Ин сӯра « ҳам , ъсқ » сӯра « алшўрӣ » хонанд , ва дар ?маккейот шимуранд .

این سوره «حم، عسق» سورة «الشوری» خوانند، و در مکیات شمرند.

Ибн аббос гуфт : ҷумла бимика фурӯд омад магари чаҳор оят : қул лои أсӣлкми алайҳи أҷро то охири чаҳор оят . Ва ҷумлаи сӯраи панҷоҳ ва се оятаст ва ҳаштсад ва шаст ва шаш калима ва се ҳазор ва панҷсад ва ҳаштод ва ҳашт ҳарф . Ва дар ин сӯраи ҳафт оят мансӯхаст : алаввалии қавлаи таъолӣ :у истғФрўни лмни фии алأрзи насхи злки бқўлаҳ :у истғФрўни ллзини омнўо .

ابن عباس گفت: جمله بمکه فرود آمد مگر چهار آیت: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً تا آخر چهار آیت. و جمله سوره پنجاه و سه آیت است و هشتصد و شصت و شش کلمه و سه هزار و پانصد و هشتاد و هشت حرف. و در این سوره هفت آیت منسوخ است: الاولی قوله تعالی: وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الْأَرْضِ نسخ ذلک بقوله: وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا.

Ассонӣа . Қавла : ва мо أнти алайҳими бўкили нсхтҳои ояи алсиФ .

الثانیة. قوله: وَ ما أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ نسختها آیة السیف.

Алсолсаҳи қавла : лнои أъмолноу лаками أъмолкми лои ҳаҷаи бинно ва бинкм насахт бқўлаҳ : қотлўои аллазӣнаи лои иؤмнўни биллоҳу лои болиўми алохр . Алробъаҳи қавла : ва ман кони ириди ҳрси алднёи нؤтаҳ минҳо насахт бқўлаҳ : ман кони ириди алъоҷлаҳи ъҷлнои ?лаи фӣҳо мо ншоء лмн наред .

الثالثة قوله: لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ لا حُجَّةَ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ نسخت بقوله: قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ.الرابعة قوله: وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها نسخت بقوله: مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِیدُ.

Алхомсаҳи қавла :у аллазӣнаи إзои أсобҳми албғии ҳам интсрўну алтӣ тлиҳо насахт бқўлаҳ :у лмни сабру ғФри إни злки лмни азми алأмўр .

الخامسة قوله: وَ الَّذِینَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنْتَصِرُونَ و الّتی تلیها نسخت بقوله: وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ.

Алсодсаҳи қавла : Фإни أързўои Фмои أрслноки алайҳими ҳФизои إни алейк إлои алблоғи нсхтҳои ояи алсиФ .

السادسه قوله: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلَّا الْبَلاغُ نسختها آیة السیف.

Алсобъаҳи қавла : қул лои أсӣлкми алайҳи أҷрои إлои алмўдаҳи фии алқрбии ахтлФи фии таъвилҳоу аксари алмФсрини алӣ анҳо насахт бқўлаҳ : қул мо сأлткми ман أҷри Фҳўи лаками إни أҷрии إлои алии аллоҳ .

السابعه قوله: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی‌ اختلف فی تأویلها و اکثر المفسرین علی انها نسخت بقوله: قُلْ ما سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ.

Ва ман фазоъили ҳзаҳи алсўраҳ : мо рӯй абии ибни каъби қоли расӯли аллоҳи с : ман қрأи сӯраи ҳами ъсқи кони ммни тслии алайҳи алмлоӣкаҳу истғФрўни ?лау истрҳмўни ?ла .

و من فضائل هذه السوره: ما روی ابیّ ابن کعب قال رسول اللَّه ص: من قرأ سوره حم عسق کان ممن تصلی علیه الملائکة و یستغفرون له و یسترحمون له.

Қавла : ҳам , ъсқ . Ҳусайни фазлро пурседанд , чунаст ки ҳуруфи тҳҷӣ дар авоили сури ҳама муттасил навиштанд чун : алмс , алмр , кҳиъсу ҳами ъсқ мунқатиъ навиштанд , ҳам аз ъсқи бози бурӣда ? ҷавоб дод : ки ҳам мустақиласт бнФси хеши колҳўомими қиблау баъда .

قوله: حم، عسق. حسین فضل را پرسیدند، چونست که حروف تهجی در اوائل سور همه متصل نوشتند چون: المص، المر، کهیعص و حم عسق منقطع نوشتند، حم از عسق باز بریده؟ جواب داد: که حم مستقل است بنفس خویش کالحوامیم قبله و بعده.

Ва муфассирони инро ду оят шимуранд : ҳами як ояту ъсқи як оят , ҳами мбтдоу ъсқи хубра . Ва он дигари ҳуруфи тҳҷӣ дар авоили сури ҳамаи як оят шимуранд .

و مفسران این را دو آیت شمرند: حم یک آیت و عسق یک آیت، حم مبتدا و عسق خبره. و آن دیگر حروف تهجی در اوائل سور همه یک آیت شمرند.

Ва низ аҳли таъвилро иҷмоъаст ки кҳиъсу ахўоти он аз ҳуруф тҳҷӣаст , ва дар ҳам хилофаст : қавмии онро аз ҳизи ҳуруф берун карданд ва ба ҳизи афъоли бурданд , гуфтанд маънӣ онаст ки ҳам эй қзии мо ҳўи коӣн , аммо дар тафсири ин ҳуруфи муфассирон дароз гуфтаанд , саҳеҳу сқим , ва мо лухтӣ аз он ки баҳақи наздик тараст бгўӣим .

و نیز اهل تأویل را اجماع است که کهیعص و اخوات آن از حروف تهجی است، و در حم خلاف است: قومی آن را از حیز حروف بیرون کردند و به حیز افعال بردند، گفتند معنی آنست که حم ای قضی ما هو کائن، اما در تفسیر این حروف مفسران دراز گفته‌اند، صحیح و سقیم، و ما لختی از آن که بحق نزدیک‌تر است بگوئیم.

Ибни аббоси бҷўоби нофеъи бен алозрқ ки аз ваии тафсири ин ҳуруф пурсед гуфт : ҳо , ҳалам худовандаст ҷли ҷалола , мем маҷд ӯ , айни илм ӯ , сини сноء ӯ , қоф , қудрат ӯ .

ابن عباس بجواب نافع بن الازرق که از وی تفسیر این حروف پرسید گفت: حا، حلم خداوند است جل جلاله، میم مجد او، عین علم او، سین سناء او، قاف، قدرت او.

Муҳамади бен каъб гуфт : қисмаст ки раби Алъоламин ёд карда , яъне « ақсми аллоҳи бҳлмаҳу маҷдау сноӣаҳу илмау қудрата » анаи кзлки иўҳии алику илои аллазӣнаи ман қблк » эй комаи аўҳинои илои соири алонбёءи ман қблк кзлк наваҳй алик .

محمد بن کعب گفت: قسم است که رب العالمین یاد کرده، یعنی «اقسم اللَّه بحلمه و مجده و سنائه و علمه و قدرته» انه کذلک یوحی الیک و الی الذین من قبلک» ای کما اوحینا الی سائر الانبیاء من قبلک کذلک نوحی الیک.

Ва қили ақсми аллоҳи бҳзаҳи алҳрўФи ани лои иъзби ман оди илайҳ ба лои илоҳи алои аллоҳи мхлсои ман қибла . Ва гуфтаанд он рӯз ки ин оят фурӯд омад расӯли худо ( с ) мутағаййири гашт . Гуфтанд ё расӯли аллоҳ чаҳ расед туро ки чунин мутағаййири гаштӣ ? гуфт маро хабар доданд ки дар ин уммати ман фитна ҳо хоҳад буд пайваста то буқати нузули исоу хурӯҷи даҷол .

و قیل اقسم اللَّه بهذه الحروف ان لا یعذب من عاد الیه به لا اله الا اللَّه مخلصا من قبله. و گفته‌اند آن روز که این آیت فرود آمد رسول خدا (ص) متغیر گشت. گفتند یا رسول اللَّه چه رسید ترا که چنین متغیر گشتی؟ گفت مرا خبر دادند که در این امت من فتنه‌ها خواهد بود پیوسته تا بوقت نزول عیسی و خروج دجال.

Аз ӣнҷо гуфт шаҳри бен хўшбу ътоءи бен абии рёҳ дар тафсири ҳами ъсқ : ҳо , ҳарби иъзи фӣҳо алзлилу изли фӣҳо алъзизи фии Қурайш , сами тФзии илои алъараби сами илои алъҷм , сами тмтди илои хурӯҷи алдҷол . Мем , малики итҳўли ман қавми илои қавм . Айни адуи лқриши иқсдҳм . Сини сбии икўни Фиҳм . Қоф , қадараи аллоҳи алноФзаҳи фии халқа .

از اینجا گفت شهر بن خوشب و عطاء بن ابی ریاح در تفسیر حم عسق: حا، حرب یعزّ فیها الذلیل و یذلّ فیها العزیز فی قریش، ثم تفضی الی العرب ثم الی العجم، ثم تمتد الی خروج الدجال. میم، ملک یتحول من قوم الی قوم. عین عدو لقریش یقصدهم. سین سبیّ یکون فیهم. قاف، قدرة اللَّه النافذة فی خلقه.

Ва қили маънии ҳами ъсқ эй қзии азоби сикўн воқеан .

و قیل معنی حم عسق ای قضی عذاب سیکون واقعا.

Қавлаи таъолӣ : кзлки иўҳии إлику إлии аллазӣнаи ман қблки қоли ибни аббос : лӣси ман набии соҳиби китоби алоу қади аўҳии илайҳи ҳами ъсқ , Флзлки қоли кзлки иўҳии алику илои аллазӣнаи ман қблк . Қоли мақотил : назул ҳукмҳо алии алонбёء . Ва қили ҳуруфи алмъҷм , иўҳии алику илои алонбёءи ман қблк . Қрأи ибни касӣр : иўҳӣ , бФтҳи алҳоءу ҳуҷҷатаи қавла :у лақади аўҳии алику илои аллазӣнаи ман қблк . Ва алии ҳзаҳи алқроءаҳи қавлаи аллоҳи алъзизи алҳкими табйини ллФоъл , конаи қили ман иўҳӣ ? Фқили аллоҳи алъзизи алҳким . Ва қили тем алклом ъанду ?лау إлии аллазӣнаи ман қблк , сами тбтдии Фиқўл , аллоҳи алъзизи алҳким .

قوله تعالی: کَذلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ قال ابن عباس: لیس من نبیّ صاحب کتاب الا و قد اوحی الیه حم عسق، فلذلک قال کذلک یوحی الیک و الی الذین من قبلک. قال مقاتل: نزل حکمها علی الانبیاء. و قیل حروف المعجم، یوحی الیک و الی الانبیاء من قبلک. قرأ ابن کثیر: یوحی، بفتح الحاء و حجته قوله: و لقد اوحی الیک و الی الذین من قبلک. و علی هذه القراءة قوله اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ تبیین للفاعل، کانّه قیل من یوحی؟ فقیل اللَّه العزیز الحکیم. و قیل تم الکلام عند و له وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ، ثم تبتدی فیقول، اللَّه العزیز الحکیم.

Қавлаи таъолӣ : ?лаи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрз , мегуяд чунин пайғом медиҳанд бтў ва боишон ки пеш аз ту буданд , ӣнҷои сухан тамом шуд , он гуҳи гӯйии аллоҳи он тавоноӣ доноаст ки ӯ рост ҳар чаҳ дар осмонҳо ва дар заминҳо ҳамаи фалак ва малик ӯст ,у ҳўи алълӣ эй алрФиъи фавқи халқаи алъзим . Фло Акбар манеҳ .

قوله تعالی: لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ، میگوید چنین پیغام میدهند بتو و بایشان که پیش از تو بودند، اینجا سخن تمام شد، آن گه گویی اللَّه آن توانای دانا است که او راست هر چه در آسمانها و در زمینها همه فلک و ملک اوست، وَ هُوَ الْعَلِیُّ ای الرفیع فوق خلقه الْعَظِیمُ. فلا اکبر منه.

Қавлаи таъолӣ : ткоди алсмоўоти итФтрн эй итшққни ман Фўқҳн яъне ммни Фўқҳн , эй ман азмаи аллоҳу ҷалолаи Фўқҳн , осмонҳо наздик буд ки ҳама дар ҳам шаканд аз азимату ҷалоли аллоҳ ки болои осмонҳост . Ва қил : ткоди алсмоўоти кули воҳидаи мнҳни тнФтри фавқи алтии тлиҳои ман қавли алмшркини атхзи аллоҳи влдои назира , қавлаи ткоди алсмоўот итФтрн манеҳу тншқи аларзу тхри алҷбол . Ҳозо , ани адъўои ллрҳмни влдо . Ва қили маъноаи қурбати алсоъаҳу анФтори алсмоўот . Ва қавла :у алмлоӣкаҳи исбҳўни бҳмди рбҳм , эй бознаҳ ,у қили бшкраҳ .

قوله تعالی: تَکادُ السَّماواتُ یَتَفَطَّرْنَ ای یتشققن مِنْ فَوْقِهِنَّ یعنی ممن فوقهن، ای من عظمة اللَّه و جلاله فوقهن، آسمانها نزدیک بود که همه در هم شکند از عظمت و جلال اللَّه که بالای آسمانهاست. و قیل: تکاد السماوات کل واحدة منهن تنفطر فوق التی تلیها من قول المشرکین اتخذ اللَّه ولدا نظیره ، قوله تَکادُ السَّماواتُ یَتَفَطَّرْنَ منه و تنشق الارض و تخر الجبال. هذا، ان ادعوا للرحمن ولدا. و قیل معناه قربت الساعة و انفطار السماوات. و قوله: وَ الْمَلائِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ، ای باذنه، و قیل بشکره.

Ва истғФрўни лмни фии аларзи ман алмؤмнин , кқўлаҳ :у истғФрўни ллзини омнўо ,у қоли фии алкФор :у أўлӣки алайҳими лаънаи аллоҳу алмлоӣкаҳу истиғфори алмлоӣкаҳи ллмؤмнини шФоътҳми ?лаам ,у қили исӣлўни ?лаами алрзқ . أлои إни аллоҳи ҳўи алғФўри арраҳими ҳозои Башшораи боҷобтаҳи ллмстғФрин , қоли бъзҳми ҳиби фии алобтдоءи сами башару алтФи фии алонтҳоء .

و یَسْتَغْفِرُونَ لمن فی الارض من المؤمنین، کقوله: وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا، و قال فی الکفار: و أُولئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ و استغفار الملائکة للمؤمنین شفاعتهم لهم، و قیل یسئلون لهم الرزق. أَلا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ هذا بشارة باجابته للمستغفرین، قال بعضهم هیب فی الابتداء ثم بشر و الطف فی الانتهاء.

Ва аллазӣнаи атхзўои ман дунаи أўлёء эй аъўоноу ансоро , ашркўҳми маъааи фии алъбодаҳи аллоҳи Ҳафизи алайҳими ҳофизи лоъмолҳм , Фиҷозиҳми алайҳо , ва мо أнти алайҳими бўкил эй анмои анат ё Муҳамади расӯли алейк алблоғ ,у лӣси алейк ҳамлаами алии алоямон . Ва қили лами таваккули алайҳим ҳатто тؤхзи баҳам .

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ ای اعوانا و انصارا، اشرکوهم معه فی العبادة اللَّهُ حَفِیظٌ عَلَیْهِمْ حافظ لاعمالهم، فیجازیهم علیها، وَ ما أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ ای انما انت یا محمد رسول علیک البلاغ، و لیس علیک حملهم علی الایمان. و قیل لم توکل علیهم حتی تؤخذ بهم.

Ва кзлки أўҳинои إлики қронои ърбё эй комаи аўҳинои илои алонбёءи қблки катбан блғоти аммҳм , аўҳинои алики қронои ърбё , блғаҳи қўмки лиФҳмўои мо фӣа .

وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیًّا ای کما اوحینا الی الانبیاء قبلک کتبا بلغات اممهم، اوحینا الیک قرآنا عربیا، بلغة قومک لیفهموا ما فیه.

Лтнзри أми алқрӣ ва ман ҳавлҳо , яъне лтнзри аҳли Макка ,у лтнзри ман ҳавлҳо , яъне қрии аларзи кулҳо ,у самят Маккаам алқрӣ , лонҳои ашрафи алблоди лкўни алҳрму байти аллоҳи алътиқи фӣҳо ,у лони аларзи дҳити ман таҳтҳо , Фмҳли алқрии минҳои маҳали албноти ман аломҳот . Ва тнзри явми алҷмъ эй тнзри анноси биўми алқимаҳи Фикўни мФъўло ба лои зурафо ,у явми алҷмъи явми алқимаҳи иҷмъи аллоҳи алаввалину алохрину аҳли алсмоўоту аҳли аларз , лои риби фӣае лои шаки фии алҷмъи анаи коӣн .

لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری‌ وَ مَنْ حَوْلَها، یعنی لتنذر اهل مکّة، و لتنذر من حولها، یعنی قری الارض کلها، و سمیت مکة ام القری، لانها اشرف البلاد لکون الحرم و بیت اللَّه العتیق فیها، و لان الارض دحیت من تحتها، فمحل القری منها محل البنات من الامهات. وَ تُنْذِرَ یَوْمَ الْجَمْعِ ای تنذر الناس بیوم القیمة فیکون مفعولا به لا ظرفا، و یوم الجمع یوم القیمة یجمع اللَّه الاولین و الآخرین و اهل السماوات و اهل الارض، لا رَیْبَ فِیهِ ای لا شک فی الجمع انه کائن.

Сами баъди алҷмъи итФрқўн : Фриқи фии алҷнаҳу Фриқи фии алсъири кқўлаҳ : иўмӣзи исдъўн яъне асҳоби алимину асҳоби алшмолу ҳўи қавла : иўмӣзи исдри анноси أштото .

ثم بعد الجمع یتفرقون: فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ کقوله: یَوْمَئِذٍ یَصَّدَّعُونَ یعنی اصحاب الیمین و اصحاب الشمال و هو قوله: یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً.

Қоли ибни алсмок : « ани хавфи алмнсрФи ллФриқини қатъи нёти қулӯби алъорФин . Рӯй ани абди аллоҳи бен Амри бен алъос , қол : « харҷи ълинои расӯли аллоҳ ( с )у фии идиаҳи китобон . Ва фии рўоиаҳи харҷи расӯли аллоҳ ( с ) зоти явми қобзои алии кФиаҳу маъааи китобони Фқол : أи тдрўни мо ҳзони алкитобон ? қлно , ло , ё расӯли аллоҳ . Фқоли ллзии фии ядаи алимнии ҳозои китоби ман раби Алъоламин , босмоءи аҳли алҷнаҳу асмоءи обоӣҳму ъшоӣрҳми въдтҳм қабл ани истқрўои нтФои фии алослоб .

قال ابن السماک: «ان خوف المنصرف للفریقین قطع نیاط قلوب العارفین.روی عن عبد اللَّه بن عمرو بن العاص، قال: «خرج علینا رسول اللَّه (ص) و فی یدیه کتابان. و فی روایة خرج رسول اللَّه (ص) ذات یوم قابضا علی کفیه و معه کتابان فقال: أ تدرون ما هذان الکتابان؟ قلنا، لا، یا رسول اللَّه. فقال للذی فی یده الیمنی هذا کتاب من رب العالمین، باسماء اهل الجنة و اسماء آبائهم و عشائرهم وعدتهم قبل ان یستقروا نطفا فی الاصلاب.

Ва қили ани истқрўои нтФои фии алорҳом , ази ҳам фии алтинаҳи мнҷдлўн , Флиси бзоӣди Фиҳму ло бноқс манеҳам иҷмол , ман аллоҳи алайҳими илои явми алқимаҳ .

و قیل ان یستقروا نطفا فی الارحام، اذ هم فی الطینة منجدلون، فلیس بزائد فیهم و لا بناقص منهم اجمال، منّ اللَّه علیهم الی یوم القیمة.

Фқоли абди аллоҳи бен Амри ФФими алъамали азо ? Фқоли аъмлўоу сддўоу қорбўои ?фони соҳиби алҷнаҳи ихтми ?лаи баъамали аҳли алҷнаҳу ани амал эй амал . Ва ани соҳиби алнори ихтми ?лаи баъамали аҳли алнору ани амал эй амал . Сами қол : Фриқи фии алҷнаҳу Фриқи фии алсъири адли ман аллоҳи ъзу ҷл .

فقال عبد اللَّه بن عمرو ففیم العمل اذا؟ فقال اعملوا و سدّدوا و قاربوا فان صاحب الجنة یختم له بعمل اهل الجنة و ان عمل ایّ عمل. و ان صاحب النار یختم له بعمل اهل النار و ان عمل ای عمل. ثم قال: فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ عدل من اللَّه عز و جل.

Ва луи шоءи аллоҳи лҷълҳми أмаҳи воҳида . Қоли ибни аббос : эй алии дайни воҳид .

وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً واحِدَةً. قال ابن عباس: ای علی دین واحد.

Ва қоли мақотил : алии млаҳи алисломи кқўлаҳ :у луи шоءи аллоҳи лҷмъҳми алии алҳдӣ ,у қавлау луи шоءи лҳдокми أҷмъин ,у локини идхли ман ишоءи фии раҳматае фии дайнаи алислом . Ва алзолмўн эй алкоФрўн , мо ?лаами ман вале идФъи анҳуам алъзоб ,у лои насири имнъҳми ман алнор .

و قال مقاتل: علی ملة الاسلام کقوله: وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدی‌، و قوله وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ، وَ لکِنْ یُدْخِلُ مَنْ یَشاءُ فِی رَحْمَتِهِ ای فی دینه الاسلام. وَ الظَّالِمُونَ ای الکافرون، ما لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ یدفع عنهم العذاب، وَ لا نَصِیرٍ یمنعهم من النار.

أми атхзўо яъне бали атхзўо , ман дунаи أўлёءи асномои иъбдўнҳои Фоллаҳи ҳўи алўлӣ , қоли ибни аббос : валек ё Муҳамад ( с ) ва вале ман атбъку ҳўи алзии инФъи вилоятаи Юнуси лои алснм . Ва ҳўи иҳии аламутӣу ҳўи алии кули шайъи ءи қадир . Лӣси фии алсмоءу аларзи маъбуди тҳиии аламутии ғайра . Ва ҳўи қавли иброҳӣми рабии алзии яҳёу имит .

أَمِ اتَّخَذُوا یعنی بل اتخذوا، مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ اصناما یعبدونها فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِیُّ، قال ابن عباس: ولیک یا محمد (ص) و ولّی من اتبعک و هو الذی ینفع ولایته یونس لا الصنم. وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتی‌ وَ هُوَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ. لیس فی السماء و الارض معبود تحیی الموتی غیره. و هو قول ابراهیم رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ.

Ва лмо назул алъзоби бқўми Юнуси лҷоӣўои илои олами Фиҳми кони ъндаҳи ман алълми шайъи ءу кони Юнуси зҳби мғозбо , Фқоли ?лаами қўлўо ё ҳии ҳайни лои ҳӣ , ё ҳии яҳёи аламутӣ , ё ҳии лои аллоҳи алои анат , Фқолўои мо , ФкшФи анҳуам алъзоб .

و لما نزل العذاب بقوم یونس لجائوا الی عالم فیهم کان عنده من العلم شی‌ء و کان یونس ذهب مغاضبا، فقال لهم قولوا یا حیّ حین لا حیّ، یا حی یحیی الموتی، یا حیّ لا اللَّه الا انت، فقالوا ما، فکشف عنهم العذاب.

Ва мо ахтлФтми фӣаи ман шайъи ءи ман умӯри аддӣну алднё , Фҳкмаҳи إлии аллоҳ эй Фълмаҳ ъанд аллоҳ . Ва қили маъноаи клўои илмаи илои китоби аллоҳу сана алрасул кқўлаҳ : , Фإни тнозътми фии шайъи ءи фурдуаи إлии аллоҳ ва алрасулу қил : Фҳкмаҳи إлии аллоҳу қади байни злки фии алқуръон аммо зоҳиран мнсўсо ва аммо мзмнои фӣаи тзминои қариби алмохз , ӯ тзминои баъӣди алмохз . Қоли мақотил : ани аҳли Маккаи куфри бъзҳми болқрону омни бъзҳм ба Фохбри ани ҳкмҳми илои аллоҳи иҳкми явми алқимаҳи ллмҳқи илои алмбтл , Фисири алмҳқи илои алнъиму алмбтли илои алҷҳим .

وَ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِیهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ من امور الدین و الدنیا، فَحُکْمُهُ إِلَی اللَّهِ ای فعلمه عند اللَّه. و قیل معناه کلوا علمه الی کتاب اللَّه و سنة الرسول کقوله:، فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ الرَّسُولِ و قیل: فَحُکْمُهُ إِلَی اللَّهِ و قد بین ذلک فی القرآن اما ظاهرا منصوصا و اما مضمنا فیه تضمینا قریب المآخذ، او تضمینا بعید المآخذ. قال مقاتل: ان اهل مکة کفر بعضهم بالقرآن و آمن بعضهم به فاخبر ان حکمهم الی اللَّه یحکم یوم القیمة للمحق الی المبطل، فیصیر المحق الی النعیم و المبطل الی الجحیم.

Ва қили иҳкми фии алднёи бозҳори алмؤмнини алайҳиму қтлҳму асрҳм . Злкми аллоҳи алзии иҳкми байни алмхтлФини ҳўи рабии алайҳи таваккулати фии ҷамеъи умӯрӣу إлиаҳи أниби Фимои инўбнӣ .

و قیل یحکم فی الدنیا باظهار المؤمنین علیهم و قتلهم و اسرهم. ذلِکُمُ اللَّهُ الذی یحکم بین المختلفین هو رَبِّی عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ فی جمیع اموری وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ فیما ینوبنی.

Қавлаи таъолӣ : фотири алсмоўоту алأрз , ҷаъли лакам эй халқи лаками ман أнФскм яъне ман ҷнскми أзўоҷои ҳлоӣл , ва ман алأнъоми أзўоҷо эй асномо , зкўроу аносои лтртФқўои баҳо . Ва қили анмои қоли ман анФскми лони ҳўоءи хилқати ман зилъи одам . Қоли муҷоҳид : нслои баъди насли ман аннос ,у алонъоми изрؤкми фӣае ихлқкми фии албтну фии алрҳм ,у қили фӣ , ҳоҳнои бмънии албоء , таъвила : ихлқкму иксркми болтзўиҷ . Лӣси кмслаҳи шайъи ءи ҳозои ради алии аллазӣнаи атхзўои ман дунаи авлиёъу мнсўқи алии қавлаи иҳии аламутӣ . Ва алкоФи зоидаи дахлати ллтأкид ,у алмънӣ : лӣс мислаи шайъи ء ,у қил мисли зоидаи дахлати лтўкиди алклому тақдира : лӣси кҳўи шайъи ء , кқўлаҳ : Фإни омнўои бмсли мо омнтм ба . Ва фии ҳарфи ибни масъӯди ?фони омнўои бмои омнтм ба . Сами қол :у ҳўи алсмиъи албсири лӣлои итўҳми анаи лои сифоти ?лаи комаи ло мисли ?ла , Фқди тзмнти алоиаҳи исботи алсФаҳу нафии алтшбиаҳ ,у алтўҳиди калимаи байни ҳзини алҳрФин : исботи сафаи ман ғайри ташбеҳу нафии ташбеҳи ман ғайри таътил , Фмн назул ани алосботу аръии атқоءи алтшбиаҳи вақъи фии алтътил , ва ман артқии ани аззоҳиру атқии атқоءи алтътили ҳсли алии алтшбиаҳу ахтأи ваҷҳи алдлилу алии аллоҳи қасди алсбил .

قوله تعالی: فاطِرُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، جَعَلَ لَکُمْ ای خلق لکم مِنْ أَنْفُسِکُمْ یعنی من جنسکم أَزْواجاً حلائل، وَ مِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً ای اصناما، ذکورا و اناثا لترتفقوا بها. و قیل انما قال من انفسکم لان حواء خلقت من ضلع آدم. قال مجاهد: نسلا بعد نسل من الناس، و الانعام یَذْرَؤُکُمْ فِیهِ ای یخلقکم فی البطن و فی الرحم، و قیل فی، هاهنا بمعنی الباء، تأویله: یخلقکم و یکثرکم بالتزویج. لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ هذا رد علی الذین اتخذوا من دونه اولیاء و منسوق علی قوله یُحْیِ الْمَوْتی‌. و الکاف زائده دخلت للتأکید، و المعنی: لیس مثله شی‌ء، و قیل مثل زائدة دخلت لتوکید الکلام و تقدیره: لیس کهو شی‌ء، کقوله: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ. و فی حرف ابن مسعود فان آمنوا بما آمنتم به . ثم قال: وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ لئلا یتوهم انه لا صفات له کما لا مثل له، فقد تضمنت الایة اثبات الصفة و نفی التشبیه، و التوحید کلمة بین هذین الحرفین: اثبات صفة من غیر تشبیه و نفی تشبیه من غیر تعطیل، فمن نزل عن الاثبات و ارعی اتقاء التشبیه وقع فی التعطیل، و من ارتقی عن الظاهر و اتّقی اتّقاء التعطیل حصل علی التشبیه و اخطأ وجه الدلیل و علی اللَّه قصد السبیل.

?ла мақолед алсмоўоту алأрз , эй мафотеҳи алсмоўоту аларз ва ман малики алмФтоҳи малики алхзонаҳ ,у қоли алклбӣ : фии алсмоءи хазонаи алмтр ,у фии аларзи хазонаи алнбот ,у қили хазонаи алсмоўоти алғиўбу хазонаи аларзи алоёт . Ибсти алрзқи лмни ишоءу иқдр , лони мифтоҳи алрзқи беда , إнаҳи бакули шайъи ء , ман масолеҳи алъбод , алӣами Фиътиҳм бақадр мусолиҳаами қавла : шаръи лаками ман аддӣни алшръаҳи алснаҳу алшръи алмсдру алшриъаҳи алсбили алмснўнаҳи алсўиаҳ ,у алқўми шаръи фии аламру алшоръи алтриқи алзии лои имлкаҳи молик ,у икўни алхлқи фӣаи шръои воҳдо , шаръи лакам , эй : байни лакам ва табин лакаму ахтори лаками ман алодёни дино , мо васӣ ба нўҳо эй : алзии амр ба нўҳоу қадами нўҳои лонаи аввали ман аўҳии илайҳи алҳлол ваулҳаром ,у аввали ман аўҳии илайҳи таҳрими аломҳоту алохўоту албнот ,у алзии أўҳинои إлик ва мо всино ба إброҳиму Мӯсоу исо , эй шаръи злки калла , қоли муҷоҳид : лами ибъс аллоҳ набиё , алои всоаҳи боқомаҳи алслоаҳу аитоءи алзкоаҳу алоқрори ллаҳи болтоъаҳ , Фзлки дайнаи алзии шаръи ?лааму қол : ҳўи алтўҳиду алброءаҳи ман алшрку қили ҳўи қавла : أни أқимўои аддӣну лои ттФрқўои фӣаи баъси алонбёءи каллаами боқомаҳи аддӣну алолФаҳу алҷмоъаҳу тарки алФрқаҳу алмхолФаҳ .

لَهُ مَقالِیدُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، ای مفاتیح السماوات و الارض و من ملک المفتاح ملک الخزانة، و قال الکلبی: فی السماء خزانة المطر، و فی الارض خزانة النبات، و قیل خزانة السماوات الغیوب و خزانة الارض الآیات. یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ، لان مفتاح الرزق بیده، إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ، من مصالح العباد، عَلِیمٌ فیعطیهم بقدر مصالحهم قوله: شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ الشرعة السنّة و الشرع المصدر و الشریعة السبیل المسنونة السویة، و القوم شرع فی الامر و الشارع الطریق الذی لا یملکه مالک، و یکون الخلق فیه شرعا واحدا، شَرَعَ لَکُمْ، ای: بیّن لکم و تبین لکم و اختار لکم من الادیان دینا، ما وَصَّی بِهِ نُوحاً ای: الذی امر به نوحا و قدم نوحا لانه اول من اوحی الیه الحلال و الحرام، و اول من اوحی الیه تحریم الامهات و الاخوات و البنات، وَ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی‌ وَ عِیسی‌، ای شرع ذلک کلّه، قال مجاهد: لم یبعث اللَّه نبیا، الّا وصاه باقامة الصلاة و ایتاء الزکاة و الاقرار للَّه بالطاعة، فذلک دینه الذی شرع لهم و قال: هو التوحید و البراءة من الشرک و قیل هو قوله: أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ بعث الانبیاء کلهم باقامة الدین و الالفة و الجماعة و ترک الفرقة و المخالفة.

Қоли алӣ ( ъ ) : лои ттФрқўои Фолҷмоъаҳи раҳмау алФрқаҳи азоб , кибри алии алмшркини мо тдъўҳми إлиаҳ , ман алтўҳиду хабари албъсу қили мо хсст ба ман алнбўаҳу алрсолаҳ , эй : сиқли алайҳими злк , сами қол : аллоҳи иҷтбии إлиаҳи ман ишоء эй истФии лнбўтаҳу рисолатаи ман ишоءи ман ибодау қили истФии лдинаҳ , ман ишоءу иҳдии إлиаҳи ман иниб . эй : ирҷъи илои тоъата .

قال علی (ع): لا تتفرقوا فالجماعة رحمة و الفرقة عذاب، کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ، من التوحید و خبر البعث و قیل ما خصصت به من النبوة و الرسالة، ای: ثقل علیهم ذلک، ثم قال: اللَّهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشاءُ ای یصطفی لنبوته و رسالته من یشاء من عباده و قیل یصطفی لدینه، مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ. ای : یرجع الی طاعته.

Ва мо тФрқўои إлои ман баъди мо ҷоءҳми алълм , алълми ҳоҳнои алқуръону ҳؤлоءи алмтФрқўни ҳам аҳли алкитоби тФрқўои алии расӯли аллоҳ ( с ) Фомн ба бъзҳму куфр ба бъзҳм ,у қади конўо қабл мабасаи муҷтамаъин алии алоямон ба , Флмои баъси тФрқўои алайҳи ман баъди мо ҷоءҳми алқуръон . Бғёи бинҳм , эй : ҳсдоу ъдоўаҳу албғии алҳсди алмтоъ ,у қили алмтФрқўни аҳли алодёни алмхтлФаҳ ,у алълми ҳўи алълми боқомаҳи аддӣну тарки алтФрқи фӣау қили ҷоءҳми асбоби алълми Флми инзрўои фӣҳо лонаи хатми алоиаҳи бқўлаҳ :у إнҳми лФии шак ,у алшку алълми лои иҷтмъон , бғёи бинҳм , яъне лобтғоءи алднёу талаби маликҳо .

وَ ما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ، العلم هاهنا القرآن و هؤلاء المتفرقون هم اهل الکتاب تفرّقوا علی رسول اللَّه (ص) فآمن به بعضهم و کفر به بعضهم، و قد کانوا قبل مبعثه مجتمعین علی الایمان به، فلما بعث تفرقوا علیه من بعد ما جاءهم القرآن. بَغْیاً بَیْنَهُمْ، ای : حسدا و عداوة و البغی الحسد المطاع، و قیل المتفرقون اهل الادیان المختلفة، و العلم هو العلم باقامة الدین و ترک التفرق فیه و قیل جاءهم اسباب العلم فلم ینظروا فیها لانه ختم الایة بقوله: وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ، و الشک و العلم لا یجتمعان، بَغْیاً بَیْنَهُمْ، یعنی لابتغاء الدنیا و طلب ملکها.

Ва луи лои калимаи сабқати ман рбк , фии таъхири алъзоби анҳуам , إлии أҷли мсмӣ ,у ҳўи явми алқимаҳ ,у алклмаҳи алсобқаҳ , қавла : бали алсоъаҳи мўъдҳм , лқзии бинҳм , эй : лъўҷлўои болъзоби фии алднё ,у إни аллазӣнаи أўрсўои алкитоб яъне алиҳўду алнсории ман бъдҳм , эй : ман баъди анбёӣҳм мисли алиҳўди ман баъди Мӯсоу алнсории ман баъди исо , лФӣ шак манеҳ , эй : ман ктобки алзии ҳўи алқуръон , мриб эй : шаки маъаи тҳмаҳ . Ва қили ?лаами алъараб , أўрсўои алкитоб , баъди алиҳўду алнсории Фшкўои фӣа . Флзлки Фодъ , эй : фолии злки Фодъи кқўлаҳ : أўҳии лҳо , эй : аўҳии илоҳо ва « злк » , ишораи илои мо васӣ ба алонбёءи ман алтўҳиду иқомаи аддӣн ,у астқми комаи أмрт , эй : асбти алии алзии амрат ба ман таблиғи алрсолаҳ ,у қили астқми алии тоъаҳи аллоҳи комаи амрати фии алқрон ,у лои татаббуъи أҳўоءҳм ,у злки ҳайн ародўо манеҳ алмдоҳнаҳи кқўлаҳ : вдўои луи тдҳни Фидҳнўн , Фнҳоаҳи аллоҳи ани злк . Ва қили нзлти фии алўлиди бен алмғираҳу шебаи бен рабеъаи ҳайни ваъдаи алўлиди ани иътиаҳи нисфи молау ваъдаи шебаи ани изўҷаҳи абнтаҳи ани рҷъи ани даъватау дайнаи илои дайни Қурайш , ва қул омнти бмои أнзли аллоҳи ман китоб , эй : омнти бктби аллоҳи кулҳо ,у أмрти лأъдли бинкм , эй : асўии бинкми фии алтблиғ .

وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ، فی تأخیر العذاب عنهم، إِلی‌ أَجَلٍ مُسَمًّی، و هو یوم القیمة، و الکلمة السابقة، قوله: بل الساعة موعدهم، لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ، ای : لعوجلوا بالعذاب فی الدنیا، وَ إِنَّ الَّذِینَ أُورِثُوا الْکِتابَ یعنی الیهود و النصاری مِنْ بَعْدِهِمْ، ای : من بعد انبیائهم مثل الیهود من بعد موسی و النصاری من بعد عیسی، لَفِی شَکٍّ مِنْهُ، ای : من کتابک الذی هو القرآن، مُرِیبٍ ای : شک مع تهمة. و قیل لهم العرب، أُورِثُوا الْکِتابَ، بعد الیهود و النصاری فشکوا فیه. فَلِذلِکَ فَادْعُ، ای : فالی ذلک فادع کقوله: أَوْحی‌ لَها، ای : اوحی الیها و «ذلک»، اشارة الی ما وصّی به الانبیاء من التوحید و اقامة الدین، وَ اسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ، ای: اثبت علی الذی امرت به من تبلیغ الرسالة، و قیل استقم علی طاعة اللَّه کما امرت فی القران، وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ، و ذلک حین ارادوا منه المداهنه کقوله: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ، فنهاه اللَّه عن ذلک. و قیل نزلت فی الولید بن المغیرة و شیبة بن ربیعة حین وعده الولید ان یعطیه نصف ماله و وعده شیبة ان یزوجه ابنته ان رجع عن دعوته و دینه الی دین قریش، وَ قُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ کِتابٍ، ای: آمنت بکتب اللَّه کلها، وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ، ای: اسوی بینکم فی التبلیغ.

Қоли қтодаҳ : أмри أни иъдл , Фъдл ҳатто моту қили маъноа , амрати ани асўии бинӣу бинкми Фоъмли бмои омркм бау антҳии ъмои анҳикми анҳу , рӯй ани Довӯди алайҳи ассаломи қол : слос ман кун фӣаи Фҳўи алФоӣз : алқсди фии алғнӣ ,у алФқру алъдли фии алрзоу алғзб ,у алхшиаҳи фии алсру алълониаҳ ,у сулс ман кун фӣаи аҳлктаҳ : шҳи матоъ ,у ҳўии мтбъ ,у эъҷоби алмрءи бнФсаҳ .

قال قتادة: أمر أن یعدل، فعدل حتی مات و قیل معناه، امرت ان اسوی بینی و بینکم فاعمل بما آمرکم به و انتهی عما انهیکم عنه، روی انّ داود علیه السلام قال: ثلاث من کنّ فیه فهو الفائز: القصد فی الغنی، و الفقر و العدل فی الرضا و الغضب، و الخشیة فی السرّ و العلانیة، و ثلث من کنّ فیه اهلکته: شحّ مطاع، و هوی متبع، و اعجاب المرء بنفسه.

Ва арбъи ман аътиҳни Фқди аътии хайри алднёу алохраҳ : лисони зокиру қалби шокиру бадани собиру завҷаи муъмина . Аллоҳи рбноу рбкми лнои أъмолноу лаками أъмолкм , яъне إлҳнои воҳиду ани ахтлФти аъмолнои Фкли иҷозии баъамалау лои иؤохзи баъамали ғайра , лои ҳаҷаи бинноу бинкм , ибн аббос гуфт ҳуҷҷати ӣнҷои бмънӣ хусуматаст , Фолҳҷаҳи бмънии алҳҷоҷи колхсўмаҳи бмънии алхсом , мегуяд : хусумати миёни мо ва шумо бқтол нест ки марои бдъўт , фармӯдаанд ва бқтол нафармӯдаанд , пас чун ӯро бқтол фармуданд , ин ояти мансӯхи гашт . Муҷоҳид гуфт : ҳуҷҷат ӣнҷо бурҳонасту байнат ,у оя муҳкамаст ,у мансӯх на , эй : зуҳр алҳақу взҳти алдлоилу қомати алҳуҷаҷи Флои нҳтоҷи илои ҳаҷаи нқимҳо , аммо алислом ва аммо алсиФ . Мегуяд : пас аз онкии ҳақи равшани гашт , бдлоилу ҳуҷҷати моро ҳоҷат нест бадӣгари ҳуҷҷат овардану длоӣли намӯдан , акнӯн аз шумо ислом пазирем ё шамшер ? ва гуфтаанд таъвили ин сухан онаст ки : лои тстўии алҳҷаҳи бинноу бинкм , ҳҷтнои болиғау ҳҷткми доҳзаҳ , ҳуҷҷати моу ҳуҷҷати шумо дар дайн яксон нест , ҳуҷҷати мо тамомасту равшан , расидаи баҳри ҷойу баҳри касу ҳуҷҷати шумо ботилу табоҳ , аллоҳи иҷмъи бинно , фии алқёмаҳи ллхсўмаҳ ,у إлиаҳи алмсиру алмъоди лФсли алқзоء .

و اربع من اعطیهنّ فقد اعطی خیر الدنیا و الآخرة: لسان ذاکر و قلب شاکر و بدن صابر و زوجة مؤمنة. اللَّهُ رَبُّنا وَ رَبُّکُمْ لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ، یعنی إلهنا واحد و ان اختلفت اعمالنا فکل یجازی بعمله و لا یؤاخذ بعمل غیره، لا حُجَّةَ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ، ابن عباس گفت حجت اینجا بمعنی خصومت است، فالحجة بمعنی الحجاج کالخصومة بمعنی الخصام، میگوید: خصومت میان ما و شما بقتال نیست که مرا بدعوت، فرموده‌اند و بقتال نفرموده‌اند، پس چون او را بقتال فرمودند، این آیت منسوخ گشت. مجاهد گفت: حجت اینجا برهانست و بینت، و آیه محکم است، و منسوخ نه، ای: ظهر الحق و وضحت الدلایل و قامت الحجج فلا نحتاج الی حجة نقیمها، اما الاسلام و اما السیف. میگوید: پس از آنکه حق روشن گشت، بدلایل و حجت ما را حاجت نیست بدیگر حجت آوردن و دلائل نمودن، اکنون از شما اسلام پذیریم یا شمشیر؟ و گفته‌اند تأویل این سخن آنست که: لا تستوی الحجة بیننا و بینکم، حجتنا بالغة و حجتکم داحضة، حجّت ما و حجت شما در دین یکسان نیست، حجت ما تمام است و روشن، رسیده بهر جای و بهر کس و حجت شما باطل و تباه، اللَّهُ یَجْمَعُ بَیْنَنا، فی القیامة للخصومة، وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ و المعاد لفصل القضاء.

Ва аллазӣнаи иҳоҷўни фии аллоҳ , эй ихосмўни фии дайни аллоҳи набӣа . Қоли қтодаҳ : ҳам алиҳўд , қолўои ктобно қабл ктобкм ва набино қабл нбикм , Фнҳни хайри мнкм . Ман баъди мо астҷиби ?лае : ман баъди мо астҷоби ?лаи алъарабу дхлўои фии дайнаи лзҳўри мӯъҷизота .

وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللَّهِ، ای یخاصمون فی دین اللَّه نبیه. قال قتاده: هم الیهود، قالوا کتابنا قبل کتابکم و نبینا قبل نبیکم، فنحن خیر منکم. مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِیبَ لَهُ ای: من بعد ما استجاب له العرب و دخلوا فی دینه لظهور معجزاته.

Ва қили ман баъди мо астҷоби ?лаи аҳли алкитобу ақрўои бнбўтаҳи лўҷўдҳми наътаи фии ктбҳму астФтҳўо ба . Бештарини муфассирони мигўинд ки ин оят дар шаъни ҷуҳудон фурӯ омад , ки бо Мустафо ва бо муъминон хусумат мекарданд дар кори дайну ҳуҷҷати миоўрднд ки китоби мо беш аз китоб шумосту пайғомбари мо пеш аз пайғомбар шумо омад , мо баҳақи сзотрим аз шумо ,у дайни мо бааст аз дайни шумо , раб Алъоламин фармуд : ин хусумати баъд аз он карданд ки бнбўти вай иқрор дода буданду бнъту сифати вай ки дар тўроаҳ ёфтанд имон оварда ва дар вақойиъи буии нусрати хоста .

و قیل من بعد ما استجاب له اهل الکتاب و اقرّوا بنبوته لوجودهم نعته فی کتبهم و استفتحوا به. بیشترین مفسران میگویند که این آیت در شأن جهودان فرو آمد، که با مصطفی و با مؤمنان خصومت میکردند در کار دین و حجت میآوردند که کتاب ما بیش از کتاب شماست و پیغامبر ما پیش از پیغامبر شما آمد، ما بحق سزاتریم از شما، و دین ما به است از دین شما، رب العالمین فرمود: این خصومت بعد از آن کردند که بنبوت وی اقرار داده بودند و بنعت و صفت وی که در توراة یافتند ایمان آورده و در وقایع بوی نصرت خواسته.

Маънии дигар : ин хусумат ки ҷуҳудон карданд бо расӯл , баъд аз он карданд ки араб ӯро мнқод шуданду даъвати вай иҷобат карданду бад-ӣн вай даромаданд , бони мӯъҷизоти зоҳир ки аз ваии диданд ва ҳақ бишнохтанд . Қавмӣ гуфтанд ин мухосамат Қурайшасту мушрикон бо расӯли худо ( с ) бо муъминон дар кори тавҳид , ман баъди мо астҷиби ?лае : ман баъди мо астҷоби аллоҳи мҳмдои бозҳори алмъҷзаҳи алдолаҳ алӣ набута , мегуяд пас аз онкии раби Алъоламин , Муҳамадро иҷобат кард баҳр чаҳ хост аз изҳори мӯъҷизот ,у длоӣл ва оёт намӯд бар сидқи набуввати ваии эшон хусумат мекунанду ҳуҷҷати оранд , ҳҷтҳм доҳзаҳ ъанд рбҳм , он ҳуҷҷати эшон табоҳасту ботил , ночизу нобарҷоӣ ,у қили ҳؤлоءи алмҳоҷўни ҳам алмтклмўни фии аллоҳи ъзу ҷли бғири алкитобу алснаҳ , ман баъди мо астҷиби ?ла , эй : ман баъди мо астҷоби алмؤмнўни лрбҳму омнўо , бойени қавл , мҳоҷт дар аллоҳ , мухосамат мбтдъонаст бо аҳли суннату аФтҳоми мутакаллифону хавзи муътаризону таъвили ҷҳмёну сохтаи фалсафӣон ки брأӣу ақли худ дар аллоҳ сухан гуфтанд , ва савоб дид раъйу хиради хеш дар ин боб қонӯн сохтанд ,у маъқӯл , Фропиши китоби манзилу суннат маснад доштанд , пас аз он ки муъминону мухлисони фармӯдаи аллоҳро иҷобат карданд ва аз китобу суннати дрнгзштнд , савоб дид раъйу ақли худ маъзул карданд ,у бозъон гардан ниҳоданду бсмъ қабул карданду роҳ таслим супурданд . Он гуҳ фармуд : ҳҷтҳм доҳзаҳ ъанд рбҳму алайҳими ғазабу ?лаами азоби шадид . Ҳуҷҷати эшон табоҳаст ва бар эшон хашму азоб аллоҳаст , рои фиръавни раъии эшон ки гуфт : мо أрикми إлои мо أрӣ ,у Иблиси пешвои эшон ,у дӯзахи сарой эшонаст .

معنی دیگر: این خصومت که جهودان کردند با رسول، بعد از آن کردند که عرب او را منقاد شدند و دعوت وی اجابت کردند و بدین وی درآمدند، بآن معجزات ظاهر که از وی دیدند و حق بشناختند. قومی گفتند این مخاصمت قریش است و مشرکان با رسول خدا (ص) با مؤمنان در کار توحید، مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِیبَ لَهُ ای: من بعد ما استجاب اللَّه محمدا باظهار المعجزة الدالة علی نبوته، میگوید پس از آنکه رب العالمین، محمد را اجابت کرد بهر چه خواست از اظهار معجزات، و دلائل و آیات نمود بر صدق نبوت وی ایشان خصومت میکنند و حجّت آرند، حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ، آن حجت ایشان تباه است و باطل، ناچیز و نابرجای، و قیل هؤلاء المحاجّون هم المتکلمون فی اللَّه عزّ و جل بغیر الکتاب و السّنة، مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِیبَ لَهُ، ای: من بعد ما استجاب المؤمنون لربّهم و آمنوا، باین قول، محاجّت در اللَّه، مخاصمت مبتدعان است با اهل سنت و افتحام متکلفان و خوض معترضان و تأویل جهمیان و ساخته فلسفیان که برأی و عقل خود در اللَّه سخن گفتند، و صواب دید رأی و خرد خویش در این باب قانون ساختند، و معقول، فراپیش کتاب منزل و سنت مسند داشتند، پس از آن که مؤمنان و مخلصان فرموده اللَّه را اجابت کردند و از کتاب و سنت درنگذشتند، صواب دید رأی و عقل خود معزول کردند، و باذعان گردن نهادند و بسمع قبول کردند و راه تسلیم سپردند. آن گه فرمود: حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ. حجت ایشان تباه است و بر ایشان خشم و عذاب اللَّه است، رای فرعون رأی ایشان که گفت: ما أُرِیکُمْ إِلَّا ما أَری‌، و ابلیس پیشوای ایشان، و دوزخ سرای ایشان است.

Аллоҳи алзии أнзли алкитоби болҳқу алмизон , эй : ани алзии адъўкми илои ибодата , ҳўи аллоҳи алзии أнзли алкитоби болҳқ эй болҳқиқаҳу алмизон , яъне алъдл ,у саммии алъдли мизонои лони алмизони ?алаи алонсоФу алтсўиаҳ . Ва қили маънии инзоли алмизони илҳомаи алхлқ , алъамал бау амраи болъдлу алонсоФ , кқўлаҳ : қади أнзлнои алайкуми лбосо .

اللَّهُ الَّذِی أَنْزَلَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ وَ الْمِیزانَ، ای: انّ الذی ادعوکم الی عبادته، هو اللَّهُ الَّذِی أَنْزَلَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ ای بالحقیقة و المیزان، یعنی العدل، و سمّی العدل میزانا لانّ المیزان آلة الانصاف و التسویه. و قیل معنی انزال المیزان الهامه الخلق، العمل به و امره بالعدل و الانصاف، کقوله: قَدْ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمْ لِباساً.

Ва қил : илоҳами иттихози алмизон ,у қоли ъалқамаи алмизони Муҳамад ( с ) иқзии бинҳми болктоб ва мо идрик ё Муҳамади лаъли алсоъаҳи қариб . Ва лами иқли қарибаи лони тأнисҳои ғайри ҳақиқӣу муҷозаи алўқт . Ва қили маъноа : атёнҳои қарибу ҳзаҳи алоиаҳи тдли алии албъсу алии алостъдоди ллқёмаҳ .

و قیل: الهم اتخاذ المیزان، و قال علقمة المیزان محمد (ص) یقضی بینهم بالکتاب وَ ما یُدْرِیکَ یا محمد لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِیبٌ. و لم یقل قریبة لانّ تأنیثها غیر حقیقی و مجازه الوقت. و قیل معناه: اتیانها قریب و هذه الآیة تدل علی البعث و علی الاستعداد للقیامة.

Истъҷли баҳои аллазӣнаи лои иؤмнўни баҳо , ва ҳам аллазӣнаи конўои иқўлўн : маттии ҳозои алўъд , аҷҷали лнои қтно , аӣтнои бмои тъдно , қоли мақотил : зикр алнабӣ алсоъаҳу ъндаҳи қавми ман алмшркин , Фқолўои ткзибоу астҳзоء : маттии ткўни алсоъаҳ ? Фонзли аллоҳи таъолии ҳзаҳи алоиаҳ , қавла : истъҷли баҳои аллазӣнаи лои иؤмнўни баҳо , яъне зно манеҳам анҳо ғайри отӣа ,у қил тмъо манеҳам анҳо ғайри отӣау қил тмъо манеҳам фии ани изкр алнабӣ лҳои вқтои мъино , сами имзии алўқти Флои иқъи Фисири ҳаҷаи ?лаами алайҳ . Ва аллазӣнаи омнўои мшФқўни минҳои лонаами аиқнўои анҳо воқеаи лои маҳола , мшФқўни минҳо , ани тқўми Фтҳўли бинҳму байни алтўбаҳ ,у иълмўни أнҳо алҳақ , алкоӣни лои маҳола . Ва иълмўни анҳми мҳосбўни алии аъмолҳм .

یَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِها، و هم الذین کانوا یقولون: مَتی‌ هذَا الْوَعْدُ، عَجِّلْ لَنا قِطَّنا، ائْتِنا بِما تَعِدُنا، قال مقاتل: ذکر النبی الساعة و عنده قوم من المشرکین، فقالوا تکذیبا و استهزاء: متی تکون الساعة؟ فانزل اللَّه تعالی هذه الآیة، قوله: یَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِها، یعنی ظنا منهم انها غیر آتیة، و قیل طمعا منهم انها غیر آتیة و قیل طمعا منهم فی ان یذکر النبی لها وقتا معینا، ثم یمضی الوقت فلا یقع فیصیر حجة لهم علیه. وَ الَّذِینَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها لانهم ایقنوا انها واقعة لا محالة، مُشْفِقُونَ مِنْها، ان تقوم فتحول بینهم و بین التوبة، وَ یَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ، الکائن لا محالة. و یعلمون انهم محاسبون علی اعمالهم.

أлои إни аллазӣнаи иморўни фии алсоъаҳ , эй иҷодлўни фӣҳо лишккўои алмؤмнин ,у қили аллазӣнаи идхлҳми алшки Фиҷҳдўни кунҳо , лФии залоли баъӣд . Лонаами луи Фкрўои лълмўои ани аллазӣнаи аншأҳму хлқҳми аввали мараи қодири алии ани ибъсҳм .

أَلا إِنَّ الَّذِینَ یُمارُونَ فِی السَّاعَةِ، ای یجادلون فیها لیشککوا المؤمنین، و قیل الذین یدخلهم الشک فیجحدون کونها، لَفِی ضَلالٍ بَعِیدٍ. لانهم لو فکّروا لعلموا انّ الذین انشأهم و خلقهم اول مرّة قادر علی ان یبعثهم.