Ин сӯраи алзхрФи се ҳазор ва чаҳорсад ҳарфаст ва ҳаштсад ва сӣ ва се клмт ва ҳаштод ва на оят , ҷумла бимика фурӯ омад , ботФоқи муфассирон , магари мақотил ки гуфт :у сӣли ман арслно , ба байти алмуқаддас фурӯ омад , шаби миъроҷ , ва ин ояти ҳам ?маккей шимуранд , зеро ки аз Маккаи Мустафо ( с )ро ба байти алмуқаддас барда буданд ва дар ин сӯраи се оят мансӯхаст : аввал : Фإмои нзҳбни бк Фإно манеҳам мнтқмўни дувум . Фзрҳми ихўзўоу илъбўо . Сеюм : ФосФҳи анҳуам ва қул салом . То ӣнҷо мансӯхасту боқии ояти муҳкам .

این سورة الزخرف سه هزار و چهارصد حرف است و هشتصد و سی و سه کلمت و هشتاد و نه آیت، جمله بمکه فرو آمد، باتفاق مفسران، مگر مقاتل که گفت: و سئل من ارسلنا، به بیت المقدس فرو آمد، شب معراج، و این آیت هم مکی شمرند، زیرا که از مکه مصطفی (ص) را به بیت المقدس برده بودند و در این سوره سه آیت منسوخ است: اول: فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ دوم. فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا. سوم: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَ قُلْ سَلامٌ. تا اینجا منسوخ است و باقی آیت محکم.

Ин ҳар се оят мансӯханд боити сайф . Ва дар фазилати сӯраи абии бен каъб ривоят кунад аз Мустафо ( с ) қол : ман қрأи сӯраи алзхрФи кони ммни иқоли ?лаами явми алқимаҳ ё ибодии лои хавфи алайкуми алиўму лои антми тҳзнўн , адхлўои алҷнаҳи антму азўоҷкми тҳбрўн .

این هر سه آیت منسوخند بآیت سیف. و در فضیلت سورة ابی بن کعب روایت کند از مصطفی (ص) قال: من قرأ سورة الزخرف کان ممن یقال لهم یوم القیمة یا عبادی لا خوف علیکم الیوم و لا انتم تحزنون، ادخلوا الجنة انتم و ازواجکم تحبرون.

Ҳам . Ва алкитоби улмубин . Алкитоб , алқуръон . Ақсми аллоҳи таъолӣ бау бсФотаҳ , анаи ҷаълаи қронои ърбё ,у лӣси бмФтрии комаи заъмаи бъзҳм . Ва қили алкитоб , аллўҳи алмҳФўз . Ва қили алкитоб , улхату ақсм ба тъзимои лнъмтаҳи фӣа . Улмубини алзии абони тариқ .

حم. وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ. الکتاب، القرآن. اقسم اللَّه تعالی به و بصفاته، انه جعله قرآنا عربیا، و لیس بمفتری کما زعمه بعضهم. و قیل الکتاب، اللوح المحفوظ. و قیل الکتاب، الخط و اقسم به تعظیما لنعمته فیه. الْمُبِینِ الذی ابان طریق.

Алҳдии ман тариқи алзлолаҳу абони мо иҳтоҷи илайҳи аломаҳи ман алшриъаҳу қили улмубини албини лонаи ман ҳуруфи иърФўнҳо .

الهدی من طریق الضلالة و ابان ما یحتاج الیه الامة من الشریعة و قیل الْمُبِینِ البین لانه من حروف یعرفونها.

Қоли ибни исо : албёни мо изҳр ба алмънӣ ллнФс ъанд алодроки болбср ӯ алсмъ .

قال ابن عیسی: البیان ما یظهر به المعنی للنفس عند الادراک بالبصر او السمع.

Ва злки алии хумсаи авҷа , лафзу хату ишорау ақду ҳиӣаҳи колоърозу тклиҳи алўҷаҳ .

و ذلک علی خمسة اوجه، لفظ و خط و اشارة و عقد و هیئة کالاعراض و تکلیح الوجه.

إнои ҷълноаҳи қронои ърбё , эй биноау анзлноаҳи алии лғаҳи алъараб . Ва қили всФноаҳу сминоаҳи кқўлаҳ : мо ҷаъли аллоҳи ман бҳираҳу ҷълўои алмлоӣкаҳи аллазӣнаи ҳам ибоди арраҳмони إносо , аллазӣнаи ҷълўои алқуръони ъзин , أи ҷълтми сқоиаҳи алҳоҷ , кулҳо бмънии алвасфу алтсмиаҳу истҳили ани икўни бмнии алхлқ , лълкми тъқлўн . Лакии тФҳмўои маъонӣа ва мо шаръи лаками фӣа . Ва إнаҳ , яъне алқуръон , фии أми алкитоб , эй фии аллўҳи алмҳФўз , кқўлаҳ : бали ҳўи қуръони Маҷиди фии лавҳи маҳфӯз эй : алқуръони насхи ман аллўҳи алмҳФўз алзӣ ъанд аллоҳ . Қоли ибни аббос : ани аввали мо халқи аллоҳи алқлм , Фомраҳи ани иктби мо ириди ани ихлқи болктоби ъндаҳи сами қрأ :у إнаҳи фии أми алкитоби лдинои лаълии ҳаким эй алии алшأни рафеъи аззикр , муҳками ман алтноқзу алохтлоФ , тақдири алоиаҳ , «у анаи лаълии ҳаким фӣам алкитоби лдино » .

إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا، ای بیناه و انزلناه علی لغة العرب. و قیل وصفناه و سمیناه کقوله: ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَ جَعَلُوا الْمَلائِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً، الَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ، أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ، کلها بمعنی الوصف و التسمیة و یستحیل ان یکون بمنی الخلق، لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ. لکی تفهموا معانیه و ما شرع لکم فیه. وَ إِنَّهُ، یعنی القرآن، فِی أُمِّ الْکِتابِ، ای فی اللوح المحفوظ، کقوله: بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ ای: القرآن نسخ من اللوح المحفوظ الذی عند اللَّه. قال ابن عباس: ان اول ما خلق اللَّه القلم، فامره ان یکتب ما یرید ان یخلق بالکتاب عنده ثم قرأ: وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ ای علیّ الشأن رفیع الذکر، محکم من التناقض و الاختلاف، تقدیر الایة، «و انه لعلی حکیم فی ام الکتاب لدینا».

Қоли қтодаҳ : ихбри ани манзалатау шарфа , эй : ани кзбтми болқрон ё аҳли Маккаи ?фонаи ънднои лаълии рафеъи шарифи муҳками ман алботл .

قال قتاده: یخبر عن منزلته و شرفه، ای: ان کذّبتم بالقرآن یا اهل مکة فانه عندنا لعلی رفیع شریف محکم من الباطل.

أи Фнзрби ънкми аззикри сФҳо , иқол , : зарбати анҳуу азрбти анҳу азои трктаҳу амскти анҳу ,у алсФҳи масдари қўлҳми сФҳти анҳу , азои аързти анҳу , лони ман аързи ънки Ароки сафҳаи ънқаҳу саммии алъФўи сФҳои лонаи эърози ани алонтқом . Ва алмроди болзкр : алқуръон . Ва алмънии أи Фнтрки ънкми алўҳӣу нмски ани инзоли алқуръони сФҳо , аърозои ани тнбиҳкм , Флои нأмру лои ннҳокм , ман аҷали анкми асрФтми фии кФркму трктми алоямону алъамал ба , маъаи ълмно бона сиأтии ман иқблаҳ ,у иъмл ба , истифҳомаст бмънии инкор , мегуяд : бош мо ин бисоти ваҳйу танзил дар навардему ваъзу танбеҳ аз шумо боз гардонему амр ва наҳй дар боқӣ кунем , аз баҳри онкии шумо имон наёвардед ва дар куфру ширк , газ афкорӣ кардед , яъне ин накунем ки мо майдонем бълми қадим ки қавмӣ хоҳанд буд аз офаридагон ки ин қуръон ва ин ваҳйу пайғом , бҷон ва дил бипазиранд ва бар мӯҷиби он амал кунанд .

أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً، یقال،: ضربت عنه و اضربت عنه اذا ترکته و امسکت عنه، و الصفح مصدر قولهم صفحت عنه، اذا اعرضت عنه، لان من اعرض عنک اراک صفحة عنقه و سمی العفو صفحا لانه اعراض عن الانتقام. و المراد بالذکر: القرآن. و المعنی أ فنترک عنکم الوحی و نمسک عن انزال القرآن صَفْحاً، اعراضا عن تنبیهکم، فلا نأمر و لا ننهاکم، من اجل انکم اسرفتم فی کفرکم و ترکتم الایمان و العمل به، مع علمنا بانه سیأتی من یقبله، و یعمل به، استفهام است بمعنی انکار، میگوید: باش ما این بساط وحی و تنزیل در نوردیم و وعظ و تنبیه از شما باز گردانیم و امر و نهی در باقی کنیم، از بهر آنکه شما ایمان نیاوردید و در کفر و شرک، گزافکاری کردید، یعنی این نکنیم که ما میدانیم بعلم قدیم که قومی خواهند بود از آفریدگان که این قرآن و این وحی و پیغام، بجان و دل بپذیرند و بر موجب آن عمل کنند.

Ҳамонаст ки қтодаҳ гуфт :у аллоҳи луи кони ҳозои алқуръони рафъи ҳайни радаи авоили ҳзаҳи аломаҳ , лҳлкўоу локини аллоҳи оди бъоӣдтаҳу раҳмата , Фкрраҳи алайҳими ъушрин сана ӯ мо шоءи аллоҳ . Гуфтоу аллоҳ ки агар дар садри ин уммат , раби алъзаҳи қуръон аз замини бардоштии бкФри кофарону ради эшон , халқи ҳама ҳалок шудандӣ ва як каси бнмондӣ , локини ҳақи ҷл ҷалола бонакору куфр эшон нанигараст , бФзлу раҳмат худ нигараст , ҳам чунон , қуръони рӯз буруз мефиристод , тамомии бист сол , то кори дайни тамоми гашту ислом қавӣ шуд .

همانست که قتاده گفت: و اللَّه لو کان هذا القرآن رفع حین رده اوائل هذه الامة، لهلکوا و لکن اللَّه عاد بعائدته و رحمته، فکرره علیهم عشرین سنة او ما شاء اللَّه. گفتا و اللَّه که اگر در صدر این امت، رب العزه قرآن از زمین برداشتی بکفر کافران و رد ایشان، خلق همه هلاک شدندی و یک کس بنماندی، لکن حق جل جلاله بانکار و کفر ایشان ننگرست، بفضل و رحمت خود نگرست، هم چنان، قرآن روز بروز میفرستاد، تمامی بیست سال، تا کار دین تمام گشت و اسلام قوی شد.

Қоли муҷоҳиду Ассадӣ : аззикри фии ҳзаҳи алоиаҳи алўъиду алмънӣ : أи Фнързи ънкми Флои нъоқбкми алии кФркм , أни кантами қўмои мсрФин . Нофеъу Ҳамзау ксоиӣ , أни кантам , бкср ҳамза хонанд , яъне : ани ткўнўои қўмои мсрФин , назарб ънкм , мегуяд : мо ин сухан ва ин ваъид боз гардонем аз шумо , на огоҳ кардан , на трсонидн , на уқубат кардан . Агар шумо гуруҳеи мушрикон гзоФкоронед , алмсрФи ҳоҳнои алмшрк ,у кзлки нҷзии ман أсрФ эй ашрк .

قال مجاهد و السّدّی: الذکر فی هذه الآیة الوعید و المعنی: أ فنعرض عنکم فلا نعاقبکم علی کفرکم، أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ. نافع و حمزه و کسایی، أَنْ کُنْتُمْ، بکسر همزه خوانند، یعنی: ان تکونوا قوما مسرفین، نضرب عنکم، میگوید: ما این سخن و این وعید باز گردانیم از شما، نه آگاه کردن، نه ترسانیدن، نه عقوبت کردن. اگر شما گروهی مشرکان گزافکاران‌اید، المسرف هاهنا المشرک، وَ کَذلِکَ نَجْزِی مَنْ أَسْرَفَ ای اشرک.

Ва кам أрслнои ман набии фии алأўлин эй кам бъснои фии алқрўни алмозиаҳи ман алрслу алонбёء .

وَ کَمْ أَرْسَلْنا مِنْ نَبِیٍّ فِی الْأَوَّلِینَ ای کم بعثنا فی القرون الماضیة من الرسل و الانبیاء.

Ва мо иأтиҳми ман набии إлои конўо ба истҳзؤн , костҳзоءи қўмки бк , иъзии набӣа ( с ) Фأҳлкно أшд манеҳам бтшо , эйашад бтшои ман Қурайш , къоду самуд .

وَ ما یَأْتِیهِمْ مِنْ نَبِیٍّ إِلَّا کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ، کاستهزاء قومک بک، یعزّی نبیه (ص) فَأَهْلَکْنا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً، ای اشد بطشا من قریش، کعاد و ثمود.

Ва мзӣ мисли алأўлин , кқўлаҳ : мзти суннати алأўлин ,у мъноҳмои алъбраҳу алъқўбаҳу қил : мзии зкрҳму ҳдисҳми фии алқуръон ва табин лаками Киеви Фълнои баҳам ,у зрбнои лаками аломсол .

وَ مَضی‌ مَثَلُ الْأَوَّلِینَ، کقوله: مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِینَ، و معناهما العبرة و العقوبة و قیل: مضی ذکرهم و حدیثهم فی القرآن و تبین لکم کیف فعلنا بهم، و ضربنا لکم الامثال.

Ва лӣни сأлтҳм эй сӣлти куффори Макка , ман халқи алсмоўоту алأрзи лиқўлни хлқҳни алъзизи алълим . Ақрўои бони аллоҳи холиқҳоу ақрўои бъзаҳу илмаи сами ъбдўои ғайрау анкрўои қудратаи алии албъс , лФрти ҷҳлҳм . Сами қол : алзии ҷаъли лаками алأрзи мҳдо , фӣаи ваҷҳон : аҳдҳмои ани алкломи муттасилу таъвили алоёти алслос : ман алзии ҷаъли лаками аларзи мҳдо , ман алзӣ назул ман алсмоءи моء бақадр , ман алзии халқи алозўоҷи кулҳо маъаи қавла : ман халқи алсмоўоту алأрз .

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ ای سئلت کفار مکة، مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ. اقروا بان اللَّه خالقها و اقروا بعزه و علمه ثم عبدوا غیره و انکروا قدرته علی البعث، لفرط جهلهم. ثم قال: الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً، فیه وجهان: احدهما ان الکلام متصل و تأویل الآیات الثلاث: من الذی جعل لکم الارض مهدا، من الذی نزل من السماء ماء بقدر، من الذی خلق الازواج کلها مع قوله: مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ.

Алўҷаҳи ассонӣ : ани алклом тем ъанд қавла : алъзизи алълим , сами абтдءи аллоҳи ъзу ҷли долои алӣ нафса бснъаҳи Фқол : алзии ҷаъл , эй ҳўи алзии ҷаъли лаками алأрзи мҳдо , эй мавзеи қарору тумаънина ,у ҷаъли лаками фӣҳо сбло , трқои лтслкўои минҳои ломўри аддӣну алднёи лълкми тҳтдўни илои мқосдкми фии асФоркму қили тҳтдўни илои алоямон .

الوجه الثانی: ان الکلام تم عند قوله: الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ، ثم ابتدء اللَّه عز و جل دالا علی نفسه بصنعه فقال: الَّذِی جَعَلَ، ای هو الذی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً، ای موضع قرار و طمأنینة، وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیها سُبُلًا، طرقا لِتَسْلُکُوا مِنْها لامور الدین و الدنیا لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ الی مقاصدکم فی اسفارکم و قیل تهتدون الی الایمان.

Ва алзӣ назул ман алсмоءи моء бақадр , эй бмқдори ҳоҷткми илайҳ , Фأншрно эй аҳиино , балада мето , лои заръи фӣҳоу лои набот ,у лами иؤнси алмити конаи ?ераади алмкон ӯ алФзоءи кзлки тхрҷўн эй комаи аҳиинои аларзи баъди мўтҳои иҳиикм « 1 » баъди мўткми Фтхрҷўни ман қбўркми аҳёء . Қрأи ибни омиру Ҳамзау алксоӣӣ : тхрҷўни бФтҳи алтоءу зми алроء . Ва қрأи албоқўн : тхрҷўни бзми алтоءу фатҳи алроء .

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ، ای بمقدار حاجتکم الیه، فَأَنْشَرْنا ای احیینا، بَلْدَةً مَیْتاً، لا زرع فیها و لا نبات، و لم یؤنث المیت کانه اراد المکان او الفضاء کَذلِکَ تُخْرَجُونَ ای کما احیینا الارض بعد موتها یحییکم «۱» بعد موتکم فتخرجون من قبورکم احیاء. قرأ ابن عامر و حمزة و الکسائی: تخرجون بفتح التاء و ضم الراء. و قرأ الباقون: تخرجون بضم التاء و فتح الراء.

Ва алзии халқи алأзўоҷи кулҳо , яъне алосноФи кулҳо колзкру алонсӣу алсмоءу аларзу алшмсу алқмру аллилу алнҳору алсиФу алштоءу алҷнаҳу алнору ҷаъли лаками ман алФлк , эй алсФн ,у алأнъоми мо тркбўни лтстўўо , алии зуҳӯра , лами иқли зуҳӯрҳо лмўзъи мо , сами тзкрўо , наамма рбкми إзои астўитми алайҳ , бтсхири алмркби фии албру албҳру тқўлўо , субҳони алзии схри лнои ҳозо ва мо кнои ?лаи мқрнини алоқрон : алзбту алтоқаҳ , тқўли ақрнти алрҷли азои збттаҳу соўитаҳи фии алқўаҳ , Фсрти ?лаи қрно , кони алҳсни бен алии ибни абии толибу ирўии ани алҳусайн : анаи кони азои ркби добаҳи қол : алҳмди ллаҳи алзии ҳдонои ллослому алҳмди ллаҳи алзии акрмнои болқрону алҳмди ллаҳи алзии ман ълинои бнбинои Муҳамад ( с ) . Сами қол : алҳмди ллаҳи алзии схри лнои ҳозо ва мо кнои ?лаи мқрнин .

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها، یعنی الاصناف کلها کالذکر و الانثی و السماء و الارض و الشمس و القمر و اللیل و النهار و الصیف و الشتاء و الجنة و النار وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ، ای السفن، وَ الْأَنْعامِ ما تَرْکَبُونَ لِتَسْتَوُوا، عَلی‌ ظُهُورِهِ، لم یقل ظهورها لموضع ما، ثُمَّ تَذْکُرُوا، نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ، بتسخیر المرکب فی البر و البحر وَ تَقُولُوا، سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ الاقران: الضبط و الطاقة، تقول اقرنت الرجل اذا ضبطته و ساویته فی القوة، فصرت له قرنا، کان الحسن بن علی ابن ابی طالب و یروی عن الحسین: انه کان اذا رکب دابة قال: الحمد للَّه الذی هدانا للاسلام و الحمد للَّه الذی اکرمنا بالقرآن و الحمد للَّه الذی منّ علینا بنبینا محمد (ص). ثم قال: الحمد للَّه الذی سخر لنا هذا و ما کنا له مقرنین‌.

Ва рӯй анҳу : анаи кони азои ъсрти добтаҳи қол : аллоҳами лои тайри алои тирк ,у лои хайри алои хирк ,у лои илоҳи ғайрику лои млҷأу лои мунҷии мнки алои алик ,у лои ҳавлу лои қувваи алои бк .

و روی عنه: انه کان اذا عثرت دابته قال: اللهم لا طیر الا طیرک، و لا خیر الا خیرک، و لا اله غیرک و لا ملجأ و لا منجی منک الا الیک، و لا حول و لا قوة الا بک.

Ва рӯй ани алии бен рабеъаи анаи шаҳди улё ( ъ ) ҳайни ркб , Флмои вазъи раҷулаи фии алркоб , қол : бисмии аллоҳ , Флмои астўии қол : алҳмди ллаҳ .

و روی عن علی بن ربیعه انه شهد علیا (ع) حین رکب، فلما وضع رجله فی الرکاب، قال: بسم اللَّه، فلما استوی قال: الحمد للَّه.

Сами қол : субҳони алзии схри лнои ҳозо ва мо кнои ?лаи мқрнину إнои إлии рбнои лмнқлбўни сами ҳамди слосоу кибри слосо , сами қол : лои илоҳи алои анати зулмати нафасии ФоғФри лии анаи лои иғФри алзнби алои анат , сами зҳки Фқили ?ла : мо изҳкк ё амири алмؤмнин ? қоли раъйати расӯли аллоҳ ( с ) феъли мо феълат ,у қол мисли мо қиллат , сами зҳк , Фқлно , мами зҳк ё расӯли аллоҳ ? қол : иъҷби рбнои ъзу ҷли ман абдаи азои қоли лои илоҳи алои анати зулмати нафасӣ , ФоғФри лии анаи лои иғФри алзнўби алои анат . Ва иқўл : илми абдӣ , анаи лои иғФри алзнўб ғайриӣ .

ثم قال: سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ إِنَّا إِلی‌ رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ ثم حمد ثلاثا و کبر ثلاثا، ثم قال: لا اله الا انت ظلمت نفسی فاغفر لی انه لا یغفر الذنب الا انت، ثم ضحک فقیل له: ما یضحکک یا امیر المؤمنین؟ قال رأیت رسول اللَّه (ص) فعل ما فعلت، و قال مثل ما قلت، ثم ضحک، فقلنا، مم ضحک یا رسول اللَّه؟ قال: یعجب ربنا عز و جل من عبده اذا قال لا اله الا انت ظلمت نفسی، فاغفر لی انه لا یغفر الذنوب الا انت. و یقول: علم عبدی، انه لا یغفر الذنوب غیری.

Қавла :у إнои إлии рбнои лмнқлбўн яъне мнқлбўни илайҳ , болашкару қили мнқлбўни илайҳи фии алмъод , мақруни болбъс .

قوله: وَ إِنَّا إِلی‌ رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ یعنی منقلبون الیه، بالشکر و قیل منقلبون الیه فی المعاد، مقرون بالبعث.

Ва ҷълўои ?ла , эй аътқдўоу асбтўои ?ла , ман ибода , яъне алмлоӣкаҳ , ҷузъ , эй : влдо , лони алўлди баъзи абӣа ва ҷузъ манеҳу қил : ҷузъ , эй : бнтои ман қавли алъараб , аҷзأти алмрأаҳи азои анст . Ва ҳам қбоӣли ман алъараб , қолўо : ани аллоҳи соҳри алҷни Фўлдти ?лаи алмлоӣкаҳ , таъолии аллоҳи ани злку қили алҷзء , ҳоҳнои алнсиб ,у маънии ҳзаҳи алоиаҳ , маънии қавла :у ҷълўои ллаҳи ммои зрأи ман алҳрсу алأнъоми нсибои إни алإнсони лкФўри мубин эй ани алонсони фии қавлаи злки кофари зоҳир .

وَ جَعَلُوا لَهُ، ای اعتقدوا و اثبتوا له، مِنْ عِبادِهِ، یعنی الملائکة، جُزْءٌ، ای: ولدا، لان الولد بعض ابیه و جزء منه و قیل: جزء، ای: بنتا من قول العرب، اجزأت المرأة اذا انثت. و هم قبائل من العرب، قالوا: ان اللَّه صاهر الجن فولدت له الملائکة، تعالی اللَّه عن ذلک و قیل الجزء، هاهنا النصیب، و معنی هذه الایة، معنی قوله: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِیباً إِنَّ الْإِنْسانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ ای ان الانسان فی قوله ذلک کافر ظاهر.

أми атхзи ммои ихлқи бенот , ҳозои истифҳоми тавбиху инкор , иқўли атхзи рбкми лнФсаҳи албноту ҳни адўну أсФокм , эй ахлскми болбнин ва ҳам афзал , ҳозои кқўлаҳ : أи ФأсФокми рбкми болбнину атхзи ман алмлоӣкаҳи إносо .

أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا یَخْلُقُ بَناتٍ، هذا استفهام توبیخ و انکار، یقول اتخذ ربکم لنفسه البنات و هن ادون وَ أَصْفاکُمْ، ای اخلصکم بِالْبَنِینَ و هم افضل، هذا کقوله: أَ فَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِکَةِ إِناثاً.

Ва إзои башари أҳдҳм , бмои зарби ллрҳмни Маслан , эй ҷаъли ?лаи нътоу қили ҷаъли ?лаи шабҳоу злки ани валади кули шайъи ء , шубҳа ,у алмънӣ : азои башари аҳдҳми болбнот , зилли виҷҳаи мсўдо , лмои иътриаҳи ман алкأбаҳу Улуғам ,у ҳўи кзим . Мамлуи ҳзноу ғизо .

وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ، بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلًا، ای جعل له نعتا و قیل جعل له شبها و ذلک ان ولد کل شی‌ء، شبهه، و المعنی: اذا بشر احدهم بالبنات، ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا، لما یعتریه من الکأبة و الغم، وَ هُوَ کَظِیمٌ. مملو حزنا و غیظا.

أ ва ман иншؤо , қрأи Ҳамзау алксоӣӣу ҳФс : иншؤи бзми алёءу фатҳи алнўну ташдиди алшин ,у маъноа : алтрбиаҳ . Ва қрأи алохрўн : иншؤ , бФтҳи алёءу сукӯни алнўну тахфифи алшии ء , эй инбту икбр , фии алҳлиаҳ , фии алзинаҳ , яъне алнсоء ,у ҳўи фии алхсом , эй фии алмхосмаҳ , ғайри мубини ллҳҷаҳ , ман зъФҳну сФҳҳн .

أَ وَ مَنْ یُنَشَّؤُا، قرأ حمزة و الکسائی و حفص: ینشؤ بضم الیاء و فتح النون و تشدید الشین، و معناه: التربیة. و قرأ الآخرون: ینشؤ، بفتح الیاء و سکون النون و تخفیف الشی‌ء، ای ینبت و یکبر، فِی الْحِلْیَةِ، فی الزینة، یعنی النساء، وَ هُوَ فِی الْخِصامِ، ای فی المخاصمة، غَیْرُ مُبِینٍ للحجة، من ضعفهن و سفههن.

Қоли қтодаҳи фии ҳзаҳи алоиаҳ : қлмои такаллумати амрأаҳи Фтриди أни ттклми бҳҷтҳо , алои такаллумати болҳҷаҳи алайҳо . Ва қил : ании баҳои аўсонҳми изинўнҳоу ҳаии лои ттклму лои табин ва ман фии маҳали алнсби алии алозмор , муҷоза ӯ ман иншؤи фии алҳлиаҳ , тҷълўнаҳи бенот аллоҳ . Ва қили маҳаллаи алрФъи алии алобтдоءу хубраи мзмр , таъвила : ӯ ман иншؤи фии алҳлиаҳи кмни ҳўи зиддиҳ .

قال قتاده فی هذه الایة: قلما تکلمت امرأة فترید أن تتکلم بحجتها، الا تکلمت بالحجة علیها. و قیل: عنی بها اوثانهم یزینونها و هی لا تتکلم و لا تبین و من فی محل النصب علی الاضمار، مجازه او من ینشؤ فی الحلیة، تجعلونه بنات اللَّه. و قیل محله الرفع علی الابتداء و خبره مضمر، تأویله: او من ینشؤ فی الحلیة کمن هو ضده.

Ва фии алоиаҳи таҳлили лбси алзҳбу алҳрири ллнсоءу зми тизин алрҷоли бзинаҳи алнсоءу алҳлиаҳи мо итҳлӣ ба алонсону саммии аллоҳи ъзу ҷли аллؤлؤи фии мавзеин ман алқуръони ҳиллӣау иқоли ҳиллӣау ҳиллӣу ҷамъи алҳлиаҳи ҳиллӣу ҷамъи алҳлии ҳиллӣ .

و فی الایة تحلیل لبس الذهب و الحریر للنساء و ذم تزین الرجال بزینة النساء و الحلیة ما یتحلی به الانسان و سمی اللَّه عز و جل اللؤلؤ فی موضعین من القرآن حلیة و یقال حلیة و حلی و جمع الحلیة حلی و جمع الحلی حلی.

Ва ҷълўои алмлоӣкаҳи аллазӣнаи ҳам ибоди арраҳмон , қрأи ибни омиру ибни касӣру нофеъ : ъанд арраҳмон , болнўну насби алдоли алии алзрФу тасдиқаи қавла : إн аллазӣна ъанд рбк ,у қрأи алохрўни ибоди арраҳмони ҷамъи абд ,у қили ҷамъи обид , إносо , эй всФўҳми болтأниси хтأ , комаи всФўаҳи болўлди хтأи сами болодўни хтأу ҷҳло . Ва маънӣ , ҷълўо , фии ҳзаҳи алоиаҳ : всФўоу ъдўо , кқўл алнабӣ ( с ) ҳайни қоли ?лаи раҷул : ани шоءи аллоҳу шӣти Фқоли аи ҷълтнии ллаҳи Нидо , қул мо шоءи аллоҳи сами шӣт .

وَ جَعَلُوا الْمَلائِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ، قرأ ابن عامر و ابن کثیر و نافع: عند الرحمن، بالنون و نصب الدال علی الظرف و تصدیقه قوله: إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ، و قرأ الآخرون عِبادُ الرَّحْمنِ جمع عبد، و قیل جمع عابد، إِناثاً، ای وصفوهم بالتأنیث خطأ، کما وصفوه بالولد خطأ ثم بالادون خطأ و جهلا. و معنی، جعلوا، فی هذه الایة: وصفوا و عدوا، کقول النبی (ص) حین قال له رجل: ان شاء اللَّه و شئت فقال ا جعلتنی للَّه ندا، قل ما شاء اللَّه ثم شئت.

أи шҳдўои хлқҳм , яъне : аҳзрўои хлқҳми ҳайни хлқўо , кқўлаҳ : أми хлқнои алмлоӣкаҳи إносо ва ҳам шоҳдўн .

أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ، یعنی: احضروا خلقهم حین خلقوا، کقوله: أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِکَةَ إِناثاً وَ هُمْ شاهِدُونَ.

Қрأи нофеъ : аи أшҳдўои хлқҳм , алии мо лами исми фоилау лини алҳмзаҳи ассонӣаи баъди ҳамзаи алостФҳом ,у алмънӣ : аи аҳзрўои хлқҳм , стктби шҳодтҳм , ҳозои таҳдид , кқўлаҳ :у аллоҳи иктби мо ибитўн ,у кқўлаҳ : снктби мо қолўоу ҳозои китобаи алмалики алайҳими аъмолҳм ,у қрءи фии алшўоз , снктби шҳодотҳм . Ва қоли алклбӣу мақотил : лмои қолўои ҳзаҳи алқўл , сأлҳм алнабӣ , Фқол : мо идрикми анҳми анос , қолўои смънои ман обоӣно ва нҳн нашаҳд анҳми лами икзбўо .

قرأ نافع: ا أشهدوا خلقهم، علی ما لم یسم فاعله و لین الهمزة الثانیة بعد همزه الاستفهام، و المعنی: ا احضروا خلقهم، سَتُکْتَبُ شَهادَتُهُمْ، هذا تهدید، کقوله: وَ اللَّهُ یَکْتُبُ ما یُبَیِّتُونَ، و کقوله: سَنَکْتُبُ ما قالُوا و هذا کتابة الملک علیهم اعمالهم، و قرء فی الشواذ، سنکتب شهاداتهم. و قال الکلبی و مقاتل: لما قالوا هذه القول، سألهم النبی، فقال: ما یدریکم انهم اناث، قالوا سمعنا من آبائنا و نحن نشهد انهم لم یکذبوا.

Фқоли аллоҳи таъолӣ : стктби шҳодтҳму исӣлўни анҳо фии алохраҳ .

فقال اللَّه تعالی: سَتُکْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ عنها فی الآخرة.

Ва қолўои луи шоءи арраҳмони мо ъбдноҳм , эй алмлоӣкаҳу қили алосном , қолўои луи шоءи арраҳмон , мо амрнои бъбодтҳм , кқўлҳм :у аллоҳи أмрнои баҳо ,у конўои иқўлўни злки алии ваҷҳи алостҳзоء . Ва қили лами иъҷли ъқўбтнои алии ъбодтнои Аёҳо лрзоаҳи мнои бъбодтҳо .

وَ قالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ، ای الملائکة و قیل الاصنام، قالوا لو شاء الرحمن، ما امرنا بعبادتهم، کقولهم: وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها، و کانوا یقولون ذلک علی وجه الاستهزاء. و قیل لم یعجل عقوبتنا علی عبادتنا ایاها لرضاه منا بعبادتها.

Қоли аллоҳи таъолӣ : мо ?лаами бзлки ман илм , эй мо ?лаами бҳқиқаҳи мо иқўлўни илм , إни ҳам إлои ихрсўн . эй мо ҳам алои козибин , фии қўлҳм : ани аллоҳи разии ънои бъбодтҳо ,у қил : ани ҳам алои ихрсўн , фии қўлҳм : ани алмлоӣкаҳи аносу анҳми бенот аллоҳ .

قال اللَّه تعالی: ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ، ای ما لهم بحقیقة ما یقولون علم، إِنْ هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ. ای ما هم الا کاذبین، فی قولهم: ان اللَّه رضی عنا بعبادتها، و قیل: ان هم الا یخرصون، فی قولهم: ان الملائکة اناث و انهم بنات اللَّه.

أми отиноҳми ктобои ман қибла , эй ман қабл алқуръони бони иъбдўои ғайри аллоҳи фаҳм ба , эй бзлки алкитоб , мстмскўни охзўни ъомлўну қили фӣаи тақдиму таъхир , тақдираи ашҳдўо хлқҳмам отиноҳми ктобои фӣаи ани алмлоӣкаҳи аносу анҳми бенот аллоҳ .

أَمْ آتَیْناهُمْ کِتاباً مِنْ قَبْلِهِ، ای من قبل القرآن بان یعبدوا غیر اللَّه فَهُمْ بِهِ، ای بذلک الکتاب، مُسْتَمْسِکُونَ آخذون عاملون و قیل فیه تقدیم و تأخیر، تقدیره اشهدوا خلقهم ام آتیناهم کتابا فیه ان الملائکة اناث و انهم بنات اللَّه.

Бали қолўо , эй лами иқўлўои злки ани самъу лои ани мушоҳида , бали қолўои إнои вҷднои обоءнои алии أмаҳ , эй алии дайну млаҳу тариқа ,у إнои алии осорҳми мҳтдўн .

بَلْ قالُوا، ای لم یقولوا ذلک عن سمع و لا عن مشاهدة، بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی‌ أُمَّةٍ، ای علی دین و ملة و طریقة، وَ إِنَّا عَلی‌ آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ.

Ҷълўои анФсҳми ботбоъи обоӣҳми мҳтдин , эй қлдўои обоӣҳми ман ғайри ҳаҷа . Қил : нзлти ҳозои фии алўлиди бен алмғираҳу абии ҷаҳли бен Њишому Утбау шебаи ибнии рабеъаи ман Қурайш .

جعلوا انفسهم باتباع آبائهم مهتدین، ای قلدوا آبائهم من غیر حجة. قیل: نزلت هذا فی الولید بن المغیرة و ابی جهل بن هشام و عتبة و شیبة ابنی ربیعة من قریش.

Ва кзлки мо أрслнои ман қблки фии қарияи ман нзири إлои қоли мтрФўҳо , мтнъмўҳоу рؤсоؤҳо , إнои вҷднои обоءнои алии أмаҳу إнои алии осорҳми мқтдўн . Баҳам . Ҳозои тасаллӣаи ллнбӣ ( с ) эй ҳозои дأби кули қавму ани тақлиди алобоءу алкброءи доءи қадим .

وَ کَذلِکَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها، متنعموها و رؤساؤها، إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی‌ أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلی‌ آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ. بهم. هذا تسلیة للنبی (ص) ای هذا دأب کل قوم و ان تقلید الآباء و الکبراء داء قدیم.

Қул ау луи ҷӣткм . Қрأи ибни омиру ҳФс , қол , алии алхбр , эй : қоли алнзири أу луи ҷӣткм ,у қрأи албоқўн : қул , алии аламр эй қул ё Муҳамад ( с ) أу луи ҷӣткми бأҳдӣ , эй : бад-ӣни асўб , ммои вҷдтми алайҳи обоءкм , ин сухани мҳзўФ алҷўобаст , ва маънӣ онаст ки ё Муҳамад ( с ) эшонро гӯй ки тақлид падарон мекунанд бкиши ботил , ки : агар ман бшмо оварадам динии росттар аз онкии падарони хешро бар он ёфтед , ҳам бар он дайни падарон хеш хоҳед буду атбоъи дайн ман нахоҳед кард .

قل ا و لو جئتکم. قرأ ابن عامر و حفص، قالَ، علی الخبر، ای: قال النذیر أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ، و قرأ الباقون: قل، علی الامر ای قل یا محمد (ص) أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدی‌، ای: بدین اصوب، مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آباءَکُمْ، این سخن محذوف الجواب است، و معنی آنست که یا محمد (ص) ایشان را گوی که تقلید پدران میکنند بکیش باطل، که: اگر من بشما آوردم دینی راست‌تر از آنکه پدران خویش را بر آن یافتید، هم بر آن دین پدران خویش خواهید بود و اتباع دین من نخواهید کرد.

Ваҷҳ дигар гуфтаанд : أу луи ҷӣткми бأҳдии ммои вҷдтми алайҳи обоءкм , мо тқўлўн . Агар ман динӣ ба аз он ки падарони хешро бар он ёфтед оварам шумо чаҳ гўӣид ?

وجه دیگر گفته‌اند: أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدی‌ مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آباءَکُمْ، ما تقولون. اگر من دینی به از آن که پدران خویش را بر آن یافتید آورم شما چه گوئید؟

Эшон ҷавоб доданд ки : إнои бмои أрслтм ба коФрўни мо бончаҳи шуморо бон фиристоданд нахоҳем гиравидан . Қили ҳозои ахбори анҳуаму ъмни тқдмҳми ман аломм , анҳми аҷобўои алонбёءи бзлки ҳайни дъўҳми илои тарки алтқлид , сами рҷъи илои зикри аломми алхолиаҳ , Фқол : Фонтқмно манеҳам . Аҳлкноҳм , ҳалоки истисол , Фонзри Киеви кони оқибаи алмкзбин . Қоли алқФоли лӣси ҳозои лмҳмду лои ломтаҳ .

ایشان جواب دادند که: إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ ما بآنچه شما را بآن فرستادند نخواهیم گرویدن. قیل هذا اخبار عنهم و عمن تقدمهم من الامم، انهم اجابوا الانبیاء بذلک حین دعوهم الی ترک التقلید، ثم رجع الی ذکر الامم الخالیة، فقال: فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ. اهلکناهم، هلاک استیصال، فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ. قال القفال لیس هذا لمحمد و لا لامته.

Ва إзи қоли إброҳим , яънеу азкр , إзи қоли إброҳими лأбиаҳу қавмаи إннии броء эй барии ء , ммои тъбдўну алброءаҳи масдари вазъи мавзеи алнът , лои иснӣу лои иҷмъу лои иؤнс , тқўли раҷули броءу риҷоли броءу амрأаҳи броءу нсоءи броء , Фомои албрии ?фонаи иؤнсу иҷмъ , иқоли барии ءу бриӣўну бриӣаҳу бриӣот .

وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ، یعنی و اذکر، إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَراءٌ ای بری‌ء، مِمَّا تَعْبُدُونَ و البراءة مصدر وضع موضع النعت، لا یثنی و لا یجمع و لا یؤنث، تقول رجل براء و رجال براء و امرأة براء و نساء براء، فاما البرئ فانه یؤنث و یجمع، یقال بری‌ء و بریئون و بریئة و بریئات.

إлои алзии Фтрнӣ , эй хлқнӣ , Фإнаҳи сиҳдин , эй иршднии лдинаҳ .

إِلَّا الَّذِی فَطَرَنِی، ای خلقنی، فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ، ای یرشدنی لدینه.

Яҳтамили ани алостсноءи муттасилу кони Фиҳми ман иъбди аллоҳ ,у яҳтамили анаи мунқатиъ .

یحتمل ان الاستثناء متصل و کان فیهم من یعبد اللَّه، و یحتمل انه منقطع.

Ва ҷаълҳо калимаи боқӣаи фии ақаба , ақаби алрҷл : валадаи алзкўру алоносу авлоди зкўрҳму лои изоли фии ақаби иброҳӣми ман иўҳди аллоҳ . Ва алклмаҳи ҳаии ло , фии қўлк , лои илоҳи алои аллоҳ , калимаи алброӣаҳи ммои дуни аллоҳ , лълҳми ирҷъўн , алтрҷии лоброҳим , эй қоли мо қоли лқўмаҳ , рҷоءи қбўлҳм злк манеҳ . Ва қил : қул : ё Муҳамад мислаи лқўмки Фонҳми валада , лълҳми ирҷъўни илои аллоҳу илои миллата .

وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فِی عَقِبِهِ، عقب الرجل: ولده الذکور و الاناث و اولاد ذکورهم و لا یزال فی عقب ابراهیم من یوحد اللَّه. و الکلمة هی لا، فی قولک، لا اله الا اللَّه، کلمة البرائة مما دون اللَّه، لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ، الترجی لابراهیم، ای قال ما قال لقومه، رجاء قبولهم ذلک منه. و قیل: قل: یا محمد مثله لقومک فانهم ولده، لعلهم یرجعون الی اللَّه و الی ملته.

Бали мтъти ҳؤлоءу обоءҳм , яъне қришоу обоӣҳм . Мтътҳми фии алднёи боломҳолу ассаломаи ман алъзоб , лълмии бмн иўлд манеҳам Фиؤмнўн . Ҳатто ҷоءҳм алҳақ эй алтўҳиду алоямону алқуръон ,у расӯли мубини ибини ?лаами алоҳкому қили мубини зоҳири болмъҷзоту ҳўи Муҳамад ( с ) .

بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَ آباءَهُمْ، یعنی قریشا و آبائهم. متعتهم فی الدنیا بالامهال و السلامة من العذاب، لعلمی بمن یولد منهم فیؤمنون. حَتَّی جاءَهُمُ الْحَقُّ ای التوحید و الایمان و القرآن، وَ رَسُولٌ مُبِینٌ یبین لهم الاحکام و قیل مُبِینٌ ظاهر بالمعجزات و هو محمد (ص).

Ва лмои ҷоءҳм алҳақ , эй алқуръону алмъҷзаҳи қолўои ҳозои саҳару إно ба коФрўн .

وَ لَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ، ای القرآن و المعجزة قالُوا هذا سِحْرٌ وَ إِنَّا بِهِ کافِرُونَ.

Ва қолўои лу ло назул , эй ?ҳулло назул , ҳозои алқуръони алии раҷули ман алқритини азим , алқритони Маккау тоӣФ ,у азими Маккаи ҷаббори Қурайш : Утбаи бен рабеъау қили абӯи ҷаҳлу қили алўлиди бен алмғираҳ ,у азими алтоӣФи ҳўи ибни абди ёлил « 1 » алсқФӣу қили ҳўи ърўаҳи бен масъӯди алсқФӣу қили Амри бен масъӯду қили ъмири бен Амри бен ъўФи книтаҳи абӯи масъӯди алсқФӣ ва рӯй ани алўлиди бен алмғираҳ , қол : луи кони мо иқўли Муҳамади ҳқои анзли алӣ ӯ алии абии масъӯди алсқФӣ .

وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ، ای هلا نزل، هذَا الْقُرْآنُ عَلی‌ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ، القریتان مکة و طائف، و عظیم مکة جبار قریش: عتبة بن ربیعه و قیل ابو جهل و قیل الولید بن المغیرة، و عظیم الطائف هو ابن عبد یالیل «۱» الثقفی و قیل هو عروة بن مسعود الثقفی و قیل عمرو بن مسعود و قیل عمیر بن عمرو بن عوف کنیته ابو مسعود الثقفی و روی ان الولید بن المغیرة، قال: لو کان ما یقول محمد حقا انزل علیّ او علی ابی مسعود الثقفی.