Қавлаи таъолӣ : أи ҳам иқсмўни раҳмати рбк , яъне алнбўаҳу алрсолаҳ , қоли мақотил : маъноа : أи бأидиҳми мафотеҳи алрсолаҳ , Физъўнҳои ҳайси ишоءўн , ин оят ҷавоб эшонаст ки гуфтанд : лу ло назул ҳозои алқуръони алии раҷули ман алқритин азим мегуяд калиди рисолату набувват бадаст эшонаст то онҷо ниҳанд ки худ хоҳанд ? . Он гуҳ гуфт : нҳни қсмнои бинҳми мъиштҳм , фии алҳёҳи алднё , Фҷълнои ҳозои ғнёу ҳозои Фқироу ҳозои молкоу ҳозои ммлўко , Фкмои Фзлнои бъзҳми алии баъзи фии алрзқи комаи шӣно , кзлки астФинои болрсолаҳи ман шӣно , қисмати маишату ризқи бандагон дар дунё бо эшон нагузоштем ва бо ихтиёри эшон ниФкндим , ки худ кардем , бълму ҳикмати хеш , яке тавонгар , яке дарвеш , яке молик , яке мамлук . Чун қисмати маишату ризқи бохтёр эшон нест каромати набуввату рисолати аввалитар ки бохтёр эшон набӯд , ҳикмати ақтзоء он кард ки дар маишату ризқ , баъзеро бар баъзе афзӯнии додем , чунонк хостем , ва касеро бар ҳукми мо эътироз на , ҳам чунон қавмиро брсолт ва набувват баргузедем бхўости хеш , ва касеро рӯй эътироз на . Он гуҳ баён кард ки тафовути арзоқ аз баҳр чист ?

قوله تعالی: أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ، یعنی النبوة و الرسالة، قال مقاتل: معناه: أ بأیدیهم مفاتیح الرسالة، فیضعونها حیث یشاءون، این آیت جواب ایشانست که گفتند: لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی‌ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ میگوید کلید رسالت و نبوت بدست ایشانست تا آنجا نهند که خود خواهند؟. آن گه گفت: نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ، فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا، فجعلنا هذا غنیا و هذا فقیرا و هذا مالکا و هذا مملوکا، فکما فضّلنا بعضهم علی بعض فی الرزق کما شئنا، کذلک اصطفینا بالرسالة من شئنا، قسمت معیشت و رزق بندگان در دنیا با ایشان نگذاشتیم و با اختیار ایشان نیفکندیم، که خود کردیم، بعلم و حکمت خویش، یکی توانگر، یکی درویش، یکی مالک، یکی مملوک. چون قسمت معیشت و رزق باختیار ایشان نیست کرامت نبوت و رسالت اولی‌تر که باختیار ایشان نبود، حکمت اقتضاء آن کرد که در معیشت و رزق، بعضی را بر بعضی افزونی دادیم، چنانک خواستیم، و کسی را بر حکم ما اعتراض نه، هم چنان قومی را برسالت و نبوت برگزیدیم بخواست خویش، و کسی را روی اعتراض نه. آن گه بیان کرد که تفاوت ارزاق از بهر چیست؟

Гуфт : литхзи бъзҳм баъзан схрёи ин лоами лоам ғараз гӯйанд , эй листхдми бъзҳм баъзан , Фисхри алоғнёءи бомўолҳми алФқроءи болъмли Фикўни бъзҳми лбъзи сабаби алмъош , ҳозо бимолау ҳозои баъамала , Филтӣми қавоми амри Алъолам ,у раҳмати рбк яъне алнбўаҳ , хайри ммои иҷмъўни ман алмол , миФрмоиди тавонгарӣ набувват , бааст аз тавонгарӣ мол ,у онкии тавонгарӣ мол дар дасти шумоу бохтёр шумо нест , каромати набувват ва тавонгарӣ рисолати аўлитр ки дар дасти шумоу бохтёр шумо набӯд ,у қили маъноа :у раҳмати рбк , ибодаи болоямону алислом , хайри ман аломўоли алтии иҷмъўнҳо , мؤмнонрои имону ислом бааст аз хостаи дунё ки ҷамъ мекунанд , зеро ки хостаи дунё , агар ҳалоласт , ҳисобаст , ва агар ҳаромаст , азобаст ,у қил :у раҳмати рбк яъне алҷнаҳ , хайр , ллмؤмнин , ммои иҷмъўни иҷмъи алкФори ман аломўол .

گفت: لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا این لام لام غرض گویند، ای لیستخدم بعضهم بعضا، فیسخر الاغنیاء باموالهم الفقراء بالعمل فیکون بعضهم لبعض سبب المعاش، هذا بماله و هذا بعمله، فیلتئم قوام امر العالم، وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ یعنی النبوة، خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ من المال، میفرماید توانگری نبوت، به است از توانگری مال، و آنکه توانگری مال در دست شما و باختیار شما نیست، کرامت نبوت و توانگری رسالت اولیتر که در دست شما و باختیار شما نبود، و قیل معناه: وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ، عباده بالایمان و الاسلام، خَیْرٌ من الاموال التی یجمعونها، مؤمنانرا ایمان و اسلام به است از خواسته دنیا که جمع میکنند، زیرا که خواسته دنیا، اگر حلالست، حسابست، و اگر حرامست، عذابست، و قیل: وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ یعنی الجنة، خَیْرٌ، للمؤمنین، مِمَّا یَجْمَعُونَ یجمع الکفار من الاموال.

Ва луи лои أни икўни анноси أмаҳи воҳида , эй луи лои қзоءи аллоҳи алсобқи фии алхлқ , ани икўнўои ағнёءу Фқроء , лҷълнои алкФори каллаами ағнёء , лиълмўои анаи лои қимаи ллднё , ин ҳам ҷавоб эшонаст ки гуфтанд лу ло назул ҳозои алқуръони алии раҷули ман алқритини азими эшон занни чунон бурданд ки истеҳқоқи набуввату рисолат , бимолу хостаи дунёст . Ва то мол набошад , сазоворӣ набувват набошад .

وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً، ای لو لا قضاء اللَّه السابق فی الخلق، ان یکونوا اغنیاء و فقراء، لجعلنا الکفار کلّهم اغنیاء، لیعلموا انه لا قیمة للدنیا، این هم جواب ایشانست که گفتند لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی‌ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ ایشان ظن چنان بردند که استحقاق نبوت و رسالت، بمال و خواسته دنیاست. و تا مال نباشد، سزاواری نبوت نباشد.

Раби Алъоламин ва эшон намӯд ки ин дунёу моли дунёи маҳаллӣ ва қӣматӣ нест , агар на ҳукми рафтау собиқаи азал будӣ ки халқ бояд ки чун ҳам бошанд битавонгарӣу дарвешӣ , мо ин кофаронро ҳамаи тавонгари офаридӣу хонаҳои эшон симин ва заррин кардӣ , аз хорӣу ночизеи дунё .

رب العالمین و ایشان نمود که این دنیا و مال دنیا محلی و قیمتی نیست، اگر نه حکم رفته و سابقه ازل بودی که خلق باید که چون هم باشند بتوانگری و درویشی، ما این کافران را همه توانگر آفریدی و خانه‌های ایشان سیمین و زرین کردی، از خواری و ناچیزی دنیا.

Ва фии алхбр : луи кони алднё тзн ъанд аллоҳи ҷиноҳи бъўзаҳи мо сқии коФрои минҳои шурбаи моءу ани алмстўри дбни шаддоди аҳад банӣ Фҳри қол : канти фии алркби аллазӣнаи вқФўои маъаи расӯли аллоҳ ( с ) алии алсхлаҳи алмитаҳ , Фқоли расӯли аллоҳ : أи трўни ҳзаҳи ҳанти алии аҳлҳо ҳайни алқўҳо , қолўо : ман ҳўонҳои алқўҳо . Қоли расӯли аллоҳ : алднёи аҳўни алии аллоҳи ман ҳзаҳи алии аҳлҳо .

و فی الخبر: لو کان الدنیا تزن عند اللَّه جناح بعوضة ما سقی کافرا منها شربة ماء و عن المستور دبن شدّاد احد بنی فهر قال: کنت فی الرکب الذین وقفوا مع رسول اللَّه (ص) علی السخلة المیتة، فقال رسول اللَّه: أ ترون هذه هانت علی اهلها حین القوها، قالوا: من هوانها القوها. قال رسول اللَّه: الدنیا اهون علی اللَّه من هذه علی اهلها.

Ва қоли алҳсн . Маънии алоиаҳи луи лои أни икўни анноси أмаҳи воҳидаи муҷтамаъин алии алкФру алии ихтиёри алднёи алии алохраҳ , лҷълнои лмни икФри болрҳмни лбиўтҳми сқФои ман Фзаҳу злк , лаҳвони алднёи алии аллоҳ . Қрءи ибни касӣру абӯи Амри сқФои бФтҳи алсину сукӯни алқоФи алии алвоҳаду маъноаи алҷмъ , кқўлаҳ : фахри алайҳими алсқФи ман Фўқҳму қрءи алохрўни сқФои бзми алсину алқоФи алии алҷмъ ,у ҳаии ҷамъи алсқФ мисли раҳну раҳну қил : ҳаии ҷамъи алсқиФу қил : ҳаии ҷамъи алҷмъи сақфу сқўФу сақфу қил : сақифау сқоӣФу сақф ,у мъорҷ эй мсоъду ?мароқӣу қрء : мъориҷу ҳумои луғатон , воҳдҳмо : миъроҷ мисли мифтоҳу мФотҳу мафотеҳ .

و قال الحسن. معنی الایة لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً مجتمعین علی الکفر و علی اختیار الدنیا علی الآخرة، لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ و ذلک، لهوان الدنیا علی اللَّه. قرء ابن کثیر و ابو عمرو سقفا بفتح السین و سکون القاف علی الواحد و معناه الجمع، کقوله: فَخَرَّ عَلَیْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ و قرء الآخرون سقفا بضم السین و القاف علی الجمع، و هی جمع السقف مثل رهن و رهن و قیل: هی جمع السقیف و قیل: هی جمع الجمع سقف و سقوف و سقف و قیل: سقیفة و سقائف و سقف، وَ مَعارِجَ ای مصاعد و مراقی و قرء: معاریج و هما لغتان، واحدهما: معراج مثل مفتاح و مفاتح و مفاتیح.

Алайҳои изҳрўн эй иълўну иртқўн , иқол : зҳбти алии алстҳи азои ълўтаҳ , қоли алнобғаҳ :

عَلَیْها یَظْهَرُونَ ای یعلون و یرتقون، یقال: ذهبت علی السطح اذا علوته، قال النابغة:

Блғнои أи лстмои фии мҷдноу ълўно

بلغنا أ لستما فی مجدنا و علونا

эй : мсъдо , эй : ҷълнои мъорҷи ман Фзаҳи алайҳои иълўн .

ای: مصعدا، ای: جعلنا معارج من فضة علیها یعلون.

Ва анои лнрҷўи фавқи злки мзҳро

و انا لنرجو فوق ذلک مظهرا

Ва лбиўтҳми أбўобоу сррои ман Фзаҳи алайҳои иткؤн , иҷлсўну иномўн .

وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً من فضة عَلَیْها یَتَّکِؤُنَ، یجلسون و ینامون.

Ва зхрФои алзхрФи фии аллғаҳ , алзинаҳ , қоли аллоҳи ъзу ҷл : ҳатто إзои أхзти алأрзи зхрФҳоу қол : зхрФи алқўли ғрўроу алмзхрФи алмзину алмрод ба ҳоҳнои алзҳбу ҳўи маътӯфи алии маҳали ман Фзаҳ , яъне сқФои ман Фзаҳу зхрФ эй : зҳб . Ва қил : маънии алоиаҳ : луи Фълнои злки болкФор , лоФттни баҳами ғайриҳаму тўҳмўои ани злки лФзилаҳи фии алкФори ФикФрўну икўнўни фии алкФри أмаҳи воҳида . Қавла :у إни кули злки лмои матоъи алҳёҳи алднё . Қрءи ъосму Ҳамза : лмои болтшдиди бмънии ало эй : ва мо кули злки алои матоъи алҳёҳи алднёу қрءи албоқўни лмои болтхФиФ . Ва алўҷаҳи ан , ани алии ҳозои ҳаии алмхФФаҳи ман алсқилаҳ ,у зоида ,у алтқдир :у ани кули злки лмтоъи алҳёҳи алднё , изўлу изҳб , ва алохраҳ ъанд рбки ллмтқин эй савоби алохраҳи хайри ллмтқин .

وَ زُخْرُفاً الزخرف فی اللغة، الزینة، قال اللَّه عز و جل: حَتَّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها و قال: زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً و المزخرف المزین و المراد به هاهنا الذهب و هو معطوف علی محل مِنْ فِضَّةٍ، یعنی سقفا من فضة و زخرف ای: ذهب. و قیل: معنی الایة: لو فعلنا ذلک بالکفار، لافتتن بهم غیرهم و توهّموا ان ذلک لفضیلة فی الکفار فیکفرون و یکونون فی الکفر أمة واحدة. قوله: وَ إِنْ کُلُّ ذلِکَ لَمَّا مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا. قرء عاصم و حمزة: لما بالتشدید بمعنی الا ای: و ما کل ذلک الا متاع الحیاة الدنیا و قرء الباقون لما بالتخفیف. و الوجه انّ، ان علی هذا هی المخففة من الثقیلة، و زائدة، و التقدیر: و ان کل ذلک لمتاع الحیاة الدنیا، یزول و یذهب، وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ ای ثواب الآخرة خیر للمتقین.

Ва қили маъноа : ва алҷнаҳ ъанд рбки ллмтқини хосса .

و قیل معناه: و الجنة عند ربک للمتقین خاصة.

Рӯй ани умри кони иқўл : луи ани рҷлои ҳрби ман ризқаи лои табаъа ҳатто идркаҳи комаи ани аламути идрки ман ҳрб манеҳ , ?лаи аҷали ҳўи болиғау асари ҳўи вотӣаҳу ризқи ҳўи оклаҳу ҳтФи ҳўи қотила , Фотқўои аллоҳу аҷмлўои фии алтлбу лои иҳмлнкми астбтоءи шайъи ءи ман алрзқи ани ттлбўаҳи бмъсиаҳи аллоҳи ?фони аллоҳи ъзу ҷли лои иноли мо ъндаҳи алои бтоътаҳу лни идрки мо ъндаҳи бмъситаҳ , Фотқўои аллоҳу аҷмлўои фии алтлб .

روی ان عمر کان یقول: لو ان رجلا هرب من رزقه لا تبعه حتی یدرکه کما ان الموت یدرک من هرب منه، له اجل هو بالغه و اثر هو واطئه و رزق هو آکله و حتف هو قاتله، فاتقوا اللَّه و اجملوا فی الطلب و لا یحملنّکم استبطاء شی‌ء من الرزق ان تطلبوه بمعصیة اللَّه فان اللَّه عز و جل لا ینال ما عنده الا بطاعته و لن یدرک ما عنده بمعصیته، فاتقوا اللَّه و اجملوا فی الطلب.

Ва ман иъш , эй : иързи ани зикри арраҳмони Флми ихФи итобау лами ирҷи савоба , тқўли ъшўти илои кзо , эй : миллати илайҳу ъшўти анҳу , эй : миллати анҳу комаи тқўл , адлати илои фалону адлати анҳу .

وَ مَنْ یَعْشُ، ای: یعرض عن ذکر الرحمن فلم یخف عتابه و لم یرج ثوابه، تقول عشوت الی کذا، ای: ملت الیه و عشوت عنه، ای: ملت عنه کما تقول، عدلت الی فلان و عدلت عنه.

Ва қрءи ибни аббос : ва ман иъши бФтҳи алшин эй иъми иқоли ъшии иъшии ъшии азои ъмӣ , Фҳўи аъшӣу умароаи ъшўоءу қил : ани зикри арраҳмон , эй : ани маърифатау тоъатаи лонаи лои изкраҳи алои ман арафау атоъаҳ . Ва қили яҳтамили ани алмрод ба , ман назул Фиҳми қавла :у إзои қили ?лаами асҷдўои ллрҳмни қолўо ва мо арраҳмони назири алоиаҳи қавла : аллазӣнаи канти أъинҳми фии ғтоءи ани зикрии нақизи ?лаи шитоно эй нҳиии ?ла ва насабаб ?лаи шитоноу нзмаҳи илайҳ ва насулта алайҳи Фҳўи ?лаи қарини лои иФорқаҳи изини ?лаи алъмӣу ихили илайҳи анаи алии алҳдӣ .

و قرء ابن عباس: و من یعش بفتح الشین ای یعم یقال عشی یعشی عشی اذا عمی، فهو اعشی و امراة عشواء و قیل: عن ذکر الرحمن، ای: عن معرفته و طاعته لانه لا یذکره الا من عرفه و اطاعه. و قیل یحتمل ان المراد به، من نزل فیهم قوله: وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ نظیر الایة قوله: الَّذِینَ کانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطاءٍ عَنْ ذِکْرِی نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً ای نهیئ له و نسبب له شیطانا و نضمه الیه و نسلطه علیه فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ لا یفارقه یزین له العمی و یخیل الیه انه علی الهدی.

Ва қили злки фии алқёмаҳи иқрни кули инсии болшитони алзии кони идъўаҳ , қрءи ёқӯбу ҳмоди ани ъосми иқизи ?лаи болёии алии замири арраҳмону қрءи албоқўн : нақизи болнўни алии ахбори аллоҳи таъолии ан нафса болтқииз . Ва إнҳм яъне алшётини лисдўнҳми ани алсбил эй : исдўни алкоФрўни ани алислому имнъўнҳми алии алҳдӣу иҳсбўни أнҳми мҳтдўн эй иҳсби алкФори анҳми алии ҳудоу анҳми мҳқўни фии қўлҳму ъмлҳм . Ҳатто إзои ҷоءнои қрءи аҳли алъроқи ғайри абии бикри алии алвоҳади иънўни алкоФру қрءи алохрўни ҷоءонои алии алтсниаҳи иънўни алкоФру қаринаи ҷълои фии силсилаи воҳида , Фқоли алкоФри лқринаҳ ё лӣати бинӣу бинки баъди алмшрқин эй : баъди мо байни алмшрқу алмғрби Фғлби исми аҳдҳмои алии алохри комаи иқоли ллшмсу алқмр , алқмрону лобии бикру умри улумрон , Фбӣси алқрини канти фии алднёу қили Фбӣси алқрини анати фии алнори қоли абӯи Саиди алхдрии азои баъси алкФор , завҷи кул воҳид манеҳам бқринаҳи ман алшётини Флои иФорқаҳ ҳатто исири илои алнору лни инФъкми алиўми إзи зулматами ашрктми фии алднёи أнкми фии алъзоби мштркўн эй лни инФъкми алиўми аштроккми фии алъзоб , ин сухани ҷавоби он касаст ки бадӣ мекунад ва мегуяд ки ин на ҳама ман мекунам ки дигарон низ мекунанд , яъне ки иштирок дар азоб , шуморо суд надорад ва дар азоб тахфиф наёрад ки дар дӯзах , тأсӣу тасаллӣ бикдигр набӯд , ҳар касе бахуди машғӯл буд ва дар азоби худ гирифтор .

و قیل ذلک فی القیامة یقرن کل انسی بالشیطان الذی کان یدعوه، قرء یعقوب و حماد عن عاصم یقیض له بالیای علی ضمیر الرحمن و قرء الباقون: نقیض بالنون علی اخبار اللَّه تعالی عن نفسه بالتقییض. وَ إِنَّهُمْ یعنی الشیاطین لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ ای: یصدون الکافرون عن الاسلام و یمنعونهم علی الهدی وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ ای یحسب الکفار انهم علی هدی و انهم محقون فی قولهم و عملهم. حَتَّی إِذا جاءَنا قرء اهل العراق غیر ابی بکر علی الواحد یعنون الکافر و قرء الآخرون جاءانا علی التثنیة یعنون الکافر و قرینه جعلا فی سلسلة واحدة، فقال الکافر لقرینه یا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ ای: بعد ما بین المشرق و المغرب فغلب اسم احدهما علی الآخر کما یقال للشمس و القمر، القمران و لابی بکر و عمر العمران، فَبِئْسَ الْقَرِینُ کنت فی الدنیا و قیل فَبِئْسَ الْقَرِینُ انت فی النار قال ابو سعید الخدری اذا بعث الکفار، زوّج کل واحد منهم بقرینه من الشیاطین فلا یفارقه حتی یصیر الی النار وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ‌ اشرکتم فی الدنیا أَنَّکُمْ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ ای لن ینفعکم الیوم اشتراککم فی العذاب، این سخن جواب آن کس است که بدی میکند و میگوید که این نه همه من میکنم که دیگران نیز می‌کنند، یعنی که اشتراک در عذاب، شما را سود ندارد و در عذاب تخفیف نیارد که در دوزخ، تأسی و تسلی بیکدیگر نبود، هر کسی بخود مشغول بود و در عذاب خود گرفتار.

Ва қоли мақотили маъноаи лни инФъкми алоътзору алндми алиўми лонкми антму қрноؤкми мштркўни алиўми фии алъзоби комаи кантами фии алднёи муштаракин фии алкФр , узру пушаймонии имрӯзи шуморо суд надорад ки шумо имрӯз бо қрноءи хеш дар азоб муштарак хоҳед буд , чунон ки дар дунё дар куфр муштарак будед .

و قال مقاتل معناه لن ینفعکم الاعتذار و الندم الیوم لانکم انتم و قرناؤکم مشترکون الیوم فی العذاب کما کنتم فی الدنیا مشترکین فی الکفر، عذر و پشیمانی امروز شما را سود ندارد که شما امروز با قرناء خویش در عذاب مشترک خواهید بود، چنان که در دنیا در کفر مشترک بودید.

أи Фأнти тсмъи алсми أўи тҳдии алъмӣ ва ман кони фии залоли мубин . Ҳозои хитоби ллнбӣ ( с ) эй лои изиқи сдрки ?фони ман сабақи илми аллоҳи бкФраҳи лои исмъу лои иҳтдӣ . Фإмои нзҳбни бки бони нмитк қабл ани нъзбҳм , Фإно манеҳам мнтқмўни болқтли бъдк .

أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِی الْعُمْیَ وَ مَنْ کانَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ. هذا خطاب للنبی (ص) ای لا یضیق صدرک فان من سبق علم اللَّه بکفره لا یسمع و لا یهتدی. فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِکَ بان نمیتک قبل ان نعذبهم، فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ بالقتل بعدک.

أўи нринки фии ҳётки алзии въдноҳми ман алъзоби Фإнои алайҳими мқтдрўни маттии шӣнои ъзбноҳму ?ераад ба мушрикии Макка антқм манеҳам явми бадар . Ҳозои қавли аксари алмФсрину қоли алҳсну қтодаҳи анӣ ба аҳли алисломи ман ИМАи Муҳамад ,у қади кони баъд алнабӣ нақама шадидаи фии уммата , Фокрми аллоҳи набӣау зҳб бау лами ири фии умматаи алои алзии тқри айна бау абқии алнқмаҳи баъда .

أَوْ نُرِیَنَّکَ فی حیاتک الَّذِی وَعَدْناهُمْ من العذاب فَإِنَّا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ متی شئنا عذبناهم و اراد به مشرکی مکة انتقم منهم یوم بدر. هذا قول اکثر المفسرین و قال الحسن و قتاده عنی به اهل الاسلام من امّة محمد، و قد کان بعد النبی نقمة شدیدة فی امته، فاکرم اللَّه نبیه و ذهب به و لم یر فی امته الا الذی تقر عینه به و ابقی النقمة بعده.

Ва рӯй ан алнабӣ арӣ мо исиби умматаи баъдаи Фмои рؤии зоҳкои мтбсмо ҳатто қабзаи аллоҳ .

و روی ان النبی اری ما یصیب امته بعده فما رؤی ضاحکا متبسما حتی قبضه اللَّه.

Фостмски болзии أўҳии إлик эй тамассуки болқрону атлаҳи ҳақи таловатау амтсли овомира ,у аҷтнби нўоҳиаҳ , إнки алии сироти мустақӣм эй алии аддӣни алзии лои ъўҷи ?лау إнаҳ яъне қуръони лзкри лак эй шарафи лаку лқўмки Қурайш , назира : лақади أнзлнои إликми ктобои фӣаи зкркм эй шрФкму сўФи тсӣлўни ани ҳуққау адоءи шукра .

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ ای تمسک بالقرآن و اتله حق تلاوته و امتثل اوامره، و اجتنب نواهیه، إِنَّکَ عَلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ ای علی الدین الذی لا عوج له و إِنَّهُ یعنی قرآن لَذِکْرٌ لَکَ ای شرف لک و لقومک قریش، نظیره: لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ کِتاباً فِیهِ ذِکْرُکُمْ ای شرفکم وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ عن حقه و اداء شکره.

Рӯй алзҳоки ани ибни аббос : ан алнабӣ ( с ) азои сӣл : лмни ҳозои аламри бъдки лами ихбри бшии ء ҳатто нзлти ҳзаҳи алоиаҳу кони баъди злки азои қол : лқриш .

روی الضحاک عن ابن عباس: ان النبی (ص) اذا سئل: لمن هذا الامر بعدک لم یخبر بشی‌ء حتی نزلت هذه الایة و کان بعد ذلک اذا قال: لقریش.

Ва ани ибни умри қоли қоли расӯли аллоҳи лои изоли ҳозои аламри фии Қурайши мо бқии аснон .

و عن ابن عمر قال‌ قال رسول اللَّه لا یزال هذا الامر فی قریش ما بقی اثنان.

Ва қоли ани ҳозои аламри фии Қурайши лои иъодиҳми аҳади алои акбаҳи аллоҳи алии виҷҳаи мо ақомўои аддӣну қол ( с ) ман ирди ҳўони Қурайши аҳонаи аллоҳ .

و قال ان هذا الامر فی قریش لا یعادیهم احد الا اکبّه اللَّه علی وجهه ما اقاموا الدین و قال (ص) من یرد هوان قریش اهانه اللَّه.

Ва қоли муҷоҳид : алқўми ҳам алъараби Фолқрони ?лаами шараф аз назул блғтҳми сами ихтси бзлки алшрФ , алохси Фолохси ман алъараб ҳатто икўни алоксри лқришу лабании ҳошим .

و قال مجاهد: القوم هم العرب فالقرآن لهم شرف اذ نزل بلغتهم ثم یختص بذلک الشرف، الاخص فالاخص من العرب حتی یکون الاکثر لقریش و لبنی هاشم.

Ва ани абии бардаи қоли қоли расӯли аллоҳи аломроءи ман Қурайши лии алайҳими ҳақу ?лаами алайкуми ҳақи мо ҳкмўо , Фъдлўо . Ва астрҳмўо , Фрҳмўо . Ва ъоҳдўо , ФўФўо , Фмни лами иФъли злк , феълӣаи лаънаи аллоҳу алмлоӣкаҳу анноси аҷмъин .

و عن ابی بردة قال قال رسول اللَّه الامراء من قریش لی علیهم حق و لهم علیکم حق ما حکموا، فعدلوا. و استرحموا، فرحموا. و عاهدوا، فوفوا، فمن لم یفعل ذلک، فعلیه لعنة اللَّه و الملائکة و الناس اجمعین.

Ва сӣли ман أрслнои ман қблки ман рслно , лиҳозои алкломи ваҷҳон , аҳдҳмои ани аллоҳи ъзу ҷли ҷамъи русулаи лайлаи асрии брсўлаҳи фии масҷиди байти алмуқаддаси Фозни Ҷабраили сами ақому қол ё Муҳамад : тақаддуми фасли баҳами Фтқдму слии баҳами Флмои Фрғи ман алслоаҳи қоли ?лаи Ҷабраил « сил » ё Муҳамади ман أрслнои ман қблки ман рслнои أи ҷълнои ман дуни арраҳмони ?алааи иъбдўни Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) лои асӣли қади актФиту ҳозои қавли алзҳрӣу Саиди бен ҷбиру ибни зайди қолўо : ҷамъи ?лаи алрсли лайлаи асрӣ бау أмри أни исӣлҳми Флми ишку лами исӣлу ҳзаҳи алоиаҳи ъдти ?маккейаи лони расӯли аллоҳ ( с ) лами икни ҳоҷрои лилтӣзи баъду кул мо назул ман алқуръони баъди муҳоҷираи расӯл аллоҳ бимика фии умраи алқзоءу фии алФтҳи фии асфора .

وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنا، لهذا الکلام وجهان، احدهما ان اللَّه عز و جل جمع رسله لیلة اسری برسوله فی مسجد بیت المقدس فاذن جبرئیل ثم اقام و قال یا محمد: تقدم فصل بهم فتقدم و صلی بهم فلما فرغ من الصلاة قال له جبرئیل «سل» یا محمد مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنا أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ‌ فقال رسول اللَّه (ص) لا اسئل قد اکتفیت‌ و هذا قول الزهری و سعید بن جبیر و ابن زید قالوا: جمع له الرسل لیلة اسری به و أمر أن یسئلهم فلم یشکّ و لم یسئل و هذه الایة عدّت مکیة لان رسول اللَّه (ص) لم یکن هاجرا لیلتئذ بعد و کل ما نزل من القرآن بعد مهاجرة رسول اللَّه بمکة فی عمرة القضاء و فی الفتح فی اسفاره.

?фонаи иъди маданӣау алўҷаҳи ассонӣ :у сӣли ман арслнои илайҳами ман қблки рсўлои ман рслно , яъне сили муъминии аҳли алкитоби аллазӣнаи арслнои илайҳами алонбёءи ҳилли ҷоءтҳми алрсли алои болтўҳиду алмроди болсӣўол , алтқрири лмшркии Қурайши анаи лами иأти расӯлу лои китоби бъбодаҳи ғайри аллоҳи ъзу ҷл .

فانه یعد مدنیّة و الوجه الثانی: و سئل من ارسلنا الیهم من قبلک رسولا من رسلنا، یعنی سل مؤمنی اهل الکتاب الذین ارسلنا الیهم الانبیاء هل جاءتهم الرسل الا بالتوحید و المراد بالسئوال، التقریر لمشرکی قریش انه لم یأت رسول و لا کتاب بعبادة غیر اللَّه عز و جل.

Ва лақади أрслнои Мӯсои боётнои إлии фиръавну млоӣаҳи Фқоли إнии расӯли раби Алъоламин оётаи алъсо ва ?илед албизоءи Флмои ҷоءҳми боётнои إзои ҳам минҳои изҳкўни астҳзءўои баҳоу қолўои анҳо саҳару тхиилу ҳозои тасаллӣаи ллнбӣ ( с ) ва мо нриҳми ман ояи إлои ҳаии أкбри ман أхтҳо ин онаст ки порсиён гӯйанд ки ҳама аз якдигари некӯтар , ҳама аз якдигари беҳтару меҳтар , Акбари ман ахтҳо эй қарибҳоу соҳбтҳои алтии канти қаблҳоу أхзноҳми болъзоб яъне болснину нақси ман алсмроту алтўФону алҷроду алқмлу алзФодъу алдму алтмси Фконти ҳзаҳи даллолоти лмўсӣу ъзобои ?лааму канти кули воҳидаи Акбари ман алтии қаблҳо лълҳми ирҷъўни ани кФрҳму қолўои лмўсии лмои ъоинўои алъзоб , ё أиҳои алсоҳр ё аиҳо Алъолами алкомли алҳозқу анмои қолўои ҳозои тўқироу тъзимои ?лаи лони алсҳри ъндҳми кони уламои ъзимоу сафаи мамдуҳаи адъи лнои рбки бмои аҳди ъндк эй бмои ахбртнои ани ӯҳдаи алик , анои ани омнои кашфи ънои алъзоби Фслаҳи бкшФи алъзоби ънои إннои лмҳтдўни мؤмнўн , Фдъои Мӯсои ФкшФи анҳуам алъзоби Флми иؤмнўои Фзлки қавлаи ъзу ҷл : Флмои кшФнои анҳуам алъзоби إзои ҳам инксўн эй инқзўни ӯҳдааму исрўни алии кФрҳм .

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی‌ بِآیاتِنا إِلی‌ فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَقالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِینَ آیاته العصا و الید البیضاء فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآیاتِنا إِذا هُمْ مِنْها یَضْحَکُونَ استهزءوا بها و قالوا انها سحر و تخییل و هذا تسلیة للنبی (ص) وَ ما نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلَّا هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِها این آنست که پارسیان گویند که همه از یکدیگر نیکوتر، همه از یکدیگر بهتر و مهتر، اکبر من اختها ای قریبها و صاحبتها التی کانت قبلها وَ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ یعنی بالسنین و نقص من الثمرات و الطوفان و الجراد و القمل و الضفادع و الدم و الطمس فکانت هذه دلالات لموسی و عذابا لهم و کانت کل واحدة اکبر من التی قبلها لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ عن کفرهم وَ قالُوا لموسی لما عاینوا العذاب، یا أَیُّهَا السَّاحِرُ یا ایها العالم الکامل الحاذق و انما قالوا هذا توقیرا و تعظیما له لان السحر عندهم کان علما عظیما و صفة ممدوحة ادْعُ لَنا رَبَّکَ بِما عَهِدَ عِنْدَکَ ای بما اخبرتنا عن عهده الیک، انّا ان آمنّا کشف عنا العذاب فسله بکشف العذاب عنا إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ مؤمنون، فدعا موسی فکشف عنهم العذاب فلم یؤمنوا فذلک قوله عز و جل: فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِذا هُمْ یَنْکُثُونَ ای ینقضون عهدهم و یصرّون علی کفرهم.

Ва нодаии фиръавни фии қавма чун Мӯсо дуо карду раби алъзаҳи бдъоءи ваии азоб аз қибтӣони бози барад , фиръавн тарсид ки эшон бмўсии имони оранди ҳамаро ҷамъ карду малики худу қӯти худ фарои ёд эшон доду заъфи Мӯсо фаро намӯд то напиндоранд ки кашфи азоби бдъоءи Мӯсо буд ки агар бдъоءи вай будӣ ва ӯ бдъўии содиқ будӣ , малики вайро будӣу дъоء аз баҳр худ кардӣ то он лсғаҳ ки бар забон вайаст зоӣли гаштӣ , гуфт : أи лӣси лии малики Мисру ҳзаҳи алأнҳори тҷрии ман таҳтӣ на малики замини Миср мароаст ва инак ҷӯйҳои нили зери қасри ман ва дар бӯстони варзон ман меравад бФрмони ман , ва он ҷӯйҳои нили сесад ва шаст буданд , асли ону муаззам он чаҳоранд : яке наҳри малик , дайгарии наҳри тўлўни сеюм наҳри дмёт , чаҳоруми тниси أи Флои тбсрўни أми сухани ӣнҷо тамомаст яъне أи Фло тбсрўнам тбсрўн , намебайнед ё мебайнед он гуҳ гуфт : أнои хайри ман ҳозои алзии ҳўи маину қили маъноаи аи Флои тбсрўн шудаи мулкӣу аҷзи Мӯсо . Сами қол :ам анои хайри бали анои хайри ман ҳозои алзии ҳўи маин эй : фақири лои ҳашами маъаау лои икоди ибин эй лои икоди иФсҳи бкломаҳи ллсғаҳи алтии фии лисона , кони Мӯсо ( ъ ) блиғои Фсиҳоу канти алайҳи ҳлоўаҳу мҳобаҳу млоҳаҳи ғайри ани лисонаи кант ба уқдаи Флмои қол :у аҳлли уқдаи ман лисонии қили ?лаи أўтити сؤлки Фбқити минҳои лсғаҳ . Фиръавни худро фазли ниҳод бар Мӯсо ва гуфт тоъати ман аўлитр ки маро маликасту фармону ҳашами ман барам , аз ин Мӯсои ҳақири заъифу дарвеш ки ӯро на ҳашамаст ва на мол ва на маишат ки бидон зяш кунад ва на фасоҳатӣ ки баён сухан кунад .

وَ نادی‌ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ چون موسی دعا کرد و رب العزة بدعاء وی عذاب از قبطیان باز برد، فرعون ترسید که ایشان بموسی ایمان آرند همه را جمع کرد و ملک خود و قوت خود فرا یاد ایشان داد و ضعف موسی فرا نمود تا نپندارند که کشف عذاب بدعاء موسی بود که اگر بدعاء وی بودی و او بدعوی صادق بودی، ملک وی را بودی و دعاء از بهر خود کردی تا آن لثغة که بر زبان وی است زائل گشتی، گفت: أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی نه ملک زمین مصر مرا است و اینک جویهای نیل زیر قصر من و در بوستان ورزان من میرود بفرمان من، و آن جویهای نیل سیصد و شصت بودند، اصل آن و معظم آن چهارند: یکی نهر ملک، دیگری نهر طولون سوم نهر دمیاط، چهارم طنیس أَ فَلا تُبْصِرُونَ أَمْ سخن اینجا تمام است یعنی أ فلا تبصرون ام تبصرون، نمی‌بینید یا می‌بینید آن گه گفت: أَنَا خَیْرٌ مِنْ هذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ و قیل معناه ا فلا تبصرون شدة ملکی و عجز موسی. ثم قال: ام انا خیر بل انا خیر من هذا الذی هو مهین ای: فقیر لا حشم معه وَ لا یَکادُ یُبِینُ ای لا یکاد یفصح بکلامه للثغة التی فی لسانه، کان موسی (ع) بلیغا فصیحا و کانت علیه حلاوة و مهابة و ملاحة غیر ان لسانه کانت به عقدة فلما قال: وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی قیل له أُوتِیتَ سُؤْلَکَ فبقیت منها لثغة. فرعون خود را فضل نهاد بر موسی و گفت طاعت من اولیتر که مرا ملک است و فرمان و حشم من برم، از این موسی حقیر ضعیف و درویش که او را نه حشم است و نه مال و نه معیشت که بدان زیش کند و نه فصاحتی که بیان سخن کند.

Флўи лои أлқии алайҳи ани кони содқои أсўраҳи ман зҳби ҷамъи алосўраҳу ҳаии ҷамъи алҷмъи қрءи ҳФсу ёқӯби асўраҳу ҳаии ҷамъи савори қоли муҷоҳиди конўои азои сўдўои рҷлои сўрўаҳи бсўору тўқўаҳи бтўқи ман зҳби икўни злки даллолаи лсёдтаҳу алломаи лрёстаҳи Фқоли фиръавни ?ҳуллои алқии раби Мӯсои алайҳи асўраҳи ман зҳби ани кони сидои иҷби тоъатаи أўи ҷоءи маъааи алмлоӣкаҳи мқтрнини мттобъини иқорни бъзҳм баъзан ишҳдўни ?лаи бсдқаҳу иъинўнаҳи алии амраи қоли аллоҳи таъолии ФостхФи қавмаи Фأтоъўаҳ , эй астхФи фиръавни қавмаи алқбт яъне вҷдҳми ҷҳолоу астхФи ъқўлҳму қил талаб манеҳам алхФаҳи фии алтоъаҳу ҳаии алосроъи илоҳо Фотоъўаҳи иқоли ахФи илои кзо эй асраъи илайҳу астхФаҳи ғайраи дуоаи илои злк , эй :у астхФҳми бҳзои алкломи алмзхрФи Фأтоъўаҳи إнҳми конўои қўмои фосиқин хориҷин ани дайни аллоҳ .

فَلَوْ لا أُلْقِیَ عَلَیْهِ ان کان صادقا أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ جمع الاسورة و هی جمع الجمع قرء حفص و یعقوب اسورة و هی جمع سوار قال مجاهد کانوا اذا سوّدوا رجلا سوروه بسوار و طوقوه بطوق من ذهب یکون ذلک دلالة لسیادته و علامة لریاسته فقال فرعون هلّا القی رب موسی علیه اسورة من ذهب ان کان سیدا یجب طاعته أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِکَةُ مُقْتَرِنِینَ متتابعین یقارن بعضهم بعضا یشهدون له بصدقه و یعینونه علی امره قال اللَّه تعالی فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ، ای استخف فرعون قومه القبط یعنی وجدهم جهالا و استخف عقولهم و قیل طلب منهم الخفة فی الطاعة و هی الاسراع الیها فاطاعوه یقال اخف الی کذا ای اسرع الیه و استخفه غیره دعاه الی ذلک، ای: و استخفهم بهذا الکلام المزخرف فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسِقِینَ خارجین عن دین اللَّه.

Флмои осФўно эй ағзбўноу алосФашад алғзб , антқмно манеҳам , эй аҳллнои баҳами алнқмаҳу алъзоби Фأғрқноҳми أҷмъин .

فَلَمَّا آسَفُونا ای اغضبونا و الاسف اشد الغضب، انْتَقَمْنا مِنْهُمْ، ای احللنا بهم النقمة و العذاب فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِینَ.

Фҷълноҳми слФои қрأи Ҳамзау алксоӣии слФои бзми алсину алломи ҷамъи слиФи ман салаф эй тақаддуму қрأи албоқўни слФои бФтҳи алсину алломи алии ҷамъи алсолФ мисли ҳорсу ҳрсу ходиму хадаму росиду расад ва ҳам алмозўни алмтқдмўни ман аломм ,у алмънӣ , ҷълноҳми мутақаддимин литъзи баҳами алохрўн ва Маслан ллохрин эй ибраи ваъза . Ва қили слФои лкФори ҳзаҳи аломаҳи илои алнор эй муқаддамаи куффори ҳзаҳи аломаҳи илои алнор ва Маслан ллохрин эй изрби баҳами аломсоли Фимои бинҳм .

فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً قرأ حمزة و الکسائی سلفا بضم السین و اللام جمع سلیف من سلف ای تقدم و قرأ الباقون سلفا بفتح السین و اللام علی جمع السالف مثل حارس و حرس و خادم و خدم و راصد و رصد و هم الماضون المتقدمون من الامم، و المعنی، جعلناهم متقدمین لیتعظ بهم الآخرون وَ مَثَلًا لِلْآخِرِینَ ای عبرة وعظة. و قیل سلفا لکفار هذه الامة الی النار ای مقدمة کفار هذه الامة الی النار وَ مَثَلًا لِلْآخِرِینَ ای یضرب بهم الامثال فیما بینهم.

Ва лмои зарби ибни Марями Маслан муфассирони андарин ояти мухталиф алқўланд бар се гуруҳ : қавмӣ гуфтанд алзорби ллмсли абди аллоҳи бен алзбърии кони ман мурдаи Қурайш қабл ани ислми ин мисли абди аллоҳ алзбърӣ зад ки омад брсўли худои салавоти аллоҳу салома алайҳ гуфт ту май гӯйии анкм ва мо тъбдўни ман дуни аллоҳи ҳсби ҷаҳаннами шумо ва ҳар чаҳ фурӯд аз аллоҳ мепарастед ( исо ) ҳизум дӯзахаст ва ту май гӯйии исо бародар манасту пайғомбари худоӣ . Чун вай чунин гуфт , Мустафои слии аллоҳу ассалом ( с ) хомӯши гашти мунтазири ваҳй то аз ҳақи ҷавоб чаҳ ояд абди аллоҳ алзбърӣ гуфт хсмтаҳу аллоту алъзӣ , Қурайш ки ҳозир буданд даст заданду ханда дар гирифтанд ва аз тасдиқи баргаштанд . Инаст ки раб Алъоламин фармуд إзои қўмк яъне қришо манеҳ исдўн эй изҷўну исиҳўну изҳкўну қили иързўни ани алқуръону ани алтсдиқ .

وَ لَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلًا مفسران اندرین آیت مختلف القول‌اند بر سه گروه: قومی گفتند الضارب للمثل عبد اللَّه بن الزبعری کان من مردة قریش قبل ان یسلم این مثل عبد اللَّه الزبعری زد که آمد برسول خدا صلوات اللَّه و سلامه علیه گفت تو می‌گویی انکم و ما تعبدون من دون اللَّه حصب جهنم شما و هر چه فرود از اللَّه می‌پرستید (عیسی) هیزم دوزخ است و تو می‌گویی عیسی برادر منست و پیغامبر خدای. چون وی چنین گفت، مصطفی صلی اللَّه و السلام (ص) خاموش گشت منتظر وحی تا از حق جواب چه آید عبد اللَّه الزبعری گفت خصمته و اللات و العزی، قریش که حاضر بودند دست زدند و خنده در گرفتند و از تصدیق برگشتند. اینست که رب العالمین فرمود إِذا قَوْمُکَ یعنی قریشا مِنْهُ یَصِدُّونَ ای یضجون و یصیحون و یضحکون و قیل یعرضون عن القرآن و عن التصدیق.

Ва қолўои أи олҳтнои хайри أм ҳў гуфтанд ин худоёни мо беҳтар ё исо агар исои ботш шояд батон , ҳам шояд . Қавл дувум онаст ки ин мисли мушрикон заданд эшон ки малоикаро духтарон гуфтанд яъне азои ҷаззи أни икўни исои ибни аллоҳ , ҷаззи أни ткўни алмлоӣкаҳи бенот аллоҳ . Бойени қавл , إзо қўмк манеҳ исдўн муъминонанд ки ин сухан бар эшон саъб омад аз он баргаштанд ва дигаронро аз он баргардонеданд қоли қтодаҳ : исдўн эй ихрҷўну қоли алқрзӣ : изҷрўн . Қавл сеюм онаст ки алзорби ллмсли ҳўи аллоҳи ъзу ҷли ин мисл онаст ки аллоҳ зад дар қуръон ки إн мисли исо ъанд аллоҳи кмсли одам . Мисли исои бнздики аллоҳ чун мисли одамаст одамро бёФрид аз хок бепадар ва бемодар , исоро бёФрид аз бод бепадар . Дар тхлиФи бнздики аллоҳ дар қудрат ӯ ҳар ду якеанд . Чун ин оят фурӯ омад кофарон гуфтанд Муҳамад мехоҳад ки мо ӯро худоӣ хонем ва ӯро парастем чунонк тарсоёни исоро парастиданад : бойени қавли إзо қўмк манеҳ исдўни мушрикон Қурайшанд ки аз зарб мисли брмигштнд ва механдиданду қолўои أи олҳтнои хайри أми ҳў , иънўни мҳмдои худоёни мо баанд парастиданро ё Муҳамад яъне ки худоёни худ Фрўнгзорим ва ӯро парастем , исдўни бзми соди қироати нофеъу ибни омир ва ксоиӣасту боқии бкср сод хонанд ҳумои луғатон мисли иършўну иършўни мо зрбўаҳи лаки إлои ҷдло эй анҳми қади ълмўои анк ло таред манеҳам ани инзлўки манзалаи алмсиҳ ва мо қолўои ҳозои алқўли алои ҷдло эй хсўмаҳи болботлу алии алқўли алаввали мо зрбўои ҳозои алмисли лаки алои ҷдлои болботли лонаами ълмўои ани алмроди ман қавлаи إнкм ва мо тъбдўни ман дуни аллоҳи ҳсби ҷаҳаннами ҳؤлоءи алосноми дуни исо ( ъ ) бали ҳам қавми хсмўни ҳозқўни фии алхсўмаҳ .

وَ قالُوا أَ آلِهَتُنا خَیْرٌ أَمْ هُوَ گفتند این خدایان ما بهتر یا عیسی اگر عیسی بآتش شاید بتان، هم شاید. قول دوم آنست که این مثل مشرکان زدند ایشان که ملائکه را دختران گفتند یعنی اذا جاز أن یکون عیسی ابن اللَّه، جاز أن تکون الملائکة بنات اللَّه. باین قول، إِذا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ مؤمنان‌اند که این سخن بر ایشان صعب آمد از آن برگشتند و دیگران را از آن برگردانیدند قال قتادة: یصدون ای یخرجون و قال القرظی: یضجرون. قول سوم آنست که الضارب للمثل هو اللَّه عز و جل این مثل آنست که اللَّه زد در قرآن که إِنَّ مَثَلَ عِیسی‌ عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ. مثل عیسی بنزدیک اللَّه چون مثل آدم است آدم را بیافرید از خاک بی‌پدر و بی‌مادر، عیسی را بیافرید از باد بی‌پدر. در تخلیف بنزدیک اللَّه در قدرت او هر دو یکی‌اند. چون این آیت فرو آمد کافران گفتند محمد می‌خواهد که ما او را خدای خوانیم و او را پرستیم چنانک ترسایان عیسی را پرستیدند: باین قول إِذا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ مشرکان قریش‌اند که از ضرب مثل برمیگشتند و می‌خندیدند وَ قالُوا أَ آلِهَتُنا خَیْرٌ أَمْ هُوَ، یعنون محمدا خدایان ما به‌اند پرستیدن را یا محمد یعنی که خدایان خود فرونگذاریم و او را پرستیم، یَصِدُّونَ بضم صاد قرائت نافع و ابن عامر و کسایی است و باقی بکسر صاد خوانند هما لغتان مثل یعرشون و یعرشون ما ضَرَبُوهُ لَکَ إِلَّا جَدَلًا ای انهم قد علموا انک لا ترید منهم ان ینزلوک منزلة المسیح و ما قالوا هذا القول الّا جدلا ای خصومة بالباطل و علی القول الاول ما ضربوا هذا المثل لک الا جدلا بالباطل لانهم علموا ان المراد من قوله إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ هؤلاء الاصنام دون عیسی (ع) بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ حاذقون فی الخصومه.

Ани абии эмомаи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) мо зли қавми баъди ҳудои конўои алайҳ , алои аўтўои алҷдли сами қрأи мо зрбўаҳи лаки إлои ҷдлои бали ҳам қавми хсмўни сами зикри исои алайҳи ассаломи Фқол : إни ҳўи إлои абди أнъмнои алайҳи болтқўӣу ҷълноаҳи Маслан эй ояу ибраи лабании Исроили иърФўни қадараи аллоҳи алии мо ишоءи ҳайси халқаи ман ғайри абу луи ншоءи лҷълнои мнкми малоикае луи ншоءи лоҳлкнокму ҷълнои бдлкму мконкми малоикаи фии алأрзи ихлФўни икўнўни хлФоءи мнкми иъмрўни аларзу иъбдўнӣу итиъўнӣ . Ва қили ихлФўн эй ихлФи бъзҳм баъзану қили маънии алоиаҳ : луи ншоءи лҷълнои ман алонси малоикау ани лами тҷри улода комаи хлқнои исои ман ғайри абу анаи лаълами ллсоъаҳ эй ани исои нузулаи ман ашроти алсоъаҳи иълми бнзўлаҳ , қурбҳо ва субутҳоу қили ани исои кони яҳёи аламутии феълам ба алсоъаҳу албъсу қроءи ибни аббосу абӯи ҳрираҳу анаи лаълами ллсоъаҳи бФтҳи алъайну аллом эй алломау аммораи ллсоъаҳи Флои тмтрни баҳо яъне азои анзли Флои тшкни фии қиёмҳо . Иқўлҳои лқриш

عن ابی امامة قال قال رسول اللَّه (ص) ما ضل قوم بعد هدی کانوا علیه، الا اوتوا الجدل ثم قرأ ما ضَرَبُوهُ لَکَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ‌ ثم ذکر عیسی علیه السلام فقال: إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَیْهِ بالتقوی وَ جَعَلْناهُ مَثَلًا ای آیة و عبرة لبنی اسرائیل یعرفون قدرة اللَّه علی ما یشاء حیث خلقه من غیر اب وَ لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْکُمْ مَلائِکَةً ای لو نشاء لاهلکناکم و جعلنا بدلکم و مکانکم ملائکة فِی الْأَرْضِ یَخْلُفُونَ یکونون خلفاء منکم یعمرون الارض و یعبدونی و یطیعونی. و قیل یخلفون ای یخلف بعضهم بعضا و قیل معنی الایة: لو نشاء لجعلنا من الانس ملائکة و ان لم تجر العادة کما خلقنا عیسی من غیر اب و انه لعلم للساعة ای ان عیسی نزوله من اشراط الساعة یعلم بنزوله، قربها و ثبوتها و قیل ان عیسی کان یحیی الموتی فعلم به الساعة و البعث و قراء ابن عباس و ابو هریرة و انه لعلم للساعة بفتح العین و اللام ای علامة و اماره للساعة فَلا تَمْتَرُنَّ بِها یعنی اذا انزل فلا تشکن فی قیامها. یقولها لقریش‌

Қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу илоҳи силами лиўшкни ани инзли Фикми ибни Марями ҳукамои ъдло яксар алслибу иқтли алхнзиру изъи алҷзиаҳу иҳлки фии замонаи алмалики кулҳо , алои алислом .

قال النبی صلی اللَّه علیه و اله سلم لیوشکن ان ینزل فیکم ابن مریم حکما عدلا یکسر الصلیب و یقتل الخنزیر و یضع الجزیة و یهلک فی زمانه الملک کلها، الا الاسلام.

Ва ирўии анаи инзли алии сниаҳи болорзи алмуқаддасаи иқоли лҳои аФиқу алайҳи ммсрон яъне сўбини мсбўғини болсФраҳу шеъри расаи даҳину бедаи ҳарбаи иқтли баҳои алдҷоли Фётии байти алмуқаддасу анноси фии салоаи алъсру аломоми иؤми баҳами Фитохри аломоми Фитқдмаҳи исоу ислии халафаи алии шриъаҳи Муҳамад ( с ) сами иқтли алхнозир ва яксар алслибу ихрби албиъу алкнонсу иқтли алнсории алои ман омн ба .

و یروی انه ینزل علی ثنیة بالارض المقدسة یقال لها افیق و علیه ممصران یعنی ثوبین مصبوغین بالصفرة و شعر راسه دهین و بیده حربة یقتل بها الدجال فیاتی بیت المقدس و الناس فی صلاة العصر و الامام یؤمّ بهم فیتاخر الامام فیتقدمه عیسی و یصلی خلفه علی شریعة محمد (ص) ثم یقتل الخنازیر و یکسر الصلیب و یخرب البیع و الکنانس و یقتل النصاری الّا من آمن به.

Ва қоли алҳсну ҷимоъау ана яънеу ани алқуръони лаълами ллсоъаҳи иълмкми қиёмҳоу ихбркми боҳўолҳоу аҳўолҳои Флои тмтрни баҳо эй лои тшкни фӣҳо қоли ибни аббос эй лои ткзбўои баҳоу атбъўни алқўли ҳоҳнои мзмр эй қул ё Муҳамади атбъўнии алии алтўҳиди ҳозои сироти мустақӣм эй ҳозои дайни қайиу қоли алҳсни ҳозои алқуръони сиротаи илои алҷнаҳи мустақӣм .

و قال الحسن و جماعة و انه یعنی و ان القرآن لعلم للساعة یعلمکم قیامها و یخبرکم باحوالها و اهوالها فَلا تَمْتَرُنَّ بِها ای لا تشکن فیها قال ابن عباس ای لا تکذبوا بها وَ اتَّبِعُونِ القول هاهنا مضمر ای قل یا محمد اتبعونی علی التوحید هذا صِراطٌ مُسْتَقِیمٌ ای هذا دین قیم و قال الحسن هذا القرآن صراطه الی الجنة مستقیم.

Ва лои исднкми алшитони ани алоямони болсоъаҳу алқуръони إнаҳи лаками адуи мубини зоҳири алъдоўаҳу лмои ҷоءи исои болбинот эй болҳҷҷу алмъҷзоти қоли қади ҷӣткми болҳкмаҳ эй болнбўаҳу қили болонҷилу лأбини лаками баъзи алзии тхтлФўни фӣаи ман аҳкоми алтўриаҳи қоли қтодаҳ яъне ихтилофи алФрқи аллазӣнаи тҳзбўои алии амри исоу қил : лобини лаками мо кони бинкми ман алохтлоФи фии аддӣни қол . Алзҷоҷи алзии ҷоء ба исои фии алонҷили анмои ҳўи баъзи алзии ахтлФўои фӣау байни ?лаами фии ғайри алонҷили мо аҳтоҷўои илайҳи Фотқўои аллоҳу أтиъўни إни аллоҳи ҳўи рабӣу рбкми холиқӣу розиқӣу анои абди махлуқи муҳтоҷи илои алрзқи Фоъбдўаҳи ҳозои сироти мустақӣм , ФохтлФи алأҳзоби ман бинҳм эй Фимои бинҳм ва ҳам аҳзоби алнсории тҳзбўои фии исои сулси фарқи алмлкоӣиаҳу алнстўриаҳу алиъқўбиаҳи Фўили ллзини злмўо эй қолўои фии исои мо кФрўо ба ман азоби явми أлими алъзоб .

وَ لا یَصُدَّنَّکُمُ الشَّیْطانُ عن الایمان بالساعة و القرآن إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ظاهر العداوة وَ لَمَّا جاءَ عِیسی‌ بِالْبَیِّناتِ ای بالحجج و المعجزات قالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ ای بالنبوة و قیل بالانجیل وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ من احکام التوریة قال قتاده یعنی اختلاف الفرق الذین تحزبوا علی امر عیسی و قیل: لابین لکم ما کان بینکم من الاختلاف فی الدین قال. الزجّاج الذی جاء به عیسی فی الانجیل انما هو بعض الذی اختلفوا فیه و بین لهم فی غیر الانجیل ما احتاجوا الیه فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ خالقی و رازقی و انا عبد مخلوق محتاج الی الرزق فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِیمٌ، فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ ای فیما بینهم و هم احزاب النصاری تحزبوا فی عیسی ثلث فرق الملکائیة و النسطوریة و الیعقوبیة فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ای قالوا فی عیسی ما کفروا به مِنْ عَذابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ العذاب.

Ҳилли инзрўн эй интзрўни إлои алсоъаҳ яъне анҳо тотиҳми лои маҳола , Фконҳми интзрўнҳо , яъне алқоъдини ани алоямони أни тأтиҳми бғтаҳи Фҷأаҳ ва ҳам лои ишърўни бмҷиӣҳо .

هَلْ یَنْظُرُونَ ای ینتظرون إِلَّا السَّاعَةَ یعنی انها تاتیهم لا محالة، فکانهم ینتظرونها، یعنی القاعدین عن الایمان أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فجأة وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ بمجیئها.