Ва лақади ахтрноҳм яъне муъминӣ банӣ Исроил , алии илми мнои бостҳқоқҳми злку қёмҳми болашкари алайҳ , алии Алъоламин эй олимии замонаами Фҷълнои Фиҳми алкитобу алнбўаҳу алмалику қил : ахтрноҳми алии ҷамеъи Алъоламин бмои ҷълнои Фиҳми ман ксраҳи алонбёءу ҳзаҳи хоссаи ?лаами листи лғирҳм .

وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ یعنی مؤمنی بنی اسرائیل، عَلی‌ عِلْمٍ منا باستحقاقهم ذلک و قیامهم بالشکر علیه، عَلَی الْعالَمِینَ ای عالمی زمانهم فجعلنا فیهم الکتاب و النبوة و الملک و قیل: اخترناهم علی جمیع العالمین بما جعلنا فیهم من کثرة الانبیاء و هذه خاصة لهم لیست لغیرهم.

Ва отиноҳми ман алоёт яъне ман алҳсноту алсиӣоти алмзкўраҳи фии сӯраи алоъроФ :у блўноҳми болҳсноту алсиӣот . Фолҳснот : алмну алслўӣу алмоءи алмнбҷси ман алҳҷри баъди алхлоси ман фиръавн . Ва алсиӣот : мо конўои илқўн , ман забҳи аўлодҳму астҳёءи нсоӣҳму тъзбтҳм .

وَ آتَیْناهُمْ مِنَ الْآیاتِ یعنی من الحسنات و السیئات المذکورة فی سورة الاعراف: وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّیِّئاتِ. فالحسنات: المنّ و السلوی و الماء المنبجس من الحجر بعد الخلاص من فرعون. و السیئات: ما کانوا یلقون، من ذبح اولادهم و استحیاء نسائهم و تعذبتهم.

Қоли ибни зайд : абтлоҳми болрхоءу алшдаҳи кқўлаҳ :у нблўкми болшру алхири фитнаи إни ҳؤлоء яъне аҳли Макка , лиқўлўн .

قال ابن زید: ابتلاهم بالرخاء و الشدة کقوله: وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً إِنَّ هؤُلاءِ یعنی اهل مکة، لَیَقُولُونَ.

إни ҳай эй мо ҳай , إлои мўттнои алأўлӣ эй лои мўтаҳи алои ҳзаҳи алтии нмўтҳои фии алднёи сами лои баъси баъдҳо . Ва ҳўи қавла : ва мо нҳни бмншрин эй бмбъўсини баъди мўтно .

إِنْ هِیَ ای ما هی، إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولی‌ ای لا موتة الا هذه التی نموتها فی الدنیا ثم لا بعث بعدها. و هو قوله: وَ ما نَحْنُ بِمُنْشَرِینَ ای بمبعوثین بعد موتنا.

Фأтўои бобоӣно , аллазӣнаи мотўо , إни кантами содиқин ано набаъс аҳёءи баъди аламут .

فَأْتُوا بِآبائِنا، الذین ماتوا، إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ انّا نبعث احیاء بعد الموت.

Сأлўаҳи ани яҳёи ?лаами қсии бен клоби қолўои анаи кони шихои кбирои лнсأлаҳи ънк , Флми иҷбҳми аллоҳи бали аўъдҳму анмои лами иҷбҳми лони албъси алмўъўд , анмои ҳўи фии дори алҷзоءи явми алқимаҳу алзии конўои итлбўнаҳи баъси фии алднёи фии ҳолаи алтклиФу бинҳмои тғоир . Ва қавла : Фأтўо , мухотабаи ллнбӣ ( с ) вҳдаҳи алии мо истъмлаҳи алъараби фии мухотабаи алҷлил . Сами хўФҳм мисли азоби аломми алхолиаҳ , Фқол : أи ҳам хайри أми қавми табаъи маъноаи أи ҳўлоءи аъз ваашад қуввау аксари амўоло , أми қавми табаъ . Муфассирон гуфтанд : табаъи подшоҳӣ буд аз подшоҳони Яман аз қабӣлаи қаҳтон , чунон ки дар ислом , мулӯкро Халифа гӯйанд , ва дар рӯм , қайсар ва дар фарс , касрӣ , эшон табаъ гӯйанд . Ва саммии тбъои лксраҳи табаъа ,у маърӯф аз эшон се буданд : яке мҳинаҳ аввал бӯда , яке миёна , яке кҳинаҳ охир бӯда . Ва ӯ ки дар қуръони ном бардааст табаъи охир буд , номи ваии асъади бен кликрби алҳмирӣ . Мардии муъмин солеҳ бӯдау бъисӣ ( ъ ) имон оварда ва чун ҳадису наъту сифати расӯли мо ( с ) шунид аз аҳли китоб , брсолти вай имон оварад ва гуфт :

سألوه ان یحیی لهم قصی بن کلاب قالوا انه کان شیخا کبیرا لنسأله عنک، فلم یجبهم اللَّه بل اوعدهم و انما لم یجبهم لان البعث الموعود، انما هو فی دار الجزاء یوم القیمة و الذی کانوا یطلبونه بعث فی الدنیا فی حالة التکلیف و بینهما تغایر. و قوله: فأتوا، مخاطبة للنبی (ص) وحده علی ما یستعمله العرب فی مخاطبة الجلیل. ثم خوّفهم مثل عذاب الامم الخالیة، فقال: أَ هُمْ خَیْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ معناه أ هولاء اعز و اشدّ قوة و اکثر اموالا، أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ. مفسران گفتند: تبع پادشاهی بود از پادشاهان یمن از قبیله قحطان، چنان که در اسلام، ملوک را خلیفه گویند، و در روم، قیصر و در فرس، کسری، ایشان تبع گویند. و سمّی تبّعا لکثرة تبعه، و معروف از ایشان سه بودند: یکی مهینه اول بوده، یکی میانه، یکی کهینه آخر بوده. و او که در قرآن نام برده است تبّع آخر بود، نام وی اسعد بن کلیکرب الحمیری. مردی مؤمن صالح بوده و بعیسی (ع) ایمان آورده و چون حدیث و نعت و صفت رسول ما (ص) شنید از اهل کتاب، برسالت وی ایمان آورد و گفت:

Оиша гуфт : лои тсбўои тбъои ?фонаи кони рҷлои солҳои зми аллоҳи қавмау лами измаҳ .

عایشه گفت: لا تسبوا تبّعا فانه کان رجلا صالحا ذم اللَّه قومه و لم یذمّه.

Ва қоли Саиди бен ҷбир : ҳўи алзӣ касе алкъбаҳи алонтоъу албрўди алмъздаҳу насби алайҳои албобу ҷаъли ?лаи ақлидо ,у қил : ҳўи алзӣ банӣ алҳираҳ ва банӣ Самарқанд . Ва зикри абӯи ҳотами ани алрқошии қол : кони асъади алҳмирии ман алтбобъаҳ , омни болнбӣ ( с ) қабл ани ибъси бсбъи моӣаҳи сана .

و قال سعید بن جبیر: هو الذی کسی الکعبة الانطاع و البرود المعضدة و نصب علیها الباب و جعل له اقلیدا، و قیل: هو الذی بنی الحیرة و بنی سمرقند. و ذکر ابو حاتم عن الرقاشی قال: کان اسعد الحمیری من التبابعة، آمن بالنبی (ص) قبل ان یبعث بسبع مائة سنة.

Ва ани саҳли бен саъди қол : самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўли лои тсбўои тбъои ?фонаи қади кони аслм .

و عن سهل بن سعد قال: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول لا تسبوا تبّعا فانه قد کان اسلم.

Ва ани абии ҳрираҳи қол : расӯли аллоҳ ( с ) мо адрӣ табаъ набиё кон ӯ ғайри набӣ .

و عن ابی هریرة قال: رسول اللَّه (ص) ما ادری تبّع نبیا کان او غیر نبی.

Ва дар қиссаи бтбъу исломи ваии ривоёт мухталифаст : аммо рўоиаҳи Муҳамади бен исҳоқу ъкрмаҳ аз ибн аббос онаст ки табаъи охир ки номи ваии асъад ва кунят ӯ абӯ крбаст мардии оташи параст буд бар мазҳаби маҷус , аз навоҳӣ машриқ даромад бо лашкарии азиму ҳашамии фаровони бмдинаҳ Мустафо бигузашту писарӣ аз он хеши онҷо раҳо кард . Аҳли Мадинаи он писарро бикуштанд бФрибу ҳиялат . Табаъи бозгашт бар азми он ки Мадинаро хароб кунаду аҳли онро истисол кунад , ҷамоатӣ ки ансори расӯл аз нажод эшонанд ҳама муҷтамаъ шуданду бқтоли вай берун омаданд , буруз бо вай ҷанг мекарданду бшб ӯро меҳмон дорӣ мекарданд , табаъро сирати эшон аҷаб омад , гуфт : ани ҳؤлоءи лкром , ӣнон қавмӣанд карямону ҷавонмардон . Пас ду ҳбр аз аҳбор банӣ қризаҳи номи аишои каъбу асад ҳар ду ибн ъам якдигар буданд , бархестанду пеш табаъ шуданд ва ӯро насиҳат карданд , гуфтанд : ин Мадинаи ҳиҷрати гоҳи пайғомбари охир алзмонасту мҳбти ваҳии бадв , пайғомбарӣ аз қабӣлаи Қурайши хотами пайғомбарону гузидаи худованди ҷаҳон , соҳиби алқзиб ,у алноқаҳу алтоҷу алҳроўаҳ . Ва мо дар китоби худоӣ , наъту сифати вай хондаем ва бар умеди дидори вай ӣнҷо нишастаем ва донем ки туро бар аҳли ин шаҳр дастӣ набошад ва нусратӣ набӯд , макун , хештанро дар маърази балоу уқубати ҳақи ҷл ва ъло манеҳ , насиҳат мо бишинаву азму ният худ бигардон ва бар хештан бад махоҳ , мабодо ки туро накбатӣ расад ки дар сари он шӯй . Он ваъзу насиҳати эшон бар табаъи асарӣ азим кард ва аз он азму ният ки карда буд бозгашт ва аз эшон узри хост . Эшон чун асари қабул дар ваии диданд , ӯро бар дайни хеш даъват карданд .

و در قصه بتبع و اسلام وی روایات مختلف است: اما روایة محمد بن اسحاق و عکرمة از ابن عباس آنست که تبّع آخر که نام وی اسعد و کنیت او ابو کرب است مردی آتش‌پرست بود بر مذهب مجوس، از نواحی مشرق درآمد با لشکری عظیم و حشمی فراوان بمدینه مصطفی بگذشت و پسری از آن خویش آنجا رها کرد. اهل مدینه آن پسر را بکشتند بفریب و حیلت. تبّع بازگشت بر عزم آن که مدینه را خراب کند و اهل آن را استیصال کند، جماعتی که انصار رسول از نژاد ایشانند همه مجتمع شدند و بقتال وی بیرون آمدند، بروز با وی جنگ میکردند و بشب او را مهمان‌داری میکردند، تبّع را سیرت ایشان عجب آمد، گفت: انّ هؤلاء لکرام، اینان قومی‌اند کریمان و جوانمردان. پس دو حبر از احبار بنی قریظه نام ایشای کعب و اسد هر دو ابن عم یکدیگر بودند، برخاستند و پیش تبّع شدند و او را نصیحت کردند، گفتند: این مدینه هجرت گاه پیغامبر آخر الزمان است و مهبط وحی بدو، پیغامبری از قبیله قریش خاتم پیغامبران و گزیده خداوند جهان، صاحب القضیب، و الناقة و التاج و الهراوة. و ما در کتاب خدای، نعت و صفت وی خوانده‌ایم و بر امید دیدار وی اینجا نشسته‌ایم و دانیم که ترا بر اهل این شهر دستی نباشد و نصرتی نبود، مکن، خویشتن را در معرض بلا و عقوبت حق جل و علا منه، نصیحت ما بشنو و عزم و نیت خود بگردان و بر خویشتن بد مخواه، مبادا که ترا نکبتی رسد که در سر آن شوی. آن وعظ و نصیحت ایشان بر تبّع اثری عظیم کرد و از آن عزم و نیت که کرده بود بازگشت و از ایشان عذر خواست. ایشان چون اثر قبول در وی دیدند، او را بر دین خویش دعوت کردند.

Табаъи даъвати эшонро иҷобат карду бад-ӣни эшон бозгашт ва эшонро гиромӣ кард ва аз Мадинаи бозгашти басӯии Яман , ва он ду ҳбру нафарии дигар аз яҳуд банӣ қризаҳ бо вай мусоидат карданду рафтанд , ҷамъӣ аз банӣ ҳзили фарои пеш вай омаданд , гуфтанд : аиҳо алмалики анои ндлки алии байти фӣаи канзи ман лؤлؤу забарҷад . Мо туро далолат кунем бар хонае ки зери он кнзист аз марвориду забарҷад . Агар хоҳӣ ки бурдорӣ , бар дасти ту осон буд . Гуфт он кадом хонааст ? гуфтанд хонаи ист дар Маккау мақсӯди ҳзили ҳалоки вай буд ки аз нқмти ваии митрсиднд , донистанд ки ҳар ки қасди хона каъба кунад базӯдии дамор аз вай бароранд ва нест гардад .

تبّع دعوت ایشان را اجابت کرد و بدین ایشان بازگشت و ایشان را گرامی کرد و از مدینه بازگشت بسوی یمن، و آن دو حبر و نفری دیگر از یهود بنی قریظه با وی مساعدت کردند و رفتند، جمعی از بنی هذیل فرا پیش وی آمدند، گفتند: ایها الملک انا ندلک علی بیت فیه کنز من لؤلؤ و زبرجد. ما ترا دلالت کنیم بر خانه‌ای که زیر آن کنزیست از مروارید و زبرجد. اگر خواهی که برداری، بر دست تو آسان بود. گفت آن کدام خانه است؟ گفتند خانه‌ایست در مکه و مقصود هذیل هلاک وی بود که از نقمت وی میترسیدند، دانستند که هر که قصد خانه کعبه کند بزودی دمار از وی برآرند و نیست گردد.

Табаъ бо аҳбори яҳуд машварат кард ва он сухан ки ҳзил гуфта буд бо эшон гуфт , аҳбор гуфтанд : зинҳор ки андеша бад накунӣ дар кори он хона , ки дар рӯй замини хонае аз он бузургвортару азим тар нест , онро байт аллоҳ гӯйанд биравӣ рақами азоФти азалӣу фари илоҳӣ , мақари Аброру манзили ахёр , бузург дошта ҳақу ибодати гоҳи халқ , ва он қавм ки турои ин далолат карданд ҷузи ҳалок ту нахостанд , чун онҷои рисии таъзими он дар дили дору муқаддасу муаззами дону маносики он бгзору тавофу саъйу ҳалқи биҷои ор то турои саодати абад ҳосил шавад .

تبّع با احبار یهود مشورت کرد و آن سخن که هذیل گفته بود با ایشان گفت، احبار گفتند: زینهار که اندیشه بد نکنی در کار آن خانه، که در روی زمین خانه‌ای از آن بزرگوارتر و عظیم‌تر نیست، آن را بیت اللَّه گویند بروی رقم اضافت ازلی و فرّ الهی، مقرّ ابرار و منزل اخیار، بزرگ داشته حق و عبادت‌گاه خلق، و آن قوم که ترا این دلالت کردند جز هلاک تو نخواستند، چون آنجا رسی تعظیم آن در دل دار و مقدس و معظم دان و مناسک آن بگزار و طواف و سعی و حلق بجای آر تا ترا سعادت ابد حاصل شود.

Табаъ чун ин сухан бишунид аз эшон , он ҷамъи ҳзилро бигирифт , ва бар эшон сиёсат ронад , он гуҳ рӯй сӯии Маккаи ниҳод .

تبّع چون این سخن بشنید از ایشان، آن جمع هذیل را بگرفت، و بر ایشان سیاست راند، آن گه روی سوی مکه نهاد.

Ва таъзими хонаи каъба дар дил дошт , чун онҷо расед тавоф карду каъбаро дар набӯд онро дар бар ниҳоду қуфл бар зад ва онро ҷомаи пӯшед ,у аввал касе ки каъбаро ҷомаи пӯшеди табаъ буд , ва шаш рӯзи онҷои муқӣми гашт , ҳар рӯз дар мнҳр , ҳазор шутур қурбон карду мӯӣ боз кард , он гуҳ аз Маккаи бозгашту сӯй Яман шуду қавми вай ҳмир буданд коҳинон ва бут прессатон . Табаъи эшонро бар дайни хеш ва бар ҳукми таврот даъват кард ва эшон иҷобат накарданду дайн ӯ напазируфтанд то он гуҳ ки ҳукми хеш бар оташи бурданд ва он оташӣ буд ки Фродид омадӣ дар домани кӯҳ ва ҳар киро хасмӣ будӣу ҳукмӣ ки дар он мухталиф буданд ҳар ду хасми бнздик оташ омадандӣ , он кас ки бар ҳақ будӣ ӯро аз оташ газанд нараседӣ , ва ӯ ки бар ҳақ набӯдӣ бсухтӣ . Ҷамоатӣ аз ҳмир батон худро бардоштанд ва омаданд бдомни он кӯҳ ва ҳамчунин он ду ҳбр ки бо табаъ буданд . Дафтари тӯрӣаро бардоштау бдомни кӯҳи омада ва дар роҳ оташ нишаста , оташ аз махраҷи хеш фаро дид омад ва он қавми ҳмирро ва он батон эшонро ҳама нест кард ва бсухт ва он ду ҳбр ки тӯрӣа доштанд ва мехонданд , аз оташи эшонро ҳеҷ ранҷ ва газанд нарасед , магар ки аз пешонии эшон , арақии равони гашту оташ дар гузашт то бмхрҷи хеш боз шуд , он гуҳи боқии ҳмир ки буданд ҳамаи бад-ӣн аҳбор бозгаштанд . Фмни ҳноки асли алиҳўдиаҳи болимн , брўоитии дигар , табаъ ки ба расӯли худои пеш аз мабаси вай имон оварад , табаъи пешин буду малики ҷаҳони вайро буду баҳри шаҳр ки раседӣ уламоу ҳкмоءи он шаҳр бо худ ббрдӣ то қариби ду ҳазор марди олами ҳаким бар вай ҷамъ омаданд берун аз дивист ва чиҳил ҳазор савору пиёда ки дошт . Ва аввал ба Макка раседу аҳли Макка ӯро тоъат надоштанд ва хизмат накарданд .

و تعظیم خانه کعبه در دل داشت، چون آنجا رسید طواف کرد و کعبه را در نبود آن را در بر نهاد و قفل بر زد و آن را جامه پوشید، و اول کسی که کعبه را جامه پوشید تبّع بود، و شش روز آنجا مقیم گشت، هر روز در منحر، هزار شتر قربان کرد و موی باز کرد، آن گه از مکه بازگشت و سوی یمن شد و قوم وی حمیر بودند کاهنان و بت‌پرستان. تبع ایشان را بر دین خویش و بر حکم تورات دعوت کرد و ایشان اجابت نکردند و دین او نپذیرفتند تا آن گه که حکم خویش بر آتش بردند و آن آتشی بود که فرادید آمدی در دامن کوه و هر که را خصمی بودی و حکمی که در آن مختلف بودند هر دو خصم بنزدیک آتش آمدندی، آن کس که بر حق بودی او را از آتش گزند نرسیدی، و او که بر حق نبودی بسوختی. جماعتی از حمیر بتان خود را برداشتند و آمدند بدامن آن کوه و همچنین آن دو حبر که با تبّع بودند. دفتر توریة را برداشته و بدامن کوه آمده و در راه آتش نشسته، آتش از مخرج خویش فرا دید آمد و آن قوم حمیر را و آن بتان ایشان را همه نیست کرد و بسوخت و آن دو حبر که توریة داشتند و میخواندند، از آتش ایشان را هیچ رنج و گزند نرسید، مگر که از پیشانی ایشان، عرقی روان گشت و آتش در گذشت تا بمخرج خویش باز شد، آن گه باقی حمیر که بودند همه بدین احبار بازگشتند. فمن هناک اصل الیهودیة بالیمن، بروایتی دیگر، تبّع که به رسول خدا پیش از مبعث وی ایمان آورد، تبع پیشین بود و ملک جهان وی را بود و بهر شهر که رسیدی علماء و حکماء آن شهر با خود ببردی تا قریب دو هزار مرد عالم حکیم بر وی جمع آمدند بیرون از دویست و چهل هزار سوار و پیاده که داشت. و اوّل به مکه رسید و اهل مکه او را طاعت نداشتند و خدمت نکردند.

Табаъ гуфт вазири хешро , ки ин чаҳ шаҳраст ва чаҳ қавманд ки дар хизмату тоъати мо тақсир карданд , баъд аз онкии ҷаҳонёни ҳамаи сар бар хати тоъат мо ниҳоданд .

تبّع گفت وزیر خویش را، که این چه شهر است و چه قومند که در خدمت و طاعت ما تقصیر کردند، بعد از آنکه جهانیان همه سر بر خط طاعت ما نهادند.

Вазир гуфт эшонро хонаи ист ки онро каъба гӯйанд магар ба он хонаи мъҷб шудаанд , табаъ дар дили хеш ният кард ки ин хонаро хароб кунаму мардони ин шаҳрро бикашаму занонро асири гирам , ҳануз ин андеша тамом накарда буд ки раби алъзаҳ ӯро бадаради сар мубтало кард , чунон ки ӯро тоқат намонаду оби гандида аз чашму бинӣу гӯши ваии кушод , чунон ки ҳечкасро бнздики вай қарор набӯду атбоءи ҳама аз муолиҷаи вай оҷиз гашта гуфтанд ин беморӣ аз чаҳор табъи беруни афтода , кор осмонӣаст , ва мо бмъолҷаҳи он роҳ набарем . Пас донишмандии фаро пеш омад , гуфт : аиҳо алмалик агар сари худ бо ман бигӯе ман ин дардро дармони созам , малик гуфт ман дар кори ин шаҳр ва ин хонаи каъбаи чунин андеша кардаам , донишманд гуфт , зинҳор эй малик , ин андеша макун ва аз ин ният бозгард ки ин хонаро худовандӣаст қодир ки онро бҳФз хеш медорад ва ҳар ки қасди ин хона кунад дамор аз ваии برارد . Табаъ аз он андеша тўбт карду таъзими хонау аҳли он дар дили худ ҷой дод ва дар ҳол шифо ёфт , анояти илоҳӣу собиқаи азалӣ дар расед ва аз он дайну миллати куфр ки дошт баргашту бхдоўнди каъба имон оварад ва дар дайни иброҳӣми халили алайҳ ассалом шуд . Пас каъбаро ҷома пӯшонеду қавми худро фармуд то онро бузург доранд ва бо аҳли он некуӣ кунанд . Аз Маккаи базмин Ясриб шуд онҷо ки Мадина Мустафоаст ( с ) ва дар он вақти рақами шаҳр ва банно набӯд , чашмаи об буду табаъ бо ҳашаму лашгари басари он чашма фурӯ омад . Донишмандон ки бо вай буданд дар китоб хонда буданд ки он замини Ясриби муҳоҷири расӯли охир алзмонасту мҳбт ваҳй қуръонаст , чаҳорсад мард аз эшон ки оламтар ва фозилтар буданд бо якдигар байъат карданд ки аз он бқът мФорқт накунанд ва бар умеди дидор ӯ онҷо мақом кунанд , агар ӯро худ дарёбанду алои фарзандону насли эшон ночор ӯро дарёбанду баракоти дидор ӯ бо уқобу арвоҳ эшон бирасад . Ин қисса бо табаъ бигуфтанду табаъро ҳамин рағбат афтод . Як соли онҷо мақом карданд ва бифармуд то чаҳорсад қаср банно карданд онҷоигаҳ , ҳар олимиро қасрӣ ва ҳар якеро канизакӣ бихаред ва озод кард ва бизанӣ буи дод бо ҷҳози тамом ва эшонро васият кард ки шумо ӣнҷо ҳаме бошед то пайғомбари охир алзмонро дарёбед ва худ номае набшату меҳри заррин бар он ниҳоду бони олами супурд ки ӯро насиҳат карда буд ва гуфт агар Муҳамадро дарёбӣ ин номаи бадви расон ва агар наёбӣ бФрзндон васият кун то бадв расонанду мазмуни номаи ин буд : эй пайғомбари охир алзмон , эй гузидаи худованди ҷаҳон , эй бурузи шумори шафиъи бандагон , ман ки табаъам , бтў имон оварадаму гиравида , гувоҳии даҳум ки набуввати ту ҳақасту дайни ту поку қавли ту сидқ . Ту хотами пайғамбароне , фиристодаи ҳақи ҷлу ҷалолаи бъолмёнӣ , имон оварадам бони худованд ки ту бандау пайғомбар ӯе , фиристодау пайғоми расон ӯе , гувоҳ бош ки ман , бар миллати туам ва бар миллати падари ту иброҳӣми халил ( ъ ) , агар турои байнам ва агар на байнам , то маро фаромӯш накунӣу рӯзи растохези маро фурӯ нагузорӣу шафоат аз ман дареғи надорӣ . Он гуҳи номаро меҳр бар ниҳод ва бар он меҳри набишта буд : ллаҳи алأмри ман қабл ва ман баъду иўмӣзи иФрҳи алмؤмнўни бнсри аллоҳу унвони номаи набишта буд : илои Муҳамади бен абди аллоҳи хотами алнбину расӯли раби Алъоламин ( с ) ман табаъ ,амона аллоҳи фии яди ман вақъи илои ани иўсли илои соҳиба .

وزیر گفت ایشان را خانه‌ایست که آن را کعبه گویند مگر به آن خانه معجب شده‌اند، تبّع در دل خویش نیت کرد که این خانه را خراب کنم و مردان این شهر را بکشم و زنان را اسیر گیرم، هنوز این اندیشه تمام نکرده بود که رب العزه او را بدرد سر مبتلا کرد، چنان که او را طاقت نماند و آب گندیده از چشم و بینی و گوش وی گشاد، چنان که هیچکس را بنزدیک وی قرار نبود و اطباء همه از معالجه وی عاجز گشته گفتند این بیماری از چهار طبع بیرون افتاده، کار آسمانی است، و ما بمعالجه آن راه نبریم. پس دانشمندی فرا پیش آمد، گفت: ایها الملک اگر سرّ خود با من بگویی من این درد را درمان سازم، ملک گفت من در کار این شهر و این خانه کعبه چنین اندیشه کرده‌ام، دانشمند گفت، زینهار ای ملک، این اندیشه مکن و از این نیت بازگرد که این خانه را خداوندیست قادر که آن را بحفظ خویش میدارد و هر که قصد این خانه کند دمار از وی برآرد. تبّع از آن اندیشه توبت کرد و تعظیم خانه و اهل آن در دل خود جای داد و در حال شفا یافت، عنایت الهی و سابقه ازلی در رسید و از آن دین و ملت کفر که داشت برگشت و بخداوند کعبه ایمان آورد و در دین ابراهیم خلیل علیه السلام شد. پس کعبه را جامه پوشانید و قوم خود را فرمود تا آن را بزرگ دارند و با اهل آن نیکویی کنند. از مکه بزمین یثرب شد آنجا که‌ مدینه مصطفی است (ص) و در آن وقت رقم شهر و بنا نبود، چشمه آب بود و تبّع با حشم و لشگر بسر آن چشمه فرو آمد. دانشمندان که با وی بودند در کتاب خوانده بودند که آن زمین یثرب مهاجر رسول آخر الزمان است و مهبط وحی قرآنست، چهارصد مرد از ایشان که عالمتر و فاضلتر بودند با یکدیگر بیعت کردند که از آن بقعت مفارقت نکنند و بر امید دیدار او آنجا مقام کنند، اگر او را خود دریابند و الا فرزندان و نسل ایشان ناچار او را دریابند و برکات دیدار او با عقاب و ارواح ایشان برسد. این قصه با تبّع بگفتند و تبّع را همین رغبت افتاد. یک سال آنجا مقام کردند و بفرمود تا چهارصد قصر بنا کردند آنجایگه، هر عالمی را قصری و هر یکی را کنیزکی بخرید و آزاد کرد و بزنی بوی داد با جهاز تمام و ایشان را وصیت کرد که شما اینجا همی باشید تا پیغامبر آخر الزمان را دریابید و خود نامه‌ای نبشت و مهر زرین بر آن نهاد و بآن عالم سپرد که او را نصیحت کرده بود و گفت اگر محمد را دریابی این نامه بدو رسان و اگر نیابی بفرزندان وصیت کن تا بدو رسانند و مضمون نامه این بود: ای پیغامبر آخر الزمان، ای گزیده خداوند جهان، ای بروز شمار شفیع بندگان، من که تبّع‌ام، بتو ایمان آوردم و گرویده، گواهی دهم که نبوت تو حق است و دین تو پاک و قول تو صدق. تو خاتم پیغمبرانی، فرستاده حق جل و جلاله بعالمیانی، ایمان آوردم بآن خداوند که تو بنده و پیغامبر اویی، فرستاده و پیغام رسان اویی، گواه باش که من، بر ملّت توام و بر ملّت پدر تو ابراهیم خلیل (ع)، اگر ترا بینم و اگر نه بینم، تا مرا فراموش نکنی و روز رستاخیز مرا فرو نگذاری و شفاعت از من دریغ نداری. آن گه نامه را مهر بر نهاد و بر آن مهر نبشته بود: لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ و عنوان نامه نبشته بود: الی محمد بن عبد اللَّه خاتم النبین و رسول رب العالمین (ص) من تبّع، امانة اللَّه فی ید من وقع الی ان یوصل الی صاحبه.

Гуфтаанд мардумони Мадинаи эшон ки ансор расӯл худоанд аз нажоди он чаҳорсад мард уламо буданду абӯи Айюби Ансорӣ ки расӯли худои бахона ӯ фурӯ омад аз фарзандони он олам буд ки табаъро насиҳат карда буд то аз он иллат шифо ёфт . Ва хонаи бӯи Айюб ки расӯли онҷо фурӯ омад аз ҷумлаи он банноҳо буд ки табаъи фармӯда буд ва чун расӯли худо ҳиҷрат кард бмдинаҳ , номаи табаъи буии расониданди расӯли нома бълӣ дод то бархонад , расӯли суханон табаъ бишунид ва ӯро дуо кард ва он кас ки номаи расониди номи ваии бӯи Лайлӣ ӯро бнўохт ва гиромӣ кард . Қавла :у аллазӣнаи ман қиблаам яъне ман аломми алкоФраҳ , أҳлкноҳми إнҳми конўои муҷримин эй лӣси куффори Қурайши бихири ман аўлӣк , Фоҳлкҳми аллоҳ , ҳозои кқўлаҳ : أи кФоркми хайри ман أўлӣкм .

گفته‌اند مردمان مدینه ایشان که انصار رسول خدااند از نژاد آن چهارصد مرد علماء بودند و ابو ایوب انصاری که رسول خدا بخانه او فرو آمد از فرزندان آن عالم بود که تبّع را نصیحت کرده بود تا از آن علت شفا یافت. و خانه بو ایوب که رسول آنجا فرو آمد از جمله آن بناها بود که تبّع فرموده بود و چون رسول خدا هجرت کرد بمدینه، نامه تبّع بوی رسانیدند رسول نامه بعلی داد تا برخواند، رسول سخنان تبّع بشنید و او را دعا کرد و آن کس که نامه رسانید نام وی بو لیلی او را بنواخت و گرامی کرد. قوله: وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ یعنی من الامم الکافرة، أَهْلَکْناهُمْ إِنَّهُمْ کانُوا مُجْرِمِینَ ای لیس کفار قریش بخیر من اولئک، فاهلکهم اللَّه، هذا کقوله: أَ کُفَّارُکُمْ خَیْرٌ مِنْ أُولئِکُمْ.

Ва мо хлқнои алсмоўоту алأрз ва мо бинҳмои лоъбин яъне мо хлқноҳмои лӣлои икўни баъс ва ло нашӯру лои ҳисоби кқўлаҳ : أи иҳсби алإнсони أни итрки садӣу кқўлаҳ : أи Фҳсбтми أнмои хлқнокми ъбсо .

وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما لاعِبِینَ یعنی ما خلقناهما لئلا یکون بعث و لا نشور و لا حساب کقوله: أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً و کقوله: أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً.

Мо хлқноҳмои إлои болҳқ , яъне алои ллмҷозоаҳи болқст эй : лиҷзии алмҳқу алмбтли мо истҳқонаҳ ,у локини أксрҳми лои иълмўн яъне куффори Қурайши лои иълмўни анои лами нхлқҳмои ботиллои сами хўФҳми Фқол : إни явми алФсл , яъне явми алқимаҳи иФсли байни алмҳқу алмбтлу иФсли байни алўолду валадау алрҷлу завҷау алмрءу халила . Қили ҷаълаи аллоҳи вқтои лФсли алҳкми фӣаи байни халқа , миқотҳми أҷмъин эй вақти мўъўдҳми каллаам яъне иўоФии алоўлўну алохрўни ман аломми алхолиаҳ ва ман ҳзаҳи аломаҳи сами наъти злки алиўми Фқол : явми лои иғнии мавлои ани мавлои шиӣо яъне лои инФъи қариби қарибау лои идФъи анҳу шиӣо . Ҳозои кқўлаҳ : лои иҷзии волиди ани валадау лои мавлуди ҳўи ҷаззи ани волидаи шиӣо ,у лои ҳам инсрўн эй : лӣси ?лаами ман инсрҳми ман азоби аллоҳи болшФоъаҳи ?фони алнсраҳи фии алқёмаҳи болшФоъаҳ .

ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ، یعنی الا للمجازاة بالقسط ای: لیجزی المحق و المبطل ما یستحقانه، وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ یعنی کفار قریش لا یعلمون انا لم نخلقهما باطلا ثم خوّفهم فقال: إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ، یعنی یوم القیمة یفصل بین المحق و المبطل و یفصل بین الوالد و ولده و الرجل و زوجه و المرء و خلیله. قیل جعله اللَّه وقتا لفصل الحکم فیه بین خلقه، مِیقاتُهُمْ أَجْمَعِینَ ای وقت موعودهم کلهم یعنی یوافی الاولون و الآخرون من الامم الخالیة و من هذه الامّة ثم نعت ذلک الیوم فقال: یَوْمَ لا یُغْنِی مَوْلًی عَنْ مَوْلًی شَیْئاً یعنی لا ینفع قریب قریبه و لا یدفع عنه شیئا. هذا کقوله: لا یَجْزِی والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَیْئاً، وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ ای: لیس لهم من ینصرهم من عذاب اللَّه بالشفاعة فان النصرة فی القیامة بالشفاعة.

إлои ман раҳми аллоҳи иҷўзи ани икўни алостсноءи мтсло яъне алои алмؤмнини ?фонаи ишФъи бъзҳми лбъзи бозни аллоҳ . Ва қили алостсноءи мунқатиъу маъноа : локини ман раҳмаи аллоҳи ?фонаи мғФўри ?лаи إнаҳи ҳўи алъзизи алии аъдоӣаҳ , арраҳими лоўлёӣаҳ .

إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ یجوز ان یکون الاستثناء متصلا یعنی الا المؤمنین فانه یشفع بعضهم لبعض باذن اللَّه. و قیل الاستثناء منقطع و معناه: لکن من رحمه اللَّه فانه مغفور له إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ علی اعدائه، الرَّحِیمُ لاولیائه.

إни шаҷараи алзқўми алии сувараи шаҷари алднёи локинҳо ман алнору алзқўми самарҳоу ҳўи мо акли бикраи шадиду қили кули таоми сақили Фҳўи зақум . Ва фии алтФсири أни ибни алзбърии қол : ани аҳли алимни исмўни акли алтмри болзбди алтзқми Фдъои абӯи ҷаҳли бтмру збди Фқоли тзқмўои ?фони ҳозои ҳўи алзии ихўФкм ба Муҳамади Фнзл : إни шаҷараи алзқўми таоми алأсим яъне болосим : абои ҷаҳлу алосм : алкФри лони алкФри аъзами алосм .

إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ علی صورة شجر الدنیا لکنها من النار و الزقوم ثمرها و هو ما اکل بکره شدید و قیل کل طعام ثقیل فهو زقّوم. و فی التفسیر أن ابن الزبعری قال: ان اهل الیمن یسمّون اکل التمر بالزبد التزقّم فدعا ابو جهل بتمر و زبد فقال تزقموا فان هذا هو الذی یخوفکم به محمد فنزل: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِیمِ یعنی بالاثیم: ابا جهل و الاثم: الکفر لان الکفر اعظم الاثم.

Рӯй ани ибни аббос : қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : аиҳо анноси атқўои аллоҳи ҳақи тқотаҳи Флўи ани қатраи ман алзқўми Қатарати алии аларзи лои марати алии аҳли алднёи мъиштҳми ФкиФи бмни ҳўи таомау лӣси ?лаи таоми ғайра .

روی عن ابن عباس: قال قال رسول اللَّه (ص): ایها الناس اتّقوا اللَّه حق تقاته فلو ان قطرة من الزقوم قطرت علی الارض لا مرّت علی اهل الدنیا معیشتهم فکیف بمن هو طعامه و لیس له طعام غیره.

Колмҳлу ҳўи алнҳоси алмзобу алсФри алмзоб ,у қили ҳўи дардии алзити асвад ,у арзи алии абии бикри алсдиқи ҳайни аҳтзр , сўбои ҳбраҳи ликФни Фиҳмо , Фқоли кФнўнии фии сўбии ҳзин яъне аллзини алии ҷасадаи Фонмои ҳумои ллмҳл яъне ллсдид ва мо исили ман албдн ,у алҳии аввалии болҷдиди ман алмити иғлии фии албтўни қрأи ибни касӣру ҳФси болёءи ҷълўои алФъли ллмҳл ,у қрأи алохрўни болтоءи лтأниси алшҷраҳ , кғлии алҳмим яъне колмоءи алҳори азои Аштади ғалаёна .

کَالْمُهْلِ و هو النحاس المذاب و الصفر المذاب، و قیل هو دردی الزیت اسود، و عرض علی ابی بکر الصدیق حین احتضر، ثوبا حبرة لیکفن فیهما، فقال کفنونی فی ثوبیّ هذین یعنی اللذین علی جسده فانما هما للمهل یعنی للصدید و ما یسیل من البدن، و الحی اولی بالجدید من المیت یَغْلِی فِی الْبُطُونِ قرأ ابن کثیر و حفص بالیاء جعلوا الفعل للمهل، و قرأ الآخرون بالتاء لتأنیث الشجرة، کَغَلْیِ الْحَمِیمِ یعنی کالماء الحارّ اذا اشتد غلیانه.

Хзўаҳ эй иқоли ллзбониаҳи хзўаҳ яъне алосим , Фоътлўаҳ , қрأи аҳли алкўФаҳу абӯи Амру абӯи ҷаъфари бксри алтоء . Ва албоқўни бзмҳоу ҳумои луғатон , эй : адФъўаҳу сўқўаҳи иқоли ътлаҳи иътлаҳу иълтаҳи ътлои азои соқаи болънФу алдФъу алҷзб , إлии сўоءи алҷҳими васатҳо алзии истўии алмсоФаҳи илайҳи ман ҷамеъи атрофа .

خُذُوهُ ای یقال للزبانیة خذوه یعنی الاثیم، فَاعْتِلُوهُ، قرأ اهل الکوفة و ابو عمرو و ابو جعفر بکسر التاء. و الباقون بضمها و هما لغتان، ای: ادفعوه و سوقوه یقال عتله یعتله و یعلته عتلا اذا ساقه بالعنف و الدفع و الجذب، إِلی‌ سَواءِ الْجَحِیمِ وسطها الذی یستوی المسافة الیه من جمیع اطرافه.

Сами сбўои фавқи раъсаи ман азоби алҳмими таъвила : сами сбўои фавқи раъсаи алҳмими ллтъзиб , кқўлаҳ : исби ман фавқи рؤсҳми алҳмими қоли мақотил : ани хозини алнори изрби алии раъсаи Финқби раъсаи ани дамоғаи сами исби фӣаи моءи ҳмимои қади антҳии ҳураи сами иқоли ?ла : зқи ҳозои алъзоб , إнки қрأи алксоӣии анки бФтҳи алолФ яъне лонки қиллати анои алъзизи алкриму қрأи алохрўни болксри алии алобтдоء эй أнти алъзиз алкрим ъанд қўмки бзъмку злк

ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِیمِ تأویله: ثم صبّوا فوق رأسه الحمیم للتعذیب، کقوله: یُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِیمُ قال مقاتل: ان خازن النار یضرب علی رأسه فینقب رأسه عن دماغه ثم یصبّ فیه ماء حمیما قد انتهی حرّه ثم یقال له: ذُقْ هذا العذاب، إِنَّکَ قرأ الکسائی انّک بفتح الالف یعنی لانک قلت انا العزیز الکریم و قرأ الآخرون بالکسر علی الابتداء ای أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ عند قومک بزعمک و ذلک‌

Ан алнабӣ ( с ) лақии абои ҷаҳли Фҳзаҳи Фқоли аввалии лак ё бо ҷаҳли Фоўлӣ , Фонзли аллоҳи таъолии мо қолаи ?ла ,у ради алайҳи абӯи ҷаҳли Фқол : мо тқдри анату лои рбки алии ании лои карами аҳли алўодӣу аъзҳми Фиқўли ?лаи хзнаҳи алнори алии тариқи алостхФоФу алтўбихи зқи злки анати алъзизи алкрим эй зқи бсбби ҳозои алқўли алзии қиллата

ان النبی (ص) لقی ابا جهل فهزّه فقال اولی لک یا با جهل فاولی، فانزل اللَّه تعالی ما قاله له، و ردّ علیه ابو جهل فقال: ما تقدر انت و لا ربک علیّ انی لا کرم اهل الوادی و اعزّهم فیقول له خزنة النار علی طریق الاستخفاف و التوبیخ ذق ذلک انت العزیز الکریم ای ذق بسبب هذا القول الذی قلته‌

إни ҳозои мо кантам ба тмтрўн эй ани ҳозои алъзоби мо кантами фӣаи тшкўни фии дори алднёи Фқди лқитмўаҳи Фзўқўаҳ , сами зикри мустақар аламтқин Фқол : إн аламтқин фии мақоми أмини қрأи аҳли алмдинаҳу алшоми фии мақоми бзми алмими алии алмсдр эй фии иқомау қрأи алохрўни бФтҳи алмим эй фии маҷлиси амини иأмни фӣаи соҳибаи ман алғўоӣлу алоФоту алоҳзони фии ҷиноту ъиўн . Илбсўни ман сндсу ҳўи мо рқи ман алҳрири фаҷрии муҷрии алшъори ?лааму ҳўи ?илин ман алдсори фии алмътоду إстбрқ яъне мо ғлзу сФқи нсҷаҳи иҷрии муҷрии алдсору ҳўи арФъи навъи ман анвоъи алҳрир ,у алҳрири навъон : навъи клмои кони арқи кони анфус ,у навъи клмои кони арзани бксраҳи алأбрисми кони анфус . Ва қил : астбрқи ман каломи алъҷму ҳўи алдибоҷи алғлизи арабати болқоФи мутақобилин кинояи ани алтأлФу алтўоду алтўохӣ , кзлку зўҷноҳми бҳўри айн эй комаи акрмноҳми бмои всФнои ман алҷноту алъиўну аллбос , кзлки акрмноҳми бони зўҷноҳми бҳўри айн ,у қили кзлки ҳам фии ҳукми аллоҳу маҳаллаи рафъ , эй аламри кзлку зўҷноҳми бҳўри айн , иқоли зўҷтаҳи амрأаҳу зўҷтаҳи бомрأаҳи луғатону анкраҳи бъзҳми Фқоли лӣси ҳозои ман ақди алтзўиҷи лонаи лои иқоли зўҷтаҳи бомрأаҳу анмои алмънии ҷълноҳми азўоҷои лҳни комаи изўҷи алнъли болнъл эй ҷълноҳми аснин . Ва алҳўр , ҳни алнсоءи алнқёти албёз , иҳори Фиҳни алтрФи ман бёзҳну сФоءи лўнҳн .

إِنَّ هذا ما کُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ ای ان هذا العذاب ما کنتم فیه تشکّون فی دار الدنیا فقد لقیتموه فذوقوه، ثم ذکر مستقر المتقین فقال: إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی مَقامٍ أَمِینٍ قرأ اهل المدینة و الشام فی مقام بضم المیم علی المصدر ای فی اقامة و قرأ الآخرون بفتح المیم ای فی مجلس امین یأمن فیه صاحبه من الغوائل و الآفات و الاحزان فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ. یَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ و هو ما رقّ من الحریر فجری مجری الشعار لهم و هو الین من الدثار فی المعتاد وَ إِسْتَبْرَقٍ یعنی ما غلظ و صفق نسجه یجری مجری الدثار و هو ارفع نوع من انواع الحریر، و الحریر نوعان: نوع کلما کان ارق کان انفس، و نوع کلما کان ارزن بکثرة الأبریسم کان انفس. و قیل: استبرق من کلام العجم و هو الدیباج الغلیظ عرّبت بالقاف مُتَقابِلِینَ کنایة عن التألف و التوادّ و التواخی، کَذلِکَ وَ زَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِینٍ ای کما اکرمناهم بما وصفنا من الجنات و العیون و اللباس، کذلک اکرمناهم بان زوّجناهم بحور عین، و قیل کذلک هم فی حکم اللَّه و محله رفع، ای الامر کذلک و زوجناهم بحور عین، یقال زوّجته امرأة و زوّجته بامرأة لغتان و انکره بعضهم فقال لیس هذا من عقد التزویج لانه لا یقال زوّجته بامرأة و انما المعنی جعلناهم ازواجا لهن کما یزوّج النعل بالنعل ای جعلناهم اثنین. و الحور، هنّ النساء النقیات البیاض، یحار فیهن الطرف من بیاضهن و صفاء لونهنّ.

Ва қоли абӯи убайда : алҳўр : шудаи баёзи алъайни икўни злки азҳари лсўодҳо ,у алъайни ҷамъи алъиноءу ҳаии алъзимаҳи алъайнин .

و قال ابو عبیدة: الحور: شدة بیاض العین یکون ذلک اظهر لسوادها، و العین جمع العیناء و هی العظیمة العینین.

Идъўни фӣҳо , эй иҳкмўни Фиأмрўни боҳуззори мо иштҳўн , бакули Фокҳаҳ , эй Фокҳаҳи кули замону кули макону злки лои иҷтмъи фии алднё , омнини ман алзўолу алонқтоъу таваллуди зарари ман алоксор .

یَدْعُونَ فِیها، ای یحکمون فیأمرون باحضار ما یشتهون، بِکُلِّ فاکِهَةٍ، ای فاکهة کلّ زمان و کلّ مکان و ذلک لا یجتمع فی الدنیا، آمِنِینَ من الزوال و الانقطاع و تولّد ضرر من الاکثار.

Лои изўқўни фӣҳо аламут , сухани ӣнҷо тамом шуд , мегуяд : биҳиштён дар биҳишт , марг начишанд ҳаргиз . Ва дар хабар меояд ки дар биҳишти даҳ чиз нест : лӣси фӣҳо ҳираму лои мӯату лои хавфу лои лайл ва ло наҳору лои зулмау лои бараду лои хурӯҷ , он гуҳ гуфт : إлои аламутаи алأўлии ин на мустасноаст аз аввал ки ин истисно мунқатиъ гӯйанд алои бмънии локин эй локини аламутаи алаввалии фии алднёи қади зоқўҳо , локини марги аввал ки дар дунё чашиданд мؤмнонро марг онаст , қавлӣ дигар гуфтаанд алои бмънии сӯй эй сӯии аламутаи алаввалии алтии зоқўҳои фии алднё , кқўлаҳ :у лои тнкҳўои мо нкҳи обоؤкми ман алнсоءи إлои мо қади салаф яъне сӯии мо қади салаф ,у алзмири фии фӣҳо роҷеъи илои ҳол аламтқин алтии ҳам фӣҳо , мегуяд муттақеонроу неки мардонро ҷузи он марг ки дар дунё чашиданд , маргӣ дигар нахоҳад буд , дар он ҳоли тақвоу некӣ ки эшон дар онанд , бхлоФи муҷримону аҳволи эшон ки бар эшон ду марг ҷамъ ояд . Лқўлаҳи таъолӣ : рбнои أмтнои аснтини мақсӯд ва мурод онаст ки то фазли муттақеон бар муҷримон зоҳир гардад ва маълум шавад ки муҷримонро ду маргасту муттақеонро як марг .

لا یَذُوقُونَ فِیهَا الْمَوْتَ، سخن اینجا تمام شد، میگوید: بهشتیان در بهشت، مرگ نچشند هرگز. و در خبر میآید که در بهشت ده چیز نیست: لیس فیها هرم و لا موت و لا خوف و لا لیل و لا نهار و لا ظلمة و لا برد و لا خروج، آن گه گفت: إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولی‌ این نه مستثنی است از اول که این استثنا منقطع گویند الا بمعنی لکن ای لکن الموتة الاولی فی الدنیا قد ذاقوها، لکن مرگ اول که در دنیا چشیدند مؤمنانرا مرگ آنست، قولی دیگر گفته‌اند الا بمعنی سوی ای سوی الموتة الاولی التی ذاقوها فی الدنیا، کقوله: وَ لا تَنْکِحُوا ما نَکَحَ آباؤُکُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ یعنی سوی ما قد سلف، و الضمیر فی فیها راجع الی حال المتقین التی هم فیها، میگوید متّقیان را و نیک مردان را جز آن مرگ که در دنیا چشیدند، مرگی دیگر نخواهد بود، در آن حال تقوی و نیکی که ایشان در آن‌اند، بخلاف مجرمان و احوال ایشان که بر ایشان دو مرگ جمع آید. لقوله تعالی: رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ مقصود و مراد آنست که تا فضل متّقیان بر مجرمان ظاهر گردد و معلوم شود که مجرمان را دو مرگ است و متّقیان را یک مرگ.

Ва лиҳозои алмънии лмои кашфи абӯи бикри ани ваҷҳ алнабӣ ( с )у қади қабзи қол :у аллоҳи лои иҷмъи аллоҳи алейк мўттин , аммо аламутаи алтии кутубати алейк Фқдмтҳо . Ва қавлаи алأўлии идли алии ани ҳноки сонияи нФоҳои ан аламтқину асбтҳои ллмҷрмини фии ҳоли мо сами иҳиўни баъдҳо .

و لهذا المعنی لما کشف ابو بکر عن وجه النبی (ص) و قد قبض قال: و اللَّه لا یجمع اللَّه علیک موتتین، اما الموتة التی کتبت علیک فقدمتّها. و قوله الْأُولی‌ یدل علی ان هناک ثانیة نفاها عن المتّقین و اثبتها للمجرمین فی حال ما ثم یحیون بعدها.

Ва қили ани алмؤмнини фии вақти алмъоинаҳи исирўни блтФи аллоҳи илои асбоби алҷнаҳи илқўни алрўҳу алриҳону ирўни мнозлҳми фии алҷнаҳи факони мўттҳми алаввалии фии алднёи канти фии алҷнаҳи лотсолҳми босбобҳоу мшоҳдтҳми Аёҳо . Барин қавли астсноء муттасиласту марги аввал ки дар дунё чашиданд , гӯйии худ дар биҳишт чашиданд , зеро ки муъмини буқати муъоина , биҳишт бирав арза кунанд то дар рӯҳу райҳону манозил он менигарад , гӯйӣ ки дар биҳишти марги мичшду ҷон таслим мекунад . Барин маънӣ гуфт лои изўқўни фӣҳо аламути إлои аламутаи алأўлӣу вқоҳми азоби алҷҳими сарфи анҳуам азоби алнори фузалои ман рбк эй феъли злк тФзло манеҳ .

و قیل انّ المؤمنین فی وقت المعاینة یصیرون بلطف اللَّه الی اسباب الجنة یلقون الروح و الریحان و یرون منازلهم فی الجنّة فکانّ موتتهم الاولی فی الدنیا کانت فی الجنّة لاتصالهم باسبابها و مشاهدتهم ایاها. برین قول استثناء متصل است و مرگ اول که در دنیا چشیدند، گویی خود در بهشت چشیدند، زیرا که مؤمن بوقت معاینه، بهشت برو عرضه کنند تا در روح و ریحان و منازل آن مینگرد، گویی که در بهشت مرگ میچشد و جان تسلیم میکند. برین معنی گفت لا یَذُوقُونَ فِیهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولی‌ وَ وَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِیمِ صرف عنهم عذاب النار فَضْلًا مِنْ رَبِّکَ ای فعل ذلک تفضّلا منه.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) анаи қоли лои идхли алҷнаҳи аҳади алои бФзли аллоҳ , Фқилу лои анат ё расӯли аллоҳ , Фқолу лои анои алои ани итғмднии аллоҳи брҳмтаҳу фазла , злки ҳўи алФўзи алъзим эй злки алсўоби алзии ҳўи сарфи алъзобу духули алҷнаҳ , ҳўи алФлоҳи алъзими алзии лои иълми канааи алои аллоҳ .

روی عن النبی (ص) انه قال لا یدخل الجنة احد الا بفضل اللَّه، فقیل و لا انت یا رسول اللَّه، فقال و لا انا الا ان یتغمّدنی اللَّه برحمته و فضله‌، ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ ای ذلک الثواب الذی هو صرف العذاب و دخول الجنة، هو الفلاح العظیم الذی لا یعلم کنهه الا اللَّه.

Фإнмои исрноаҳи блсонк яъне алии лсонк ,у луи лои ани аллоҳи ъзу ҷли исраҳи алии алснаҳи алъбоди лмои асттоъи лисони ани иҳмли каломи алхолқ ӯ иؤдиаҳу қили Фإнмои исрноаҳи блсонк эй анзлноаҳи блғтки ликўни аисри ллърбу исҳли алайҳими тааллума , лълҳми итзкрўни лакии итъзўои бмўоъзаҳ .

فَإِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ یعنی علی لسانک، و لو لا انّ اللَّه عز و جل یسّره علی السنة العباد لما استطاع لسان ان یحمل کلام الخالق او یؤدّیه و قیل فَإِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ ای انزلناه بلغتک لیکون ایسر للعرب و یسهل علیهم تعلّمه، لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ لکی یتّعظوا بمواعظه.

Фортқб эй Фонтзри алнсри ман рбк , إнҳми мртқбўн эй мнтзрўни бзъмҳм , қҳрку аллоҳи ғолиби алии амрау қили Фортқб эй антзри ?лаами алъзобу алҳлоки إнҳми мртқбўни мнтзрўни алдўоӣру алайҳими доӣраҳи алсўء . Ва қил : Фортқб , Фъни қариби итҳққи алмалику ихиби омолҳм ,у аллоҳи аълам .

فَارْتَقِبْ ای فانتظر النصر من ربک، إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ ای منتظرون بزعمهم، قهرک و اللَّه غالب علی امره و قیل فَارْتَقِبْ ای انتظر لهم العذاب و الهلاک إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ منتظرون الدوائر و علیهم دائرة السوء. و قیل: فارتقب، فعن قریب یتحقق الملک و یخیب آمالهم، و اللَّه اعلم.