алшому ҳФс : « самарот » алии алҷмъ . Ва қрأи алохрўн : « ман самара » алии алтўҳиди ман أкмомҳо эй ман аўъитҳо яъне алкФрӣ қабл ани иншқ . Ва қил : қишрҳо алоълии ман алҷўзу аллўзу алФстқ вағайриҳо .

إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ ای علم وقت الساعة عند اللَّه فحسب کقوله: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ. و قیل: من سئل عنها فعلمها مردود الی اللَّه فیقول اللَّه یعلم لا یعلمه غیره. وَ ما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ قرأ اهل المدینة و الشام و حفص: «ثمرات» علی الجمع. و قرأ الآخرون: «من ثمرة» علی التوحید مِنْ أَکْمامِها ای من اوعیتها یعنی الکفرّی قبل ان ینشق. و قیل: قشرها الاعلی من الجوز و اللوز و الفستق و غیرها.

Ва мо таҳаммули ман أнсӣу лои тзъи ҳамлҳо « алои бълмаҳ » эй алоу аллоҳи олам бау алмънӣ : ирди илайҳи илми алсоъаҳи комаи ирди илайҳи илми алсмору алнтоҷ . Ва явми инодиҳми инодии алмшркин : أини шркоӣии аллазӣнаи кантами тзъмўни анҳо ?алаа ? қолўои озноки мо мнои ман шаҳид . « ознок » эй аълмнок .

وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثی‌ وَ لا تَضَعُ حملها «الّا بعلمه» ای الا و اللَّه عالم به و المعنی: یرد الیه علم الساعة کما یرد الیه علم الثمار و النتاج. وَ یَوْمَ یُنادِیهِمْ ینادی المشرکین: أَیْنَ شُرَکائِی الذین کنتم تزعمون انها آلهة؟ قالُوا آذَنَّاکَ ما مِنَّا مِنْ شَهِیدٍ. «آذناک» ای اعلمناک.

Ва қил : асмънок , ман қавла : أзнти лрбҳо . Мо мнои ман шаҳиди фӣаи қавлон : аҳдҳмои анаи ман қавли алолҳаҳ , эй мо мнои ман ишҳди лнФсаҳи анаи шрикк . Ва қил : ҳўи ман қавли алмшркин , эй мо мнои ман аҳади ишҳди алӣ нафса болшрк , лонаами лмои ъоинўои алқёмаҳу алъзоби тбрؤои ман алосном .

و قیل: اسمعناک، من قوله: أَذِنَتْ لِرَبِّها. ما مِنَّا مِنْ شَهِیدٍ فیه قولان: احدهما انه من قول الآلهة، ای ما منا من یشهد لنفسه انه شریکک. و قیل: هو من قول المشرکین، ای ما منا من احد یشهد علی نفسه بالشرک، لانهم لمّا عاینوا القیامة و العذاب تبرّؤا من الاصنام.

Ва зли анҳуам мо конўои идъўн эй иъбдўни ман қабл фии алднёу знўои аиқнўои мо ?лаами ман мҳиси мҳрб .

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَدْعُونَ ای یعبدون مِنْ قَبْلُ فی الدنیا وَ ظَنُّوا ایقنوا ما لَهُمْ مِنْ مَحِیصٍ مهرب.

Лои исأми алإнсон эй алкоФр . Ва қил : ҳўи оми ллҷнс , эй лои имли алонсони ман масаълаи алмолу тмнии алғнӣу алсҳаҳ ,у إни мисаи алшр эй нолаи алФқр , « Фиؤси қнўти ҳумои исмони мтғоирони фии аллФзи мъноҳмои воҳиди колрؤФи арраҳим ,у алъФўу алсФҳ ,у алмънӣ : иؤси ман алхири қнўти ман авди алнъмаҳ , эй занни ани лни ирҷъи илои алхир абадан . Ва қил : иؤси қнўти ман алрҳмаҳу алоҷобаҳи бсўءи алзн .

لا یَسْأَمُ الْإِنْسانُ ای الکافر. و قیل: هو عامّ للجنس، ای لا یمل الانسان من مسئلة المال و تمنّی الغنی و الصحة، وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ ای ناله الفقر، «فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ هما اسمان متغایران فی اللفظ معناهما واحد کالرّؤف الرحیم، و العفو و الصفح، و المعنی: یؤس من الخیر قنوط من عود النعمة، ای ظنّ ان لن یرجع الی الخیر ابدا. و قیل: یؤس قنوط من الرحمة و الاجابة بسوء الظّنّ.

Ва лӣни أзқноаҳи раҳмаи мно эй асбноаҳи ъоФиаҳу ғании ман баъди зроءи мастае ман баъд шудаи исобата , лиқўлни ҳозои лӣ яъне анои аҳли лиҳозоу мустаҳаққа , эй лои ирии злки тФзлои ман аллоҳи иҷби алайҳи шукраи ?ла , назираи қавлаи таъолии ҳикояи ани оли фиръавн : Фإзои ҷоءтҳми алҳасанаи қолўои лнои ҳзаҳ ва мо أзни алсоъаҳи қоимае мо ариҳои ткўн ,у лӣни раҷъати إлии рабии إни лии ъндаҳи ллҳснии ҳозои кқўлаҳ :у тсФи أлснтҳми алкзби أни ?лаами алҳснӣ яъне иФзлнии фии алохраҳи комаи Фзлнии фии алднёи лони тафзила Аёӣ идли алии ризоаи анӣ , Флннбӣни аллазӣнаи кФрўои бмои ъмлўои қоли ибни аббос : лнФқҳнҳми алии мусовии аъмолҳм ,у лнзиқнҳми ман азоби ғализи шадиди лои евтар анҳуам .

وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا ای اصبناه عافیة و غنی مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ ای من بعد شدّة اصابته، لَیَقُولَنَّ هذا لِی یعنی انا اهل لهذا و مستحقّه، ای لا یری ذلک تفضلا من اللَّه یجب علیه شکره له، نظیره قوله تعالی حکایة عن آل فرعون: فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً ای ما اریها تکون، وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلی‌ رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنی‌ هذا کقوله: وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنی‌ یعنی یفضّلنی فی الآخرة کما فضّلنی فی الدنیا لانّ تفضیله ایّای یدلّ علی رضاه عنّی، فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِما عَمِلُوا قال ابن عباس: لنفقهنّهم علی مساوی اعمالهم، وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِیظٍ شدید لا یفتر عنهم.

Ва إзои أнъмнои алии алإнсони أързи ани алшкру алтоъаҳи мткброи мтҷбро ,у нأии бҷонбаҳи тбоъди бклитаҳ . Ва қил : аъҷби бнФсаҳ . Ва إзои мисаи алшри Фзўи дъоءи ариз эй зўи сёҳи тавил . Ва қил : Фзўи дъоءи ариз эй ақбли алии алдъоءи алксир ,у алмънӣ : лои ишкри алии алнъму ло исбр ъанд Фқди алнъму лои мноФоаҳи байни қавла : « иؤси қнўт »у байни қавла : Фзўи дъоءи аризи лони алаввали фии қавму ассонии фии қавм . Ва қил : иؤси қнўти болқлби дъоءи боллсон . Ва қил : иؤси қнўти ман алснми дъоءи ллаҳ .

وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ أَعْرَضَ عن الشکر و الطاعة متکبّرا متجبّرا، وَ نَأی‌ بِجانِبِهِ تباعد بکلیّته. و قیل: اعجب بنفسه. وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِیضٍ ای ذو صیاح طویل. و قیل: فَذُو دُعاءٍ عَرِیضٍ ای اقبل علی الدّعاء الکثیر، و المعنی: لا یشکر علی النعم و لا یصبر عند فقد النعم و لا منافاة بین قوله: «یؤس قنوط» و بین قوله: فَذُو دُعاءٍ عَرِیضٍ لانّ الاوّل فی قوم و الثانی فی قوم. و قیل: یؤس قنوط بالقلب دّعآء باللسان. و قیل: یؤس قنوط من الصنم دّعآء للَّه.

Қул أи рأитми إни кони ҳозои алқуръон ман ъанд аллоҳи сами кФртм ба алон , ман أзли ммни ҳўи фии шиқоқи баъӣди маъноа : ?илами ткўнўои ҳинӣзи мшоқин . Ва қил : ман азли ммни сорФии шқи ғайри шқ алҳақ .

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کانَ هذا القرآن مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ کَفَرْتُمْ بِهِ الآن، مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِی شِقاقٍ بَعِیدٍ معناه: الم تکونوا حینئذ مشاقین. و قیل: من اضلّ ممن صارفی شقّ غیر شقّ الحق.

Снриҳми оётнои фии алоФоқи қоли ибни аббос : алоёти фии алоФоқи ҳаии манозили алмҳлкини хоўиаҳи бмои злмўо , кқўлаҳ : минҳои қоиму ҳсиду бӣри маъатталау қасри машйад . Ва фии أнФсҳми ман инқилоби алаҳволу тдоўли алоём . Ва қил : фии анФсҳми болблоёу аломроз . Ва қил : фии анФсҳми конўои нтФои сами ълқои сами мзғои сами ъзомоу лҳмои сами сорўои ман аҳли алтмиизу алъқл .

سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ قال ابن عباس: الآیات فی الآفاق هی منازل المهلکین خاویة بما ظلموا، کقوله: مِنْها قائِمٌ وَ حَصِیدٌ وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ. وَ فِی أَنْفُسِهِمْ من انقلاب الاحوال و تداول الایّام. و قیل: فی انفسهم بالبلایا و الامراض. و قیل: فی انفسهم کانوا نطفا ثمّ علقا ثمّ مضغا ثمّ عظاما و لحما ثمّ صاروا من اهل التمییز و العقل.

Ва қил : фии алоФоқи вақойиъи аллоҳи фии аломму фии анФсҳми явми бадар . Ва қил : фии алоФоқи ман футуҳи алблоду аломсору фии анФсҳми ман фатҳи Маккаи кқўлаҳ : أу лами ирўои أнои нأтии алأрзи ннқсҳои ман أтроФҳо . Ва қил : « фии алоФоқ » яъне : ақтори аларзу алсмоءи ман алшмсу алқмру алнҷўму алнботу алошҷору алонҳору фии أнФсҳми ман латифи алснъаҳу бадеъи алҳкмаҳу сиблати алғоӣту албўл ҳатто ани алрҷли лиأклу ишрби ман макони воҳиду ихрҷи мо иأклу ишрби ман маконин . Ва қил : фии анФсҳм إҳёءҳм ъанд алсбоҳи ман алнўм . Ва қил : алоёти фии алоФоқ » ҳўи мо ахбрҳм алнабӣ алайҳи ассалом бавуқӯъа ман алФтну зуҳӯри алоёти фии офоқи аларзи баъдау лами исдқўаҳи сами кони комаи ахбраҳ . Ва қил : ҳаии тулӯъи алшмси ман мағрибҳо . Ва қил : ҳаии иншиқоқи алқмр . Қоли баъзи алмФсрин : ани абои ҷаҳли қоли ллнбӣ ( с ) : аӣтнои бъломаҳ , Фоншқи алқмри бнсФин , Фқоли абӯи ҷаҳл : ё мъшри Қурайши қади сҳркми Муҳамади Фўҷҳўои рслкми фии алоФоқи ҳилли ъоинўои алқмри кзлки ?фони ъоинўои шиӣои Фҳўи ояу алои Фзлки саҳар , Фўҷҳўои рслҳми фии аларзи Фозои анноси итҳдсўни фии иншиқоқи алқмр , Фқоли абӯи ҷаҳл : ҳозои саҳари мустамар : Фнзл : снриҳми оётнои фии алоФоқу фии أнФсҳм ҳатто итбини ?лаами ани алқуръону алислому мҳмдо « ҳақ » .

و قیل: فی الافاق وقایع اللَّه فی الامم و فی انفسهم یوم بدر. و قیل: فی الافاق من فتوح البلاد و الامصار و فی انفسهم من فتح مکة کقوله: أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها. و قیل: «فی الآفاق» یعنی: اقطار الارض و السماء من الشمس و القمر و النجوم و النبات و الاشجار و الانهار وَ فِی أَنْفُسِهِمْ من لطیف الصنعة و بدیع الحکمة و سبیل الغائط و البول حتی انّ الرجل لیأکل و یشرب من مکان واحد و یخرج ما یأکل و یشرب من مکانین. و قیل: فی انفسهم إحیاءهم عند الصباح من النوم. و قیل: الآیات فی الآفاق» هو ما اخبرهم النبی علیه السلام بوقوعه من الفتن و ظهور الآیات فی آفاق الارض بعده و لم یصدّقوه ثمّ کان کما اخبره. و قیل: هی طلوع الشمس من مغربها. و قیل: هی انشقاق القمر. قال بعض المفسرین: انّ ابا جهل قال للنبی (ص): ائتنا بعلامة، فانشقّ القمر بنصفین، فقال ابو جهل: یا معشر قریش قد سحرکم محمد فوجهوا رسلکم فی الآفاق هل عاینوا القمر کذلک فان عاینوا شیئا فهو آیة و الّا فذلک سحر، فوجهوا رسلهم فی الارض فاذا الناس یتحدّثون فی انشقاق القمر، فقال ابو جهل: هذا سحر مستمرّ: فنزل: سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ ان القرآن و الاسلام و محمدا «حقّ».

أу лами икФи брбк яъне : ӯ лои икФики рбки носро , кқўлаҳ : أи лӣси аллоҳи бкоФи абда . Ва қил : ӯ лами икФи брбки шҳидои лонҷози мо въд . Ва қил : أу лами икФи алонсони ман алзоҷру алродъи ани алмъосии куни аллоҳи шҳидои алайҳ . Ва қил : ӯ лами икФҳми ман алдлоӣли шҳодаҳи рбки أнаҳи алии кули шайъи ءи ман аъмолҳм « шаҳид » .

أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ یعنی: او لا یکفیک ربک ناصرا، کقوله: أَ لَیْسَ اللَّهُ بِکافٍ عَبْدَهُ. و قیل: او لم یکف بربک شهیدا لانجاز ما وعد. و قیل: أ و لم یکف الانسان من الزاجر و الرادع عن المعاصی کون اللَّه شهیدا علیه. و قیل: او لم یکفهم من الدلائل شهادة ربک أَنَّهُ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ من اعمالهم «شهید».

أлои إнҳми фии марӣаи ман лқоءи рбҳми фии шаки ман албъсу алҳсоб , أлои إнаҳи бакули шайъи ءи муҳӣти аҳоти бакули шайъи ءи уламо , эй олами бакули шайъи ءи қодири алайҳи ҳофизи ?ла .

أَلا إِنَّهُمْ فِی مِرْیَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ فی شک من البعث و الحساب، أَلا إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مُحِیطٌ احاط بکلّ شی‌ء علما، ای عالم بکلّ شی‌ء قادر علیه حافظ له.