Қавлаи таъолӣ : Фмои أўтитми ман шайъи ءи Фмтоъи алҳёҳи алднё , эй : амўолкми тнФъкми мадаи ҳёткми фии алднё ,у ҳўи нафъи исир , ва мо ъанд аллоҳи хайру أбқии ллзини омнўоу алии рбҳми итўклўн . Ва манофеи алохраҳи алмъдаҳи ллмؤмнини алмтўклин , хайри лонаи амтъу алзу абқӣ , лонаи доими лои инқтъ ,у қили маъноаи Фмои أўтитми ман риёаши алднёи Фмтоъи алҳёҳи алднёи лӣси ман зоди алмъод . Ва савоби алохраҳ , лои хайру أбқии ллзини омнўои фӣаи баёни ани алмؤмну алкоФр , истўён , фии ани алднёи матоъи лҳмои итмтъони баҳоу азои сорои илои алохраҳи кон мо ъанд аллоҳи хирои ллмؤмни алзии итўкли алайҳу иФўзи амраи илайҳу иФзъи илайҳи болдъоءи фии алсроءу алзроء .

قوله تعالی: فَما أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَمَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا، ای: اموالکم تنفعکم مدة حیاتکم فی الدنیا، و هو نفع یسیر، وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی‌ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی‌ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ. و منافع الآخرة المعدة للمؤمنین المتوکلین، خیر لانه امتع و الذ و ابقی، لانه دائم لا ینقطع، و قیل معناه فَما أُوتِیتُمْ مِنْ ریاش الدنیا فَمَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا لیس من زاد المعاد. و ثواب الآخرة، لا خیر وَ أَبْقی‌ لِلَّذِینَ آمَنُوا فیه بیان ان المؤمن و الکافر، یستویان، فی ان الدنیا متاع لهما یتمتعان بها و اذا صارا الی الآخرة کان ما عند اللَّه خیرا للمؤمن الذی یتوکل علیه و یفوض امره الیه و یفزع الیه بالدعاء فی السراء و الضراء.

Баён оят онаст ки : дунё ва ҳар чаҳ дар онаст аз лаззоту шаҳавоту манофе , матоъӣ андакаст , бақадр ҳаёаи одамиён , муъмину кофар дар он яксон : арзи ҳозир ё кул манеҳ албру алФоҷр . Некон ва бидонро аз он бархӯрдорӣаст , чандон ки зиндагонӣаст , пас чун бохрт бозгарданд ва бар аллоҳ расанд , ончии аллоҳи сохта , муъминону мутаваккилонро бнздики хеш , аз он Наими боқӣу малики ҷовдонӣ , он некӯтарасту беҳтар ки ҳаргиз битарсад ва мунқатиъ нагардад , чунонк раб алъзаҳ фармуд : أклҳои доим ва зиллҳо лои мақтӯъау лои мамнӯъа , ътоءи ғайри мҷзўз .

بیان آیت آنست که: دنیا و هر چه در آنست از لذات و شهوات و منافع، متاعی اندک است، بقدر حیاة آدمیان، مؤمن و کافر در آن یکسان: عرض حاضر یا کل منه البر و الفاجر. نیکان و بدان را از آن برخورداری است، چندان که زندگانی است، پس چون بآخرت بازگردند و بر اللَّه رسند، آنچه اللَّه ساخته، مؤمنان و متوکلان را بنزدیک خویش، از آن نعیم باقی و ملک جاودانی، آن نیکوتر است و بهتر که هرگز بترسد و منقطع نگردد، چنانک رب العزة فرمود: أُکُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ، عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ.

Қавла :у аллазӣнаи иҷтнбўн , атфи алии аллазӣнаи омнўо ,у маҳаллаи ҷир , ва маънӣ онаст ки Наими боқии поянда , мؤмнонрои сохтау мутаваккилонро ва эшонро ки аз кабоиру фавоҳиш парҳез кунанд , ва ман алкбоӣру алФўоҳш , алошроки биллоҳу алиأси ман рӯҳи аллоҳу аломни ман макри аллоҳу ъқўқи алўолдину қатли алнФси алтии ҳарами аллоҳу қзФи алмҳсноту акли моли алитиму алФрори ман алзҳФу акли алрбўо ,у алсҳру алзноу алимини алФоҷраҳу алғлўлу манъи алзкоаҳу шҳодаҳи алзўру китмони алшҳодаҳу шурби алхмру нақзи алъҳду қтиъаҳи алрҳм . Ва ихтилофи алълмоءи фӣ ъад алкбоӣри зкрноаҳи фии сӯраи алнсоءу қавла : кабоири алإсм , азоФи илои алосм , ?фони ман алосми алсғираҳу алкбираҳ ,у алсғираҳи мағфураи азои аҷтнбти алкбираҳи лқўлаҳи таъолии إни тҷтнбўои кабоири мо тнҳўни анҳу , накуфр ънкми сиӣоткми қрأи Ҳамзау алксоӣии кабӣри алосми алии алвоҳади ҳоҳноу фии сӯрау алнҷму алмрод ба алшрк . Қолаи ибни аббоси қавла :у إзои мо ғзбўои ҳам иғФрўни иҳлмўну икзмўни алғиз .

قوله: وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ، عطف علی الذین آمنوا، و محله جر، و معنی آنست که نعیم باقی پاینده، مؤمنانرا ساخته و متوکلان را و ایشان را که از کبائر و فواحش پرهیز کنند، و من الکبائر و الفواحش، الاشراک باللّه و الیأس من روح اللَّه و الامن من مکر اللَّه و عقوق الوالدین و قتل النفس التی حرّم اللَّه و قذف المحصنات و اکل مال الیتیم و الفرار من الزحف و اکل الربوا، و السحر و الزنا و الیمین الفاجرة و الغلول و منع الزکاة و شهادة الزور و کتمان الشهادة و شرب الخمر و نقض العهد و قطیعة الرحم. و اختلاف العلماء فی عد الکبائر ذکرناه فی سورة النساء و قوله: کَبائِرَ الْإِثْمِ، اضاف الی الاثم، فان من الاثم الصغیرة و الکبیرة، و الصغیرة مغفورة اذا اجتنبت الکبیرة لقوله تعالی إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ، نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ قرأ حمزة و الکسائی کبیر الاثم علی الواحد هاهنا و فی سورة و النجم و المراد به الشرک. قاله ابن عباس قوله: وَ إِذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ یحلمون و یکظمون الغیظ.

Ва аллазӣнаи астҷобўои лрбҳми аҷобўаҳи илои мо дъоҳми илайҳи ман тоъата ,у أқомўои алслоаҳ яъне алслўоти алхмси фии мўоқитҳои бшроӣтҳоу أмрҳми шурии бинҳм эй : азои ҳзнҳми амри астшорўои зўии алрأӣ , манеҳам . Аслаи ман алшўру ҳўи алإхроҷ . Саммӣ ба лони кули воҳиди ман алмтшоўрини фии аламри кзлки истхрҷи ман соҳибаи мо ъндаҳ ,у ммои рзқноҳми инФқўн .

وَ الَّذِینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ اجابوه الی ما دعاهم الیه من طاعته، وَ أَقامُوا الصَّلاةَ یعنی الصلوات الخمس فی مواقیتها بشرائطها وَ أَمْرُهُمْ شُوری‌ بَیْنَهُمْ ای: اذا حزنهم امر استشاروا ذوی الرأی، منهم. اصله من الشور و هو الإخراج. سمی به لان کل واحد من المتشاورین فی الامر کذلک یستخرج من صاحبه ما عنده، وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ.

Фии тоъаҳи аллоҳу аддӣну қили инФқўни мақарин бона ман ризқи аллоҳи ?фони алкоФри аизои инФқи ммои ризқаи аллоҳи локинаи ҷоҳд . Ва аллазӣнаи إзои أсобҳми албғӣ эй : алзлми ҳам интсрўн . Интқмўни ман золмиҳми ман ғайри ани иътдўо , қоли мақотил : ҳозои фии алмҷрўҳи интсри ман алҷорҳ , Фиқтс манеҳ . Мадҳи ҳоҳнои алмнтқми ман золимау узраи фии алоиаҳи алсолсаҳу ҳаии қавла :у лмни антсри баъди зулмаи алоиаҳ . Ва мадҳаи фии охири алшъроءи фии қавла :у антсрўои ман баъди мо злмўо ,у злки лонаи икраҳи ллмؤмни ани иърз нафса ллзл . Ва фии алхбр : лои инбғии ллмؤмни ани изл нафса , қил ё расӯли аллоҳу Киеви ҳў , қол : итързи ман алблоءи лмои итиқ .

فی طاعة اللَّه و الدین و قیل ینفقون مقرین بانه من رزق اللَّه فان الکافر ایضا ینفق مما رزقه اللَّه لکنه جاحد. وَ الَّذِینَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْیُ ای: الظلم هُمْ یَنْتَصِرُونَ. ینتقمون من ظالمیهم من غیر ان یعتدوا، قال مقاتل: هذا فی المجروح ینتصر من الجارح، فیقتص منه. مدح هاهنا المنتقم من ظالمه و عذره فی الایة الثالثة و هی قوله: وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ الایة. و مدحه فی آخر الشعراء فی قوله: وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا، و ذلک لانه یکره للمؤمن ان یعرض نفسه للذل. و فی الخبر: لا ینبغی للمؤمن ان یذل نفسه، قیل یا رسول اللَّه و کیف هو، قال: یتعرض من البلاء لما یطیق.

Ва қили нзлти ҳзаҳи алоёти фии абии бикри алсдиқу қоли ибни зайд : ҷаъли аллоҳи алмؤмнини синфин .

و قیل نزلت هذه الآیات فی ابی بکر الصدیق و قال ابن زید: جعل اللَّه المؤمنین صنفین.

Синфи иъФўни ани золмиҳм , Фбдأи бзкрҳму ҳўи қавла :у إзои мо ғзбўои ҳам иғФрўн ,у синфи интсрўни ман золмиҳм , ва ҳам аллазӣнаи зкрўои фии ҳзаҳи алоиаҳ ,у қоли ътоء : ҳам аллазӣнаи ахрҷҳми алкФори ман Маккау бғўои алайҳим , сами мкнҳми аллоҳи фии аларз ҳатто антсрўои ммни злмҳми сами зикри алонтсор . Бқўлаҳ :у ҷзоءи сиӣаҳи сиӣаҳи мислҳо , алаввалии ҳаии алсиӣаҳи фии аллФзу алмънӣ ,у ассонӣаи сиӣаҳи фии аллФз ва омилҳо лӣси бмсии ءи лонҳои мҷозоаҳи болсўءи лои тўҷби знбои кқўлаҳ : Фмни аътдии алайкуми Фоътдўои алайҳи бмсли мо аътдии алайкуми қоли мақотил : ирид ба алқсоси фии алҷроҳоту алдмоءу қоли Ассадии ҳўи ани иҷоби қоили алклмаҳи алқбиҳаҳи бмслҳои ман ғайри ани иътдии Фозои қоли ахзоки аллоҳи иқўл , ахзоки аллоҳ . Сами зикри алъФў , Фқол : Фмни ъФо яъне ани зулмау أслҳи болъФўи байнау байни золима , Фأҷраҳи алии аллоҳ . Ва фии алхбри азои кони явми алқимаҳи нодаии мнод : ман кони ?лаи аҷри алии аллоҳи Флиқм , қол : Фиқўми ънқи касӣр , қол : Фиқоли мо аҷркми алии аллоҳ , қол : Фиқўлўни нҳни аллазӣнаи ъФўнои ъмни злмноу злки қавлаи ъзу ҷл : Фмни ъФоу أслҳи Фأҷраҳи алии аллоҳ , Фиқоли ?лаам : адхлўои алҷнаҳи бозни аллоҳ . Ва қоли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам : мо зоди абди бъФўи алои азо ,у қол ( с ) : ман сираи ани ишрФи ?лаи албнён ӯ трФъи ?лаи алдрҷоти ФлиъФи ъмни зулма ,у лисли ман қитъау лиъти ман ҳарама .

صنف یعفون عن ظالمیهم، فبدأ بذکرهم و هو قوله: وَ إِذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ، و صنف ینتصرون من ظالمیهم، و هم الذین ذکروا فی هذه الایة، و قال عطاء: هم الذین اخرجهم الکفار من مکة و بغوا علیهم، ثم مکّنهم اللَّه فی الارض حتی انتصروا ممن ظلمهم ثم ذکر الانتصار. بقوله: وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُها، الاولی هی السیئة فی اللفظ و المعنی، و الثانیة سیئة فی اللفظ و عاملها لیس بمسی‌ء لانها مجازاة بالسوء لا توجب ذنبا کقوله: فَمَنِ اعْتَدی‌ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی‌ عَلَیْکُمْ قال مقاتل: یرید به القصاص فی الجراحات و الدماء و قال السدّی هو ان یجاب قائل الکلمة القبیحة بمثلها من غیر ان یعتدی فاذا قال اخزاک اللَّه یقول، اخزاک اللَّه. ثم ذکر العفو، فقال: فَمَنْ عَفا یعنی عن ظلمه وَ أَصْلَحَ بالعفو بینه و بین ظالمه، فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ. و فی الخبر اذا کان یوم القیمة نادی مناد: من کان له اجر علی اللَّه فلیقم، قال: فیقوم عنق کثیر، قال: فیقال ما اجرکم علی اللَّه، قال: فیقولون نحن الذین عفونا عمن ظلمنا و ذلک قوله عز و جل: فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ، فیقال لهم: ادخلوا الجنة باذن اللَّه. و قال صلی اللَّه علیه و آله و سلم: ما زاد عبد بعفو الا عزا، و قال (ص): من سرّه ان یشرف له البنیان او ترفع له الدرجات فلیعف عمن ظلمه، و لیصل من قطعه و لیعط من حرمه.

إнаҳи лои иҳби алзолмин . Ҳозои роҷеъи илои алсиӣаҳи алаввалӣ . Қоли ибни аббос : яъне аллазӣнаи ибдӣўни болзлм .

إِنَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ. هذا راجع الی السیئة الاولی. قال ابن عباس: یعنی الذین یبدئون بالظلم.

Қавла :у лмни антсри баъди зулмае баъди зулми алзолм , Аёа Фأўлӣк яъне алмнтсрин , мо алайҳими ман сиблат . Баъқӯбау мؤохзаҳу муллоам .

قوله: وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ ای بعد ظلم الظالم، ایاه فَأُولئِکَ یعنی المنتصرین، ما عَلَیْهِمْ مِنْ سَبِیلٍ. بعقوبة و مؤاخذة و ملام.

إнмои алсбили алии аллазӣнаи излмўни аннос , эй ибдӣўни болзлму ибғўни фии алأрзи бғир алҳақ иъмлўни фӣҳо болмъосӣ , эй : итлбўни фӣҳо мо лӣси ?лаами баҳақ , أўлӣки ?лаам , азоби أлим .

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ، ای یبدئون بالظلم وَ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ یعملون فیها بالمعاصی، ای: یطلبون فیها ما لیس لهم بحق، أُولئِکَ لَهُمْ، عَذابٌ أَلِیمٌ.

Ва лмни сабру ғФр эй сабри алии мзлмаҳу лами иқтсу лами интсру таҷовузи анҳу , إни злки алсбру алмғФраҳи лмни азми алأмўр . Азми аломўри ҷадҳо ва ҳақиқатҳо тқўли азмати алейк , эй : амртки умарои ҷудо ,у алъзимаҳу алсримаҳи алрأии алҷд ,у қавла : Фإзои азми алأмр , эй : ҷади аламр .

وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ ای صبر علی مظلمة و لم یقتصّ و لم ینتصر و تجاوز عنه، إِنَّ ذلِکَ الصبر و المغفرة لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. عزم الامور جدها و حقیقتها تقول عزمت علیک، ای: امرتک امرا جدا، و العزیمة و الصریمة الرأی الجد، و قوله: فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ، ای: جد الامر.

Ва фии алхбри ани расӯли аллоҳ ( с ) фии баъзи алоҳкоми азмаи ман азмоти рабӣу алъозми қариби ман алҳолФу тқўли азмати алии аламри азои аҷмъти алайҳи ҷдку сидқи ?лаи қсдк .

و فی الخبر عن رسول اللَّه (ص) فی بعض الاحکام عزمة من عزمات ربی و العازم قریب من الحالف و تقول عزمت علی الامر اذا اجمعت علیه جدّک و صدق له قصدک.

Ва ман излли аллоҳ , болхзлон , Фмои ?лаи ман вале ман баъда , эй : мо ?лаи аҳади ялии ҳидоятаи баъди азлоли аллоҳ Аёау хизлона , ватарӣ алзолмини лмои рأўои алъзоби явми алқимаҳи иқўлўни ҳилли إлии марди ман сиблат . эй : ҳилли илои рҷъаҳи илои алднёи ман ҳилаи Фнؤмни бк .

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ، بالخذلان، فَما لَهُ مِنْ وَلِیٍّ مِنْ بَعْدِهِ، ای: ما له احد یلی هدایته بعد اضلال اللَّه ایاه و خذلانه، وَ تَرَی الظَّالِمِینَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ یوم القیمة یَقُولُونَ هَلْ إِلی‌ مَرَدٍّ مِنْ سَبِیلٍ. ای: هل الی رجعة الی الدنیا من حیلة فنؤمن بک.

Ва троҳми иързўни алайҳо эй : исоқўни илоҳо . Анси алъзоби ҳмлои алии алмънӣу ҳўи алнори хошиъин эй : сокитин мутавозеъин , ман алзлу алхзӣ , инзрўни ман тарафи хФӣ эй бъини заъифау тарафи соқити ман алзл . Ва алтрФ : алъайн ,у аслаи масдар , Флми иҷмъу қили маъноа : ман тарафи хФии алнзр . эй : исорқўни алнзри илои алнори ман алФзъи лои имлӣўни минҳои аъинҳми Финзрўни илоҳо ббъзи абсорҳму қил : алтрФи алхФии айни алқлб , эй : инзрўни илои алнори бқлўбҳми лонаами иҳшрўни ъмё ,у қоли аллазӣнаи омнўо , фии алоиаҳи азмор , яъне :у қоли аллазӣнаи омнўо , явми алқимаҳи азои ъоинўои алмшркини алии ҳзаҳи улҳола , إни алхосрини аллазӣнаи хсрўои أнФсҳми бони сорўои илои алнор ,у أҳлиҳм : эй хсрўои аҳлиҳми фии алҷнаҳи ази сорўои лғирҳм , أлои إни алзолмини фии азоби муқӣм . Доими лои изўли анҳуам .

وَ تَراهُمْ یُعْرَضُونَ عَلَیْها ای: یساقون الیها. انّث العذاب حملا علی المعنی و هو النار خاشِعِینَ ای: ساکتین متواضعین، مِنَ الذُّلِّ و الخزی، یَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِیٍّ ای بعین ضعیفة و طرف ساقط من الذل. و الطرف: العین، و اصله مصدر، فلم یجمع و قیل معناه: من طرف خفی النظر. ای: یسارقون النظر الی النار من الفزع لا یملئون منها اعینهم فینظرون الیها ببعض ابصارهم و قیل: الطرف الخفی عین القلب، ای: ینظرون الی النار بقلوبهم لانهم یحشرون عمیا، وَ قالَ الَّذِینَ آمَنُوا، فی الایة اضمار، یعنی: و قال الذین آمنوا، یوم القیمة اذا عاینوا المشرکین علی هذه الحالة، إِنَّ الْخاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بان صاروا الی النار، وَ أَهْلِیهِمْ: ای خسروا اهلیهم فی الجنة اذ صاروا لغیرهم، أَلا إِنَّ الظَّالِمِینَ فِی عَذابٍ مُقِیمٍ. دائم لا یزول عنهم.

Ва мо кони ?лаами ман أўлёء , ман ақрбоء , инсрўнҳми ман дуни аллоҳ эй имнъўнҳми ман азоби аллоҳ , ва ман излли аллоҳи Фмои ?лаи ман сиблат . Тариқи илои улвусули ило алҳақ фии алднёу алҷнаҳи фии алъқбии қади инсади алайҳими тариқи алхир .

وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِیاءَ، من اقرباء، یَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ ای یمنعونهم من عذاب اللَّه، وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِیلٍ. طریق الی الوصول الی الحق فی الدنیا و الجنة فی العقبی قد انسد علیهم طریق الخیر.

Астҷибўои лрбкми болоямону алтоъаҳ , ман қабл أни иأтии явму ҳўи явми алқимаҳ . Ва қили явми аламут , лои марди ?лаи ман аллоҳ эй : лои ирдаҳи аллоҳ ,у қили маъноаи явми ман аллоҳи лои иқдри аҳади алии радау дафъа , мо лаками ман млҷإи иўмӣз , алмлҷأи ҳоҳнои ҳўи алўзри фии сӯраи алқёмаҳ ,у алмноси фии сӯраи с , ва мо лаками ман накир . Мункири иғири мо ҳали бкми ман алъзоб .

اسْتَجِیبُوا لِرَبِّکُمْ بالایمان و الطاعة، مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ و هو یوم القیمة. و قیل یوم الموت، لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ ای: لا یرده اللَّه، و قیل معناه یوم من اللَّه لا یقدر احد علی رده و دفعه، ما لَکُمْ مِنْ مَلْجَإٍ یَوْمَئِذٍ، الملجأ هاهنا هو الوزر فی سورة القیامة، و المناص فی سورة ص، وَ ما لَکُمْ مِنْ نَکِیرٍ. منکر یغیر ما حل بکم من العذاب.

Фإни أързўои ани алоямон , Фмои أрслноки алайҳими ҳФизои ҳозои кқўлаҳ : ва мо أнти алайҳими бўкил ,у лсти алайҳими бмситр ,у қил : мо арслноки алайҳими ҳФизо , тҳФзҳми алии алоямону тмнъҳми ман алкФр , إни алейк إлои алблоғ эй лӣси алейк алои таблиғи алрсолаҳ ,у қади феълату ҳозо қабл ани амри болқтол ,у إнои إзои أзқнои алإнсони мнои раҳма , нааммау хсбоу саъа , фараҳи баҳо эй : бтри лоҷлҳоу зиҳии аъҷобои баҳо , Флми ишкри ман азалҳоу асдоҳо ,у إни тсбҳми сиӣаҳи мҳнаҳу қаҳту зиқ , бмои қидмати أидиҳм эй : бсбби мъосиҳми ъқўбаҳи лҳо , Фإни алإнсони кФўр . Ҳозои ман куфрони алнъмаҳ , эй исхти ман қзоءи аллоҳу лами ираҳи ъқўбаҳу қили инсӣу иҷҳди бовел шудаи ҷамеъи мо салафи ман алнъм . Ва яҳтамили анаи хосу алмрод ба алкФри биллоҳи субҳонау лиҳозои зикри блФзи алмболғаҳи сами азм нафса ъзу ҷли Фқол : ллаҳи малики алсмоўоту алأрз , алмънӣ : ?фони лами истҷибўои лаки Фоързи анҳуаму аъбди аллоҳи алзии ?лаи малики алсмоўоту аларзи ?лаи алтсрФи Фиҳмои бмои ириди ихлқи мо ишоءи ман ғайри эътирози алайҳ , иҳби лмни ишоءи إносои Флои икўни ?лаи валади зикр . Ва фии алхбр : ани ман Ямани алмрأаҳи тбкирҳои болонсӣ қабл аззикр ,у злки лони аллоҳи ъзу ҷли бдأи болонос , Фқол : иҳби лмни ишоءи إносоу иҳби лмни ишоءи алзкўр . Флои ткўни ?лаи ансӣ .

فَإِنْ أَعْرَضُوا عن الایمان، فَما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً هذا کقوله: وَ ما أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ، و لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ، و قیل: ما ارسلناک علیهم حفیظا، تحفظهم علی الایمان و تمنعهم من الکفر، إِنْ عَلَیْکَ إِلَّا الْبَلاغُ ای لیس علیک الا تبلیغ الرسالة، و قد فعلت و هذا قبل ان امر بالقتال، وَ إِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً، نعمة و خصبا و سعة، فَرِحَ بِها ای: بطر لاجلها و زهی اعجابا بها، فلم یشکر من ازلّها و اسداها، وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ محنة و قحط و ضیق، بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ای: بسبب معاصیهم عقوبة لها، فَإِنَّ الْإِنْسانَ کَفُورٌ. هذا من کفران النعمة، ای یسخط من قضاء اللَّه و لم یره عقوبة و قیل ینسی و یجحد باول شدة جمیع ما سلف من النعم. و یحتمل انه خاص و المراد به الکفر باللّه سبحانه و لهذا ذکر بلفظ المبالغة ثم عظّم نفسه عز و جل فقال: لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، المعنی: فان لم یستجیبوا لک فاعرض عنهم و اعبد اللَّه الذی له ملک السماوات و الارض له التصرف فیهما بما یرید یَخْلُقُ ما یَشاءُ من غیر اعتراض علیه، یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ إِناثاً فلا یکون له ولد ذکر. و فی الخبر: ان من یمن المرأة تبکیرها بالانثی قبل الذکر، و ذلک لان اللَّه عز و جل بدأ بالاناث، فقال: یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ إِناثاً وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ الذُّکُورَ. فلا تکون له انثی.

أўи изўҷҳми зкроноу إносо эй : иҷмъи ?лаи бинҳмои Фиўлди ?лаи алзкўру алонос .

أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْراناً وَ إِناثاً ای: یجمع له بینهما فیولد له الذکور و الاناث.

Маънии ҳозои алтзўиҷи алтсниФу алозўоҷи алосноФ , кқўлаҳи ъзу ҷл : ман кули завҷи бҳиҷ эй ман кули синфи ҳасан .

معنی هذا التزویج التصنیف و الازواج الاصناف، کقوله عز و جل: مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ای من کل صنف حسن.

Қоли муҷоҳид : ҳўи ани телади алмроаҳи ғломои сами ҷорӣаи сами ғломои сами ҷорӣау қоли ибни алҳниФаҳ : телади тўأмои ғломоу ҷорӣау алъараби тқўли ҳؤлоءи валади фалони штраҳи азои конўои Бенин ва бенот :у иҷъли ман ишоءи ъқимо . Флои теладу лои иўлди ?ла . Қил : ҳзаҳи алоиаҳи хоссаи фии алонбёء , иҳби лмни ишоء яъне лўтои лами иўлди ?лаи зикри анмои валади ?лаи ибнатон ,у иҳби лмни ишоءи алзкўр . Иброҳӣм ( ъ ) , лами иўлди ?лаи ансӣ , кони ?лаи авлоди зукури أўи изўҷҳми зкроноу إносо , Муҳамад ( с ) валади ?лаи бнўн ва бенот ,у иҷъли ман ишоءи ъқимои исоу яҳёи конои ақимин лами иўлди лҳмои валаду қили ҳозои алии ваҷҳи алтмсил ,у алоиаҳи оммаи фии ҳақи кафеи аннос .

قال مجاهد: هو ان تلد المراة غلاما ثم جاریة ثم غلاما ثم جاریة و قال ابن الحنیفة: تلد توأما غلاما و جاریة و العرب تقول هؤلاء ولد فلان شطرة اذا کانوا بنین و بنات: وَ یَجْعَلُ مَنْ یَشاءُ عَقِیماً. فلا تلد و لا یولد له. قیل: هذه الایة خاصة فی الانبیاء، یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ یعنی لوطا لم یولد له ذکر انما ولد له ابنتان، وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ الذُّکُورَ. ابراهیم (ع)، لم یولد له انثی، کان له اولاد ذکور أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْراناً وَ إِناثاً، محمد (ص) ولد له بنون و بنات، وَ یَجْعَلُ مَنْ یَشاءُ عَقِیماً عیسی و یحیی کانا عقیمین لم یولد لهما ولد و قیل هذا علی وجه التمثیل، و الایة عامة فی حق کافة الناس.

Ва ани ъоӣшаҳи қолат : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ани аўлодкми ҳибаи аллоҳи лакам , иҳби лмни ишоءи إносоу иҳби лмни ишоءи алзкўр ,у амўолҳми лаками азои аҳтҷтми илоҳоу қили маънии алоиаҳи иҳби лмни ишоءи إносо :у иҳби лмни ишоءи алднёу иҳби лмни ишоءи алзкўри алохраҳ . أўи изўҷҳми зкроноу إносо , алднёу алохраҳ ,у иҷъли ман ишоءи ъқимои лои дунёу лои уқбо , إнаҳи алӣами бмсолҳи алъбод , қадир , қодири алии алкмол .

و عن عائشة قالت: قال رسول اللَّه (ص): ان اولادکم هبة اللَّه لکم، یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ إِناثاً وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ الذُّکُورَ، و اموالهم لکم اذا احتجتم الیها و قیل معنی الایة یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ إِناثاً: و یهب لمن یشاء الدنیا وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ الذُّکُورَ الآخرة. أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْراناً وَ إِناثاً، الدنیا و الآخرة، وَ یَجْعَلُ مَنْ یَشاءُ عَقِیماً لا دنیا و لا عقبی، إِنَّهُ عَلِیمٌ بمصالح العباد، قَدِیرٌ، قادر علی الکمال.

Ва мо кони лбшри أни иклмаҳи аллоҳи إлои вҳё , сабаби нузули ин ояти он буд ки : ҷуҳудон гуфтанд : эй Муҳамади ту даъвӣ набувват мекунӣ , май гӯйии пайғомбараму фиристодаи аллоҳи бхлқ , ҳеҷ бо аллоҳи сухани гӯйӣ ва дар вайнигарӣ чунон ки Мӯсои биллоҳ сухан гуфт ва дар аллоҳ менагирист ? ва то туро бо аллоҳи ин калом ва ин назар набӯд , чунон ки Мӯсоро буд бо ӯ , мо бтў имон наёрем . Мустафо ( с ) фармуд : лами инзри Мӯсои илои аллоҳ , ҳадис назар макунед дар ҳақи Мӯсо , ки Мӯсои аллоҳро надид , сухан шуниду локини гӯяндаро надид . Раби Алъоламин бар вифқи ин сухани вай , ин оят фиристод : қавлаи таъолӣ : ва мо кони лбшр , ҳаргизи ҳеҷ башарро набӯд пеш аз ту эй Муҳамад ки аллоҳ бо вай сухан гуфтӣ магар аз се гӯна : аммо вҳёи иўҳии илайҳ ӯ фии алмном ӯ болҳом ,у рؤёи алонбёءи ваҳй . Як ваҷҳ онаст ки бо намӯдан дар хоб ё афкандан дар дил ,у бештарини ваҳии пайғомбарони пеш аз Мустафо ( с ) аз ин ду ваҷҳ бӯда , ё илҳом ё рؤё . Гуфтаанд , ки Довӯд ( ъ ) болҳоми ҳақи ҷли ҷалола збўр бидонаст то аз ҳифз бинвишт , аммо пайғамбарони мурсал ки сесад ва сездаҳанд эшон фириштаеро диданд , ё овоз фиришта шуниданд , ё каломи ҳақ аз пас парда шуниданд . Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : ман алонбёءи ман исмъи алсўти Фикўн бзлк набиё ва манеҳам ман инФси фии изнау қалбаи Фикўн бзлк набиёу ани Ҷабраил , иأтинии Фиклмнии комаи иклми аҳдкми соҳиба .

وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْیاً، سبب نزول این آیت آن بود که: جهودان گفتند: ای محمد تو دعوی نبوت میکنی، می‌گویی پیغامبرم و فرستاده اللَّه بخلق، هیچ با اللَّه سخن گویی و در وی نگری چنان که موسی باللّه سخن گفت و در اللَّه مینگریست؟ و تا ترا با اللَّه این کلام و این نظر نبود، چنان که موسی را بود با او، ما بتو ایمان نیاریم. مصطفی (ص) فرمود: لم ینظر موسی الی اللَّه، حدیث نظر مکنید در حق موسی، که موسی اللَّه را ندید، سخن شنید و لکن گوینده را ندید. رب العالمین بر وفق این سخن وی، این آیت فرستاد: قوله تعالی: وَ ما کانَ لِبَشَرٍ، هرگز هیچ بشر را نبود پیش از تو ای محمد که اللَّه با وی سخن گفتی مگر از سه گونه: اما وحیا یوحی الیه او فی المنام او بالهام، و رؤیا الانبیاء وحی. یک وجه آنست که با نمودن در خواب یا افکندن در دل، و بیشترین وحی پیغامبران پیش از مصطفی (ص) از این دو وجه بوده، یا الهام یا رؤیا. گفته‌اند، که داود (ع) بالهام حق جل جلاله زبور بدانست تا از حفظ بنوشت، اما پیغمبران مرسل که سیصد و سیزده‌اند ایشان فرشته‌ای را دیدند، یا آواز فرشته شنیدند، یا کلام حق از پس پرده شنیدند. و روی ان النبی (ص) قال: من الانبیاء من یسمع الصوت فیکون بذلک نبیا و منهم من ینفث فی اذنه و قلبه فیکون بذلک نبیا و انّ جبرئیل، یأتینی فیکلمنی کما یکلم احدکم صاحبه.

Њишоми бен ърўаҳи ани абӣаи ани Оиша : ани алҳрси бен Њишом , сأли расӯли аллоҳ ( с ) : Киеви иأтики алўҳии Фқол аҳёнан иأтинӣ мисли слслаҳи алҷрсу ҳўи ашдаҳи алӣ , ФиФсми анӣу қади въити анҳу мо қол , ва аҳёнан итмсли лии алмалики рҷло , Фиклмнии Фоъии мо иқўл , қолати ъоӣшаҳ :у лақади рأитаҳи инзли алайҳи алўҳии ман алиўми алшдиди албрд , ФиФсми анҳуу ани ҷабина , литФсди ърқо .

هشام بن عروة عن ابیه عن عایشه: انّ الحرث بن هشام، سأل رسول اللَّه (ص): کیف یأتیک الوحی فقال احیانا یأتینی مثل صلصلة الجرس و هو اشده علی، فیفصم عنی و قد وعیت عنه ما قال، و احیانا یتمثل لی الملک رجلا، فیکلمنی فاعی ما یقول، قالت عائشة: و لقد رأیته ینزل علیه الوحی من الیوم الشدید البرد، فیفصم عنه و ان جبینه، لیتفصد عرقا.

Ваҷҳи дигари сухани гуфтан аллоҳаст , бо башар аз пас парда , чунон ки бо Мӯсо ( ъ ) гуфт , калимау бинҳмои ҳиҷоби ман нор , Мӯсо аз ҳақ бевосита сухан шунид , ҳиҷоб дар миёну руят на . Ва Мустафо ( с ) шаби миъроҷ аз ҳақи ҷли ҷалола сухан шунид бевоситау ҳақро дид беҳиҷоб ,у муъминони фардои қиёмат дар биҳишти ҳақро ҷли ҷалолаи бибинанд беҳиҷоб ,у сухан вай шунаванд бевосита . Ваҷҳ сеюм онаст ки фармуд : أўи ирсли рсўло аммо Ҷабраил ӯ ғайраи ман алмлоӣкаҳи Фиўҳии злк алрасул илои алмрсли илайҳ , бозни аллоҳи мо ишоءи аллоҳ . Ирсоли расӯли як қисми ниҳод аз ақсоми калом яъне ки расӯл фиристад то пайғоми расонади бадастӯрӣу фармони вай , чунон ки Ҷабраилро фиристод бмҳмд ( с ) то пайғоми аллоҳи бгзорду Муҳамад ( с )ро фиристод бхлқ то пайғом аллоҳ бирасонед . Аллоҳ бо Ҷабраил фармуду Ҷабраил бо Муҳамад ( с ) гуфту Муҳамад бо халқ гуфт : қрأи нофеъ ӯ ирсли брФъи алломи алии алостиноФи тақдира ӯ ҳўи ирсли рсўлои Фиўҳии сокинаи алёء ,у қрأи алохрўн ӯ ирсли бнсби аллом , Фиўҳӣ , бнсби алёءи ътФои алии маҳали алўҳӣ , лони маъноа , ва мо кони лбшри ани иклмаҳи аллоҳи алои ани иўҳии илайҳ , ӯ ирсли рсўлои إнаҳи алии ҳаким . Идбри мо ирид .

وجه دیگر سخن گفتن اللَّه است، با بشر از پس پرده، چنان که با موسی (ع) گفت، کلّمه و بینهما حجاب من نار، موسی از حق بی‌واسطه سخن شنید، حجاب در میان و رؤیت نه. و مصطفی (ص) شب معراج از حق جل جلاله سخن شنید بی‌واسطه و حق را دید بی‌حجاب، و مؤمنان فردای قیامت در بهشت حق را جل جلاله ببینند بی‌حجاب، و سخن وی شنوند بی‌واسطه. وجه سوم آنست که فرمود: أَوْ یُرْسِلَ رَسُولًا امّا جبرئیل او غیره من الملائکة فیوحی ذلک الرسول الی المرسل الیه، باذن اللَّه ما یشاء اللَّه. ارسال رسول یک قسم نهاد از اقسام کلام یعنی که رسول فرستد تا پیغام رساند بدستوری و فرمان وی، چنان که جبرئیل را فرستاد بمحمد (ص) تا پیغام اللَّه بگزارد و محمد (ص) را فرستاد بخلق تا پیغام اللَّه برسانید. اللَّه با جبرئیل فرمود و جبرئیل با محمد (ص) گفت و محمد با خلق گفت: قرأ نافع او یرسل برفع اللام علی الاستیناف تقدیره او هو یرسل رسولا فیوحی ساکنة الیاء، و قرأ الآخرون او یرسل بنصب اللام، فَیُوحِیَ، بنصب الیاء عطفا علی محل الوحی، لان معناه، و ما کان لبشر ان یکلمه اللَّه الا ان یوحی الیه، او یرسل رسولا إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ. یدبر ما یرید.

Ва кзлк , яънеу комаи аўҳинои илои соири рслнои أўҳинои إлики рўҳои ман أмрно , алрўҳи ҳоҳнои алўҳӣу алкитоби саммии рўҳои лонаи ҳаёаи улқулуби комаи ани алорўоҳи ҳаёаи алоҷсод , мо канти тдрӣ яъне қабл алўҳии фии арбаъӣни сана , мо алкитобу лои шароеъи алإимону мъолмаҳ , яъне луи лои астФоؤнои аёки болоямону алкитобу алрсолаҳ , мо канти тдрӣ , қоли Муҳамади бен исҳоқи бен хзимаҳ : алоямони фии ҳозои алмўзъи алслоаҳи кқўлаҳ : ва мо кони аллоҳи лизиъи إимонкм ,у аҳли алосўли алии ани алонбёء ( ъ ) конўои муъминин қабл алўҳӣу кон алнабӣ ( с ) , иъбди аллоҳ қабл алўҳии алии дайни иброҳӣм ,у лами итбини ?лаи шароеъи дайна ,у локини ҷълноаҳи нурои алҳоءи роҷеъаи илои алкитоби лонаи аласлу алоямон , фаръ ,у алкитоби далели алии алоямон ,у маънии ҷълноаҳ : алзмноаҳу рсмноаҳ . Ва лӣси алҷъли алхлқ ,у қавла : Фҷълҳми късФи мأкўл , лӣси маъноаи ҷаъли алхлқ , анмои маънии алклом , сирноаҳ , наҳудо ба , эй : нарушд болктоб , ман ншоءи ман ъбодноу إнки лтҳдӣ , эй лтдъўи إлии сироти мустақӣм . Яъне алислом , ҳудои аллоҳи алоршоду ҳудо алрасул алдъўаҳ .

وَ کَذلِکَ، یعنی و کما اوحینا الی سائر رسلنا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا، الروح هاهنا الوحی و الکتاب سمی روحا لانه حیاة القلوب کما ان الارواح حیاة الاجساد، ما کنت تدری یعنی قبل الوحی فی اربعین سنة، مَا الْکِتابُ وَ لَا شرایع الْإِیمانُ و معالمه، یعنی لو لا اصطفاؤنا ایاک بالایمان و الکتاب و الرسالة، ما کُنْتَ تَدْرِی، قال محمد بن اسحاق بن خزیمة: الایمان فی هذا الموضع الصلاة کقوله: وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ، و اهل الاصول علی ان الانبیاء (ع) کانوا مؤمنین قبل الوحی و کان النبی (ص)، یعبد اللَّه قبل الوحی علی دین ابراهیم، و لم یتبین له شرایع دینه، وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً الهاء راجعة الی الکتاب لانه الاصل و الایمان، فرع، و الکتاب دلیل علی الایمان، و معنی جعلناه: الزمناه و رسمناه. و لیس الجعل الخلق، و قوله: فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ، لیس معناه جعل الخلق، انما معنی الکلام، صیرناه، نَهْدِی بِهِ، ای: نرشد بالکتاب، مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی، ای لتدعو إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ. یعنی الاسلام، هدی اللَّه الارشاد و هدی الرسول الدعوة.

Сироти аллоҳи алзии ?лаи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзи хлқоу малико , ало , калимаи тазкираи лтбсраҳ ӯ танбеҳи лҳҷаҳ , إлии аллоҳи тсири алأмўр . эй : умӯри алхлоӣқи фии алохраҳ , Фиҷзиҳми боъмолҳм . Ҳозои ваъиди болҷҳиму въди болҷнаҳу алнъим . Қоли баъзи алслФ : аҳтрқи мусҳафи Флми ибқи алои қавла : أлои إлии аллоҳи тсири алأмўр .

صِراطِ اللَّهِ الَّذِی لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ خلقا و ملکا، الا، کلمة تذکرة لتبصرة او تنبیه لحجة، إِلَی اللَّهِ تَصِیرُ الْأُمُورُ. ای: امور الخلائق فی الآخرة، فیجزیهم باعمالهم. هذا وعید بالجحیم و وعد بالجنة و النعیم. قال بعض السلف: احترق مصحف فلم یبق الا قوله: أَلا إِلَی اللَّهِ تَصِیرُ الْأُمُورُ.