Ин сӯраи алдхони ҳазор ва чаҳорсад ва сӣ ва як ҳарфаст ва сесад ва чиҳил ва шаш калима ва панҷоҳ ва на оят . Ҷумла бимика Фрўомд . Ҷумҳӯри муфассирони онро дар ?маккейот шимуранд . Ва дар ин сӯраи носих ва мансӯх нест магари як оят дар охири сӯра : Фортқби إнҳми мртқбўни ин як оят мансӯхаст боити сайф ва дар фазоъили ин сӯраи абӯи ҳрираҳ ривоят кунад аз Мустафо ( с ) фармуд : ҳар ки сӯраи алдхони шаб одина бархонад , бомдод ки бар вай равшан шавад ҳафтод ҳазор фиришта аз баҳри вай истиғфор кунанд , гуноҳони вайро омурзиш хоҳанд .

این سورة الدخان هزار و چهارصد و سی و یک حرف است و سیصد و چهل‌ و شش کلمة و پنجاه و نه آیت. جمله بمکه فروآمد. جمهور مفسران آن را در مکیات شمرند. و در این سورة ناسخ و منسوخ نیست مگر یک آیت در آخر سورة: فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ این یک آیت منسوخ است بآیت سیف و در فضائل این سورة ابو هریره روایت کند از مصطفی (ص) فرمود: هر که سورة الدخان شب آدینه برخواند، بامداد که بر وی روشن شود هفتاد هزار فرشته از بهر وی استغفار کنند، گناهان وی را آمرزش خواهند.

Ва брўоити абӯи эмомаи Мустафо ( с ) фармуд : ҳар ки шаби одинаи сӯра алдхон бархонад ё рӯзи одина банӣ аллоҳи ?лаи битои фии алҷнаҳ .

و بروایت ابو امامه مصطفی (ص) فرمود: هر که شب آدینه سورة الدخان برخواند یا روز آدینه‌ بنی اللَّه له بیتا فی الجنة.

Ҳаму алкитоби улмубини ахтлФўои фии ҷавоби алқсм , қили ҷавобаи мақдам , эйу алкитоби улмубини ҳами мо ҳўи коӣну қили ҷавобаи қавла : إнои أнзлноаҳу ҳўи алосҳу алмънии анои анзлнои алқуръони фии лайлаи муборакау ҳаии лайлаи алқдри анзлаҳи ҷумлаи фии лайлаи алқдри ман аллўҳи алмҳФўзи илои алсмоءи алднё сам назул ба Ҷабраили алӣ алнабӣ ( с ) нҷўмои фии ъушрин сана . Ва қили анзли фии лайлаи алқдри мо иҳтоҷи илайҳи фии тӯли алснаҳи илои қобил . Ва қили кони бадви инзолаи фии лайлаи алқдр . Ва қили إнои أнзлноаҳ яъне Ҷабраили алайҳи ассаломи инзли фии лайлаи алқдр .

حم وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ اختلفوا فی جواب القسم، قیل جوابه مقدم، ای و الکتاب المبین حم ما هو کائن و قیل جوابه قوله: إِنَّا أَنْزَلْناهُ و هو الاصح و المعنی انا انزلنا القرآن فِی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ و هی لیلة القدر انزله جملة فی لیلة القدر من اللوح المحفوظ الی السماء الدنیا ثم نزل به جبرئیل علی النبی (ص) نجوما فی عشرین سنة. و قیل انزل فی لیلة القدر ما یحتاج الیه فی طول السنة الی قابل. و قیل کان بدو انزاله فی لیلة القدر. و قیل إِنَّا أَنْزَلْناهُ یعنی جبرئیل علیه السلام ینزل فی لیلة القدر.

Ва қили анои анзлноаҳи илои аларзу маъааи алмлоӣкаҳи ҷами ғФир . Қоли ъкрмаҳ : аллилаҳи алмборкаҳи лайлаи алнсФи ман шаъбони анзли аллоҳи Ҷабраили илои алсмоءи алднёи фии тлки аллилаҳ ҳатто ?умлаи алқуръони алии алктбаҳ ва самоҳо муборакаи лонҳои касӣраи алхиру албркаҳи лмои инзли фӣҳо ман алрҳмаҳу иҷоби фӣҳо ман алдъўаҳ ,у фии алхбри алсҳиҳи ани расӯли аллоҳ ( с ) қоли инзли аллоҳи ҷли сноؤаҳи лайлаи алнсФи ман шаъбони илои алсмоءи алднёи ФиғФри лкли нафаси алои ансонои фии қиблаи шҳноء ӯ мшркои биллоҳ .

و قیل انا انزلناه الی الارض و معه الملائکة جم غفیر. قال عکرمة: اللیلة المبارکة لیلة النصف من شعبان انزل اللَّه جبرئیل الی السماء الدنیا فی تلک اللیلة حتی املی القرآن علی الکتبة و سماها مبارکة لانها کثیرة الخیر و البرکة لما ینزل فیها من الرحمة و یجاب فیها من الدعوة، و فی الخبر الصحیح عن رسول اللَّه (ص) قال ینزل اللَّه جل ثناؤه لیلة النصف من شعبان الی السماء الدنیا فیغفر لکل نفس الا انسانا فی قبله شحناء او مشرکا باللّه.

Ва рӯй анаи қол ( с ) азои кони лайлаи алнсФи ман шаъбони Фқўмўои лайлҳоу сўмўои нҳорҳо , ?фони аллоҳи ъзу ҷли инзли фӣҳо лғрўби алшмси илои алсмоءи алднёи Фиқўли аи лои мстғФри ФоғФри ?ла , аи лои мбтлии ФоъоФиаҳ , аи лои мстрзқи Форзқаҳ , алои кзои алои кзо ҳатто итлъи алФҷру фии рўоиаҳ ҳатто ттлъи алшмс .

و روی انه قال (ص) اذا کان لیلة النصف من شعبان فقوموا لیلها و صوموا نهارها، فان اللَّه عز و جل ینزل فیها لغروب الشمس الی السماء الدنیا فیقول ا لا مستغفر فاغفر له، ا لا مبتلی فاعافیه، ا لا مسترزق فارزقه، الا کذا الا کذا حتی یطلع الفجر و فی روایة حتی تطلع الشمس.

Ва ани абии сълбаҳи алхшнӣ , қоли самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўли ани аллоҳи литлъи алии ибодаи фии лайлаи алнсФи ман шаъбони ФиғФри ллмؤмнину имҳли алкоФрину идъи аҳл алҳақад бҳқдҳм .

و عن ابی ثعلبة الخشنی، قال سمعت رسول اللَّه (ص) یقول ان اللَّه لیطلع علی عباده فی لیلة النصف من شعبان فیغفر للمؤمنین و یمهل الکافرین و یدع اهل الحقد بحقدهم.

Ва ани абии эмомаи албоҳлии қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) иҳбти аллоҳи илои смоءи алднёи илои ибодаи фии нисфи ман шаъбони Фитлъи илайҳам , ФиғФри лкли муъмину муъминау кули мусалламу мусалламаи алои коФро ӯ кофара ӯ мшрко ӯ мушрика , ӯ рҷлои байнау байни ахиаҳи мшоҳнаҳу идъи аҳл алҳақад бҳқдҳм . Ва фии рўоиаҳи ахрӣ : алои қотеъи раҳм ӯ қотили нафас ӯ мшоҳно .

و عن ابی امامة الباهلی قال قال رسول اللَّه (ص) یهبط اللَّه الی سماء الدنیا الی عباده فی نصف من شعبان فیطلع الیهم، فیغفر لکل مؤمن و مؤمنة و کل مسلم و مسلمة الا کافرا او کافرة او مشرکا او مشرکة، او رجلا بینه و بین اخیه مشاحنة و یدع اهل الحقد بحقدهم. و فی روایة اخری: الا قاطع رحم او قاتل نفس او مشاحنا.

Фсри аҳли алълми алмшоҳни фии ҳозои алмўзъи аҳли албдъу алоҳўоء ва алҳақад алии аҳли алислом .

فسر اهل العلم المشاحن فی هذا الموضع اهل البدع و الاهواء و الحقد علی اهل الاسلام.

Фӣҳо иФрқ эй иҳкму исбт . Тқўли фурқати аламри азои ҳикмата ва Фрғт манеҳу ҳўи қавлаи ъзу ҷл :у қронои Фрқноаҳ эй аҳкмноаҳу қавла : кули أмри ҳаким эй савоби ҳасани мустақӣм . Қоли ибни аббос : иктбам алкитоби фии лайлаи алқдр эй фии лайлаи алтқдири мо ҳўи коӣни фии алснаҳи ман алхиру алшру алорзоқу алоҷол ҳатто алҳҷоҷ , иқоли иҳҷи фалону иҳҷи фалон .

فِیها یُفْرَقُ ای یحکم و یثبت. تقول فرقت الامر اذا حکمته و فرغت منه و هو قوله عز و جل: وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ ای احکمناه و قوله: کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ ای صواب حسن مستقیم. قال ابن عبّاس: یکتب ام الکتاب فی لیلة القدر ای فی لیلة التقدیر ما هو کائن فی السنة من الخیر و الشر و الارزاق و الآجال حتی الحجاج، یقال یحج فلان و یحج فلان.

Қоли аксари алмФсрини ҳўи оми фии алрзқу алаҷалу алҳёҳу аламуту алсъодаҳу алшқоўаҳ . Ва қоли ибни умри алои алсъодаҳу алшқоўаҳи Фонҳмо фӣам алкитоби лои иғиру лои ибдл .

قال اکثر المفسرین هو عام فی الرزق و الاجل و الحیاة و الموت و السعادة و الشقاوة. و قال ابن عمر الا السعادة و الشقاوة فانهما فی ام الکتاب لا یغیر و لا یبدل.

Ва фии алхбри ани расӯли аллоҳи қол : иқтъи алоҷоли ман шаъбони илои шаъбон , ҳатто ани алрҷли линкҳу иўлди ?лау лақади ахрҷи исмаи фии аламутӣ .

و فی الخبر عن رسول اللَّه قال: یقطع الآجال من شعبان الی شعبان، حتی ان الرجل لینکح و یولد له و لقد اخرج اسمه فی الموتی.

Ва рӯй абӯи алзҳии ани ибни аббоси қол : ани аллоҳи иқзии алоқзиаҳи фии лайлаи алнсФ май шаъбону ислмҳои илои арбобҳо фии лайлаи алқдр , қавла : أмрои ман ънднои насби алии алмсдр эй амрнои умарои ман ъндно . Ва алмънии кули алзии иқзии фии тлки аллилаҳи Фҳўи амри ман ънднои лои ишркнои фии тақдираи аҳаду қили умарои ман ъндно эй бёно мно набин ллмлӣкаҳи мо ҳам мўклўни алайҳи ман санаи илои сана , إнои кнои мурсалин яъне Муҳамад ( с ) ва ман қиблаи ман алонбёء . Раҳмаи ман рбк эй рأФаҳи манӣ бхлқӣ ва наамма алайҳими бмои бъснои илайҳами ман алрсл . Ва қили маъноа : анзлнои алқуръони умарои ман ъндно ,у арслнои мҳмдои раҳмаи мнои лқўлаҳ : ва мо أрслноки إлои раҳмаи ллъолмин , إнаҳи ҳўи алсмиъи алълими исмъи ақволи алхлқу иълми аъмолҳм .

و روی ابو الضحی عن ابن عباس قال: ان اللَّه یقضی الاقضیة فی لیلة النصف می شعبان و یسلمها الی اربابها فی لیلة القدر، قوله: أَمْراً مِنْ عِنْدِنا نصب علی المصدر ای امرنا امرا من عندنا. و المعنی کل الذی یقضی فی تلک اللیلة فهو امر من عندنا لا یشرکنا فی تقدیره احد و قیل امرا من عندنا ای بیانا منا نبین للملئکة ما هم موکلون علیه من سنة الی سنة، إِنَّا کُنَّا مُرْسِلِینَ یعنی محمد (ص) و من قبله من الانبیاء. رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ ای رأفة منی بخلقی و نعمة علیهم بما بعثنا الیهم من الرسل. و قیل معناه: انزلنا القرآن امرا من عندنا، و ارسلنا محمدا رحمة منا لقوله: وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ، إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ یسمع اقوال الخلق و یعلم اعمالهم.

Раби алсмоўоту алأрз ва мо бинҳмои қрأи аҳли алкўФаҳи раби болҷри радои алии қавла « ман рбк »у албоқўни болрФъи радои алии қавла : ҳўи алсмиъи алълим .

رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما قرأ اهل الکوفة رب بالجر ردا علی قوله «من ربک» و الباقون بالرفع ردا علی قوله: هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ.

إни кантами мўқнини фии ақроркми азои сأлтми ман халқҳо Фқлтми аллоҳи Фотқнўои анаи лои иҳлкҳму қил : إни кантами мўқнини бшии ءи Фоиқнўои бмои ахбрткми лои إлаҳи إлои ҳў , эй лои маъбуди истҳқи алъбодаҳ , إлои ҳўи яҳёи ллбъсу имити фии алднё , рбкму раби обоӣкми алأўлин , лами изли рибоу лои изоли рибо .

إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ فی اقرارکم اذا سألتم من خلقها فقلتم اللَّه فاتقنوا انه لا یهلکهم و قیل: إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ بشی‌ء فایقنوا بما اخبرتکم لا إِلهَ إِلَّا هُوَ، ای لا معبود یستحق العبادة، إِلَّا هُوَ یُحْیِی للبعث وَ یُمِیتُ فی الدنیا، رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبائِکُمُ الْأَوَّلِینَ، لم یزل ربا و لا یزال ربا.

Бали ҳам фии шаки илъбўн эй лисўои бмўқнин , бали қлдўои обоӣҳми илъбўн , фии кломҳм , ?фони кломҳми инқзи баъза баъзану қили илъбўни фии алднёи лои итФкрўну лои итдбрўн .

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ ای لیسوا بموقنین، بل قلدوا آبائهم یلعبون، فی کلامهم، فان کلامهم ینقض بعضه بعضا و قیل یلعبون فی الدنیا لا یتفکرون و لا یتدبرون.

Фортқби явми тأтии алсмоءи бдхони мубин . Нузули ин оя бар тариқ ваъидаст мари Қурайшро ки расӯли худоро азӣ менамуданд , раб Алъоламин фармуд : Фортқб эй антзри ?лаами ҳозои алиўму таваққуъа . ё Муҳамади чашм бар рӯзӣ на ки осмони эшонро духони орад , хилофаст миёни уламои дайн ки ин духон чисту ҳангоми он кӣ , қавмӣ мегуфтанд ин на дӯд оташаст ки ин иборатаст аз гуруснагии саъб ки мардум чун гурусна шавад дар басари вай заъф ояд чун бар осмон нигарад монанди дӯдӣ бинад ва ин воқеаи Қурайшро буд ки расӯли худо ( с ) бар эшон дъоء бад гуфт ки : аллоҳами ашдди втأтки алии музиру аҷълҳои синӣни кснии Юсуфу злки баъди қатлии бӣри мъўнаҳ .

فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِینٍ. نزول این آیة بر طریق وعید است مر قریش را که رسول خدا را اذی مینمودند، رب العالمین فرمود: فَارْتَقِبْ ای انتظر لهم هذا الیوم و توقعه. یا محمد چشم بر روزی نه که آسمان ایشان را دخان آرد، خلافست میان علماء دین که این دخان چیست و هنگام آن کی، قومی میگفتند این نه دود آتش است که این عبارتست از گرسنگی صعب که مردم چون گرسنه شود در بصر وی ضعف آید چون بر آسمان نگرد مانند دودی بیند و این واقعه قریش را بود که رسول خدا (ص) بر ایشان دعاء بد گفت که: اللهم اشدد وطأتک علی مضر و اجعلها سنین کسنی یوسف و ذلک بعد قتلی بئر معونة.

Ҳафт соли бдъоءи расӯли эшонро қаҳт расед ки мурдорҳо ва устихонҳо михўрднд , факони ирӣ алрҷл манеҳам мо байни алсмоءу аларзи кҳиӣаҳи алдхони бӯ Сафён омад гуфт : ё Муҳамади ту бслт раҳм мефармое ва бар қавми хеши раҳмати нмикнӣ ки аз гуруснагӣ ҳалок шуданд . Дуо кун то раби алъзаҳи ин азоби гуруснагӣу қаҳт аз мо бози барад ва мо имони орем , Фзлки қавла : рбнои акшФи ънои алъзоби إнои мؤмнўн қавмӣ гуфтанд ин сифати рӯз бадараст ки кофарони буқати қатлу қаттол аз съўбту шиддати он ҳоли торикии басару чашм эшон даромад ки бар ҳавои ҳама дӯд медиданд . Инаст бтшаҳи кубро ки раби алъзаҳи миФрмоид : явми нбтши албтшаҳи алкбрии إнои мнтқмўни ҳозои қавли ибни масъӯди ?фонаи қол : хумси қади мзини аллзому алрўму албтшаҳу алқмру алдхону қавмӣ дигар гуфтанд , духон нагузашт ва дар мстқбл хоҳад буд , нишонеаст аз нишонҳои маин қиёмату ҳўи қавли ибни аббосу ибни умру алҳсн . Гуфтанд : дӯдӣ падед ояд миёни осмону замин , чунон ки дар хонае оташ афрӯзанд ва пурдӯд шавад , ҳама рӯй замин пурдӯд шавад ва дар халқи печад .

هفت سال بدعاء رسول ایشان را قحط رسید که مردارها و استخوانها میخوردند، فکان یری الرجل منهم ما بین السماء و الارض کهیئة الدخان بو سفیان آمد گفت: یا محمد تو بصلت رحم می‌فرمایی و بر قوم خویش رحمت نمیکنی که از گرسنگی هلاک شدند. دعا کن تا رب العزة این عذاب گرسنگی و قحط از ما باز برد و ما ایمان آریم، فذلک قوله: رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ قومی گفتند این صفت روز بدر است که کافران بوقت قتل و قتال از صعوبت و شدت آن حال تاریکی بسر و چشم ایشان درآمد که بر هوا همه دود میدیدند. اینست بطشه کبری که رب العزة میفرماید: یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْری‌ إِنَّا مُنْتَقِمُونَ هذا قول ابن مسعود فانه قال: خمس قد مضین اللزام و الروم و البطشة و القمر و الدخان و قومی دیگر گفتند، دخان نگذشت و در مستقبل خواهد بود، نشانی است از نشانهای مهین قیامت و هو قول ابن عباس‌ و ابن عمر و الحسن. گفتند: دودی پدید آید میان آسمان و زمین، چنان که در خانه‌ای آتش افروزند و پردود شود، همه روی زمین پردود شود و در خلق پیچد.

Аммо муъминро монанди зукомии даргирад ва беш аз он ӯро ранҷ набӯд ва бар кофару мунофиқ саъб бошад , ки дӯд дар ботин вай шавад ва аз бинӣу гӯшу зери вай берун меояду зоҳиру ботини ваии мисўзд .

اما مؤمن را مانند زکامی درگیرد و بیش از آن او را رنج نبود و بر کافر و منافق صعب باشد، که دود در باطن وی شود و از بینی و گوش و زیر وی بیرون میآید و ظاهر و باطن وی میسوزد.

Аз расӯл худо пурседанд ки мо алдхон ? ин оятро бархонад ки : явми тأтии алсмоءи бдхони мубини он гуҳ фармуд : имлأи мо байни алмшрқу алмғрби имкси арбаъӣни иўмоу лайла , аммо алмؤмн Фисибаҳ манеҳ кҳиӣаҳи алзкмаҳ ва аммо алкоФри кмнзлаҳи алскрони ихрҷи ман мнхриаҳу азниаҳу дбраҳ .

از رسول خدا پرسیدند که ما الدخان؟ این آیت را برخواند که: یَوْمَ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِینٍ آن گه فرمود: یملأ ما بین المشرق و المغرب یمکث اربعین یوما و لیلة، اما المؤمن فیصیبه منه کهیئة الزکمة و اما الکافر کمنزلة السکران یخرج من منخریه و اذنیه و دبره.

Ва қил : ҳўи духони изҳри ман нори тсўқи анноси илои алмҳшр , тҷмъҳми болшоми таназзули азои нзлўоу трҳли азои рҳлўоу ҳўи ман назри алсоъаҳ ,у ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) бодрўои болоъмоли сто : алдҷолу алдхону добаҳи аларзу тулӯъи алшмси ман мағрибҳоу амри алъомаҳу хўисаҳи аҳдкм .

و قیل: هو دخان یظهر من نار تسوق الناس الی المحشر، تجمعهم بالشام تنزل اذا نزلوا و ترحل اذا رحلوا و هو من نذر الساعة، و عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه (ص) بادروا بالاعمال ستّا: الدّجّال و الدخان و دابة الارض و طلوع الشمس من مغربها و امر العامة و خویصة احدکم.

Ва ани ҳзиФаҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : аввали алоёт : алдхону нузули исои бен Маряму нори тхрҷи ман қаъри адани тсўқи анноси илои алмҳшр .

و عن حذیفة قال قال رسول اللَّه (ص): اول الآیات: الدخان و نزول عیسی بن مریم و نار تخرج من قعر عدن تسوق الناس الی المحشر.

Ва қили алдхон , икўни фии алқёмаҳи азои хрҷўои ман қбўрҳми тأтии алсмоءи бдхони мубини иҳити болхлоӣқ , Фзлки қавла : иғшии анноси ҳозои азоби أлим эй иқўлўни ҳозои азоби أлим , рбнои акшФи ънои алъзоб эй ҳозои алъзоб , إнои мؤмнўн эй , омнои ФокшФи алъзоби ъно , أнии ?лаами аззикрии ҳозои кқўлаҳ : Фأнии ?лаами إзои ҷоءтҳми зкроҳми ании ?лаам яъне ман ин ?лаами ани итзкрўоу итъзўоу Киеви итзкрўну итъзўн . Ва қади ҷоءҳми расӯли мубин яъне мҳмдо ( с ) Флми итзкру болрсўлу ҳўи мубини зоҳири алсдқи сами тўлўои анҳу аързўо ,у қолўои муаллими маҷнӯн , эй иълмаҳи башари маҷнӯни кқўлаҳ : إнмои иълмаҳи башару қили маъноаи иълмаҳи башару маъаи злк ба ҷунуну қили мо ?утӣ ба ман албёну алқуръони иълмаҳи алшитони комаи иълмаҳи алкҳнаҳ .

و قیل الدخان، یکون فی القیامة اذا خرجوا من قبورهم تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِینٍ یحیط بالخلائق، فذلک قوله: یَغْشَی النَّاسَ هذا عَذابٌ أَلِیمٌ ای یقولون هذا عَذابٌ أَلِیمٌ، رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ ای هذا العذاب، إِنَّا مُؤْمِنُونَ ای، آمنّا فاکشف العذاب عنا، أَنَّی لَهُمُ الذِّکْری‌ هذا کقوله: فَأَنَّی لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِکْراهُمْ انّی لهم یعنی من این لهم ان یتذکروا و یتعظوا و کیف یتذکرون و یتّعظون. وَ قَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ یعنی محمدا (ص) فلم یتذکر و بالرسول و هو مُبِینٌ ظاهر الصدق ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ اعرضوا، وَ قالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ، ای یعلّمه بشر مجنون کقوله: إِنَّما یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ و قیل معناه یعلّمه بشر و مع ذلک به جنون و قیل ما اتی به من البیان و القرآن یعلّمه الشیطان کما یعلّمه الکهنة.

إнои кошФўои алъзоби қлило яъне азоби алҷўъу алқҳти бдъоء алнабӣ ( с ) қлило эй змонои исирои илои явми бадар . Ва қили қолати Қурайши рбнои акшФи ънои алъзоби إнои мؤмнўни ФкшФи аллоҳи анҳуам явми бадари Фзлки қавла : явми нбтши албтшаҳи алкбрии إнои мнтқмўн . Лами илқи Қурайши иўмои киўми бадари қтлоу усаро .

إِنَّا کاشِفُوا الْعَذابِ قَلِیلًا یعنی عذاب الجوع و القحط بدعاء النبی (ص) قَلِیلًا ای زمانا یسیرا الی یوم بدر. و قیل قالت قریش رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ‌ فکشف اللَّه عنهم یوم بدر فذلک قوله: یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْری‌ إِنَّا مُنْتَقِمُونَ. لم یلق قریش یوما کیوم بدر قتلا و اسرا.

Ва лақади Фтнои қиблаам эй абтлино қабл Қурайш , қавми фиръавни болъзоб . Ва қили амтҳноҳми болоямону тоъаҳи аллоҳу расӯлау ҷоءҳми расӯли Карими Карим алохлоқ насеб фии қавмау ҳўи Мӯсои бен умрон .

وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ ای ابتلینا قبل قریش، قوم فرعون بالعذاب. و قیل امتحنّاهم بالایمان و طاعة اللَّه و رسوله و جاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ کریم الاخلاق نسیب فی قومه و هو موسی بن عمران.

أни أдўо яъне бони адўои إлии ибоди аллоҳ банӣ Исроил . Ҳозои кқўлаҳ : Фأрсли маъаӣ банӣ إсроӣили Фонҳми ибоди аллоҳи лисўои бъбидкм . Фиръавни қибтӣ буду қавми вай қбт буданд ва банӣ Исроил дар сарзамини эшон ғариб буданд , аз замини канъон боишон афтоданд , нажод ёқӯб буданд бо падари хеши ёқӯб , бмср шуданд бар Юсуф ва он рӯзи ҳаштод ва ду кас буданд ва эшонро дар Мисри тўолду таносул буду баъд аз ғарқ шудани фиръавн , чун аз Миср берун омаданд бо Мӯсои бқсбаҳи Фаластин , ҳазор ҳазор ва шашсад буданд , фиръавни эшонро дар замини хеши забуни гирифта буд ва эшонро муаззаб ҳаме дошт ва корҳои саъби дшхўор ҳаме фармуд то раби алъзаҳи Мӯсоро бпиғомбрӣ боишон фиристод бадви кор : яке овардани имони бўҳдонити аллоҳи ҷли ҷалолау ибодати вай кардан .

أَنْ أَدُّوا یعنی بان ادّوا إِلَیَّ عِبادَ اللَّهِ بنی اسرائیل. هذا کقوله: فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرائِیلَ فانهم عباد اللَّه لیسوا بعبیدکم. فرعون قبطی بود و قوم وی قبط بودند و بنی اسرائیل در سرزمین ایشان غریب بودند، از زمین کنعان بایشان افتادند، نژاد یعقوب بودند با پدر خویش یعقوب، بمصر شدند بر یوسف و آن روز هشتاد و دو کس بودند و ایشان را در مصر توالد و تناسل بود و بعد از غرق شدن فرعون، چون از مصر بیرون آمدند با موسی بقصبه فلسطین، هزار هزار و ششصد بودند، فرعون ایشان را در زمین خویش زبون گرفته بود و ایشان را معذب همی داشت و کارهای صعب دشخوار همی فرمود تا رب العزة موسی را بپیغامبری بایشان فرستاد بدو کار: یکی آوردن ایمان بوحدانیت اللَّه جل جلاله و عبادت وی کردن.

Дигар банӣ Исроилро бо Мӯсо додан ва эшонро аз азоби раҳо кардан . Инаст ки раб Алъоламин фармуд : أни أдўои إлии ибоди аллоҳу қил : адўои илои ҳақи аллоҳ , ва мо ваҷаби алайкуми ман алоямон бау алоътроФи бнъмаҳ ё ибоди аллоҳи бҳзФи ҳарфи алндоء .

دیگر بنی اسرائیل را با موسی دادن و ایشان را از عذاب رها کردن. اینست که رب العالمین فرمود: أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبادَ اللَّهِ و قیل: ادّوا الیّ حق اللَّه، و ما وجب علیکم من الایمان به و الاعتراف بنعمه یا عباد اللَّه بحذف حرف النداء.

إнии лаками расӯли أмини алии ваҳии аллоҳу қили أмини ғайри муттаҳами фии иродаи алхири лакам .

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ علی وحی اللَّه و قیل أَمِینٌ غیر متهم فی ارادة الخیر لکم.

Ва أни лои тълўои алии аллоҳ эй лои тткбрўои алайҳу лои трФъўои анФскми ани тоъатау тоъаҳи расӯла . إнии отикми бслтони мубин эй бурҳони байни алии сидқи қавлӣ ,у ҳўи алъсо ва ?илед албизоءи Флмои қоли злк , тўъдўаҳи болқтли Фқоли Мӯсо :у إнии ъзти брбӣу рбкми أни трҷмўни ҳозои каломи иъоз ба ман шари алзлмаҳу алҷбобраҳ , ва ба ъозти Марями ҳайни тмсли лҳои Ҷабраили бшрои суя , ва ба ъози муъмини оли фиръавни ҳайни хоФҳм , ва ба ъози Саиди бен ҷбири ман алҳҷоҷи ҳайни қоми байни идиаҳ . Ва алмънии ании алтҷأти илои рабӣу рбкму таваккулати алайҳи ман ани тъзбўнии рҷмои болҳҷораҳ ,у қил : ман ани тштмўнӣу тқўлўои ҳўи соҳир . Ва қил : муҷози қавла : ъзти брбии ншдтки аллоҳу ақсмти алейк бони тФъли кзоу إни лами тؤмнўои лии Фоътзлўн эй ани лами тсдқўнии Фимои ахбркм ба ани аллоҳи ФФорқўнӣу кўнўои бмъзли манӣ , лои алӣу лолӣ . Флми иؤмнўо . Фдъои раба , шокёи қавмаи أни ҳؤлоءи қавми мҷрмўни мсрўни алии алкФр , Фоъмли баҳами мо иъмли болмҷрмин , Фоҷобаҳи аллоҳи ъзу ҷлу амраи ани ихрҷи бқўмаҳи ман арзҳм қабл нузули алъзоби болъдў , комаи амри лўтои бқўлаҳ : Фأсри бأҳлки Фкзлки қоли лмўсӣ : Фأсри бъбодӣ яъне банӣ Исроил ва ман омни бмўсии ман ғайриҳам , Лайло қабл алсбҳи إнкми мтбъўни итбъкми фиръавну қавма , азои ълмўои бхрўҷкми ман Миср . Ва атрки албҳри рҳўо , алрҳў : алшии ءи алсокни тқўл : раҳо , ирҳў , рҳўои Фҳўи роҳ , эй : сокини мутмаин , маъноа : атрки албҳри рҳўои роҳё эй сокнои Фсмии болмсдр эй зои рҳў ,у ҳозои ҳайни ҷоўзи Мӯсои бқўмаҳи албҳр , Фأроди أни изрби албҳри бъсоаҳ ҳатто итму илтӣми литҳсн ба ман алъдў , Фқоли Ҷабраил : атркаҳи рҳўои комаи ҳў إнҳм ҷанд мғрқўни ахбри Ҷабраили анҳми мғрқўн , литмӣни қалби Мӯсои фии таркаи албҳри комаи ҳў . Ва қили рҳўои сафаи сайри Мӯсо , лонаи аҷҷали ҳайни дахли албҳри Фқили ?лаи сари сокноу лои тхФи ман алъдў , إнҳм ҷанд мғрқўн . Сами зикри мо тркўои бмсри Фқол , кам тркўо яъне баъди алғрқ , ман ҷиноти бсотини касӣраи алошҷору ъиўни нобъаҳи болмоء , қоли Саиди бен ҷбир яъне алзҳбу зрўъи фунуни алоқўоту алвони алотъмаҳ , эй конўои аҳли риФу хсби хилофи ҳоли алъараб ,у мақоми Карими маҳофили алоҷтмоъоти ллтдбиру алтшоўри фӣҳо ,у қили ҳаии маҷолиси алмулук ва нааммае ,у тнъми фии айши конўои фӣҳо Фокҳини лоъбини лоҳину қил : ашрини бтрин , кзлк эй ҳоказо канти алқсаҳи Флои тшкни фӣа . Ва қили кзлки аФъли бмни ъсонӣ ,у أўрсноҳои қўмои охирин эй млкнои ҳзаҳи алнъм банӣ Исроилу қили ?ераад ба ғайр банӣ Исроили лонаами лами иъўдўои илои Миср , Фмои бкти алайҳими алсмоءу алأрзу злки ани алмؤмн , азои моти тбкии алайҳи алсмоءу аларзи арбаъӣни сбоҳоу ҳؤлоءи лами икни исъди ?лаами амали солеҳи Фтбкии алсмоءи алии Фқдҳму лои ?лаами алии аларзи амали солеҳ , Фтбкии аларзи алайҳим .

وَ أَنْ لا تَعْلُوا عَلَی اللَّهِ ای لا تتکبّروا علیه و لا ترفعوا انفسکم عن طاعته و طاعة رسوله. إِنِّی آتِیکُمْ بِسُلْطانٍ مُبِینٍ ای برهان بین علی صدق قولی، و هو العصا و الید البیضاء فلمّا قال ذلک، توعّدوه بالقتل فقال موسی: وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ هذا کلام یعاذ به من شر الظلمة و الجبابرة، و به عاذت مریم حین تمثل لها جبرئیل بشرا سویا، و به عاذ مؤمن آل فرعون حین خافهم، و به عاذ سعید بن جبیر من الحجّاج حین قام بین یدیه. و المعنی انی التجأت الی ربی و ربکم و توکلت علیه من ان تعذّبونی رجما بالحجارة، و قیل: من ان تشتمونی و تقولوا هو ساحر. و قیل: مجاز قوله: عُذْتُ بِرَبِّی نشدتک اللَّه و اقسمت علیک بان تفعل کذا وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ ای ان لم تصدّقونی فیما اخبرکم به عن اللَّه ففارقونی و کونوا بمعزل منی، لا علیّ و لالی. فلم یؤمنوا. فَدَعا رَبَّهُ، شاکیا قومه أَنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ مصرون علی الکفر، فاعمل بهم ما یعمل بالمجرمین، فاجابه اللَّه عز و جل و امره ان یخرج بقومه من ارضهم قبل نزول العذاب بالعدوّ، کما امر لوطا بقوله: فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ فکذلک قال لموسی: فَأَسْرِ بِعِبادِی یعنی بنی اسرائیل و من آمن بموسی من غیرهم، لَیْلًا قبل الصبح إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ یتبعکم فرعون و قومه، اذا علموا بخروجکم من مصر. وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً، الرهو: الشی‌ء الساکن تقول: رها، یرهو، رهوا فهو راه، ای: ساکن مطمئن، معناه: اترک البحر رهوا راهیا ای ساکنا فسمی بالمصدر ای ذا رهو، و هذا حین جاوز موسی بقومه البحر، فأراد أن یضرب البحر بعصاه حتی یطمّ و یلتئم لیتحصن به من العدو، فقال جبرئیل: اترکه رهوا کما هو إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ اخبر جبرئیل انهم مغرقون، لیطمئن قلب موسی فی ترکه البحر کما هو. و قیل رهوا صفة سیر موسی، لانه عجل حین دخل البحر فقیل له سر ساکنا و لا تخف من العدوّ، إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ. ثم ذکر ما ترکوا بمصر فقال، کَمْ تَرَکُوا یعنی بعد الغرق، مِنْ جَنَّاتٍ بساتین کثیرة الاشجار وَ عُیُونٍ نابعة بالماء، قال سعید بن جبیر یعنی الذهب وَ زُرُوعٍ فنون الاقوات و الوان الاطعمة، ای کانوا اهل ریف و خصب خلاف حال العرب، وَ مَقامٍ کَرِیمٍ محافل الاجتماعات للتدبیر و التشاور فیها، و قیل هی مجالس الملوک وَ نَعْمَةٍ ای، و تنعّم فی عیش کانُوا فِیها فاکِهِینَ لاعبین لاهین و قیل: اشرین بطرین، کَذلِکَ ای هکذا کانت القصة فلا تشکّنّ فیه. و قیل کذلک افعل بمن عصانی، وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ ای ملّکنا هذه النعم بنی اسرائیل و قیل اراد به غیر بنی اسرائیل لانهم لم یعودوا الی مصر، فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ و ذلک انّ المؤمن، اذا مات تبکی علیه السماء و الارض اربعین صباحا و هؤلاء لم یکن یصعد لهم عمل صالح فتبکی السماء علی فقدهم و لا لهم علی الارض عمل صالح، فتبکی الارض علیهم.

Рӯй инси бен молики қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : мо ман абди алои ?лаи фии алсмоءи бобон , боб ихрҷ манеҳ , ризқа ,у боби идхли фӣаи амала . Фозои моти Фқдоаҳу бкёи алайҳ ,у тела : Фмои бкти алайҳими алсмоءу алأрз .

روی انس بن مالک قال قال رسول اللَّه (ص): ما من عبد الا له فی السماء بابان، باب یخرج منه، رزقه، و باب یدخل فیه عمله. فاذا مات فقداه و بکیا علیه، و تلا: فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ.

Ва қол ( с ) : ани алмؤмни ибкии алайҳи ман аларзи мусаллоау мавзеи ибодата ва ман алсмоءи мсъди амала .

و قال (ص): انّ المؤمن یبکی علیه من الارض مصلّاه و موضع عبادته و من السماء مصعد عمله.

Ва рӯй : азои моти кофар астроҳ манеҳ алсмоءу аларзу алблоду алъбод , Флои тбкии алайҳи арзу лои смоء .

و روی: اذا مات کافر استراح منه السماء و الارض و البلاد و العباد، فلا تبکی علیه ارض و لا سماء.

Қоли ътоء : бкоءи алсмоءи ҳмраҳи атрофҳо .

قال عطاء: بکاء السماء حمرة اطرافها.

Ва қоли Ассадии лмои қатли алҳусайн бен алӣ ( ъ ) , бкти алайҳи алсмоءу бкоӣҳои ҳмртҳо .

و قال السّدّی لما قتل الحسین بن علی (ع)، بکت علیه السماء و بکائها حمرتها.

Ва қили канти алъараби иҷълўни алхсўФу алксўФу алҳмраҳи тҳдси фии алсмоء , бкоءи алии алмиту лиҳозо

و قیل کانت العرب یجعلون الخسوف و الکسوف و الحمرة تحدث فی السماء، بکاء علی المیت و لهذا

Қоли алайҳ ассалом ъанд мӯати ибнаи иброҳӣм , явми ксФти алшмс ,у қоли анноси ксФти лмўти иброҳӣм , Фхтбҳм , Фқоли ани алшмсу алқмри оятони ман оёти аллоҳи лои инксФони лмўти аҳаду лои лҳётаҳ , Фозои рأитми злки ФоФзъўои илои алслоаҳ ва мо конўои манзарин лами инзрўои ҳайни ахзҳми алъзоби лтўбаҳу лои лғирҳо .

قال علیه السلام عند موت ابنه ابراهیم، یوم کسفت الشمس، و قال الناس کسفت لموت ابراهیم، فخطبهم، فقال ان الشمس و القمر آیتان من آیات اللَّه لا ینکسفان لموت احد و لا لحیاته، فاذا رأیتم ذلک فافزعوا الی الصلاة وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ‌ لم ینظروا حین اخذهم العذاب لتوبة و لا لغیرها.

Ва лақади нҷино банӣ إсроӣили ман алъзоби алмҳини ман истибъодаи аёҳму истихдомаи ?лааму қатлаи аўлодҳм , сами Фсри алъзоб , Фқоли ман фиръавну қрأи абӯи ҷаъфари ман фиръавни бФтҳи алмим , Фикўни ҷўобои лқўлаҳ : Фмни рбкмо ё Мӯсоу қавла : мо раби Алъоламин إнаҳи кони ъолёи ман алмсрФини кқўлаҳи канти ман алъолину кқўлаҳ : إни фиръавни ълои фии алأрзи қроءаҳи абӯи ҷаъфар , ҷавоб фиръавнаст ки фаро Мӯсо гуфт : ин худои шумо худ кист то ном ӯ баранд ? ҷавоб вай инаст ки : ман фиръавни إнаҳи кони ъолёи ман алмсрФини фиръавн худ кист аз ин нопокӣ , шӯхи газофи корӣ аз ҷумлаи газофи корон .

وَ لَقَدْ نَجَّیْنا بَنِی إِسْرائِیلَ مِنَ الْعَذابِ الْمُهِینِ من استعباده ایاهم و استخدامه لهم و قتله اولادهم، ثم فسّر العذاب، فقال مِنْ فِرْعَوْنَ و قرأ ابو جعفر من فرعون بفتح المیم، فیکون جوابا لقوله: فَمَنْ رَبُّکُما یا مُوسی‌ و قوله: ما رَبُّ الْعالَمِینَ إِنَّهُ کانَ عالِیاً مِنَ الْمُسْرِفِینَ کقوله کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ و کقوله: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْأَرْضِ قراءة ابو جعفر، جواب فرعون است که فرا موسی گفت: این خدای شما خود کیست تا نام او برند؟ جواب وی اینست که: من فرعون إِنَّهُ کانَ عالِیاً مِنَ الْمُسْرِفِینَ فرعون خود کیست از این ناپاکی، شوخ گزاف کاری از جمله گزاف کاران.