Ин сӯраи алоҳқоФи сӣ ва панҷ оятаст ва шашсад ва чиҳил ва чаҳор клмт ва ду ҳазор ва панҷсад ва навад ва ҳашт ҳарф . Ҷумла бимика фурӯд омад магари як оят ки дар Мадина фурӯ омад ва хилофаст ки он як оят кадомаст , қавмӣ гуфтанд : Фосбри комаи сабри أўлўои алъзм . Ибни аббос ва қтодаҳ гуфтанд : қул أи рأитми إни кон ман ъанд аллоҳ ва дар ин сӯраи ду оятаст мансӯх : яке ва мо أдрии мо иФъл беу лои бкми ин қадар аз оят мансӯхаст бФотҳаҳи сӯраи алФтҳ . Дигари оят : Фосбри комаи сабри أўлўои алъзми ман алрсли маънии сабр мансӯхаст боити сайф . Ва дар фазилати сӯра , абии бен каъб ривоят кунад аз Мустафо ( с ) қол : ман қрأи сӯраи алоҳқоФи аътии ман алоҷри баъдади кули рамли фии алднёи ъушри ҳасаноту мҳии анҳу ъушри сиӣоту рафъи ?лаи ъушри дараҷот .

این سورة الاحقاف سی و پنج آیت است و ششصد و چهل و چهار کلمت و دو هزار و پانصد و نود و هشت حرف. جمله بمکه فرود آمد مگر یک آیت که در مدینه فرو آمد و خلافست که آن یک آیت کدام است، قومی گفتند: فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ. ابن عباس و قتاده گفتند: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ و در این سوره دو آیت است منسوخ: یکی وَ ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکُمْ این قدر از آیت‌ منسوخ است بفاتحه سورة الفتح. دیگر آیت: فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ معنی صبر منسوخ است بآیت سیف. و در فضیلت سورة، ابی بن کعب روایت کند از مصطفی (ص) قال: من قرأ سورة الاحقاف اعطی من الاجر بعدد کل رمل فی الدنیا عشر حسنات و محی عنه عشر سیئات و رفع له عشر درجات.

Ҳами танзили алкитоби ман аллоҳи алъзизи алҳкими мзии тафсирау анмои крри танзили алкитоби лонаи бмнзлаҳи унвони алктби сами зикри мо анзли Фқол : мо хлқнои алсмоўоту алأрз ва мо бинҳмои إлои болҳқ яъне алои болтўҳиду алўҳдониаҳи ман ғайри шарики кқўлаҳ : мо ?лаами Фиҳмои ман ширку кқўлаҳ : أми ?лаами ширки фии алсмоўот ,у қили إлои болҳқ эй болъдли фии алхлқу қили ллҳқу лоқомаҳ алҳақу أҷли мсмӣ эй халқаи мқрўнои боҷли саммии илои вақти маълум , қади самоау ани кони қади тўии илмаи ани ибода . Ва қили алмрод ба явми алқимаҳу ҳўи алаҷали алзии тнтҳии илайҳи алсмоўоту аларзу ҳўи ишораи илои Фноӣҳоу қили алаҷали алмсмӣ , қавла : фии сетаи أём яъне халқҳо фии сетаи айём ,у аллазӣнаи кФрўо , болохраҳ , ъмои أнзрўо ба фии алқуръони ман албъсу алҳсобу алҷзоء , мързўни лои итФкрўну қили аързўои баъди мо қомати алҳҷаҳи алайҳим .

حم تَنْزِیلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ مضی تفسیره و انّما کرر تنزیل الکتاب لانه بمنزلة عنوان الکتب ثم ذکر ما انزل فقال: ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ یعنی الا بالتوحید و الوحدانیة من غیر شریک کقوله: ما لَهُمْ فِیهِما مِنْ شِرْکٍ و کقوله: أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّماواتِ، و قیل إِلَّا بِالْحَقِّ ای بالعدل فی الخلق و قیل للحق و لاقامة الحق وَ أَجَلٍ مُسَمًّی ای خلقه مقرونا باجل سمی الی وقت معلوم، قد سماه و ان کان قد طوی علمه عن عباده. و قیل المراد به یوم القیمة و هو الاجل الذی تنتهی الیه السماوات و الارض و هو اشارة الی فنائها و قیل الاجل المسمی، قوله: فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ یعنی خلقها فی ستة ایام، وَ الَّذِینَ کَفَرُوا، بالآخرة، عَمَّا أُنْذِرُوا به فی القرآن من البعث و الحساب و الجزاء، مُعْرِضُونَ لا یتفکرون و قیل اعرضوا بعد ما قامت الحجة علیهم.

Қул أи рأитми мо тдъўни ман дуни аллоҳи أрўнии мо зои хлқўои ман алأрз , эй ҳилли халқ воҳид манеҳам шиӣои ман аларз , أми ?лаами ширки фии алсмоўот , фии халқҳо ва маликҳо .

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ، ای هل خلق واحد منهم شیئا من الارض، أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّماواتِ، فی خلقها و ملکها.

Ҳозои кқўлаҳи фии сӯраи алмлоӣкаҳ : қул أи рأитми шркоءкми аллазӣнаи тдъўни ман дуни аллоҳи أрўнӣ . . . Алоиаҳу кқўлаҳ : ҳозои халқи аллоҳи Фأрўнии мо зои халқи аллазӣнаи ман дуна , аӣтўнии бктоби ман қабл ҳозо , эй бктоби ҷоءкми ман аллоҳ қабл алқуръони фӣаи баёни мо тқўлўну бурҳони мо тдъўн яъне алтўриаҳу алонҷилу алзбўру соири кутубаи алтии анзлҳо қабл алқуръон , أўи أсораҳи ман илм , . Фсрўаҳи алии салосаи авҷа , қоли алклбии маъноа ӯ бақияи ман илми иؤсри ани алаввалину иснди илайҳами ҷаълаи ман алосри алзии ҳўи албоқии ман алшии ء . Ва қоли қтодаҳ , أўи أсораҳ , яъне ӯ хоссаи ман илм , ҷаълаи ман қавли алқоӣли астосрти бҳзои алшии ءи азои зннт бау ахтсст ба нФск . Алўҷаҳи алсолсу ҳўи қавли муҷоҳиду ъкрмаҳу мақотил : ӯ асораҳ яъне рўоиаҳи ани алонбёءи тқўли асарати алҳдиси ани фалону анои осраҳи анҳу эй арўиаҳи асроу асораҳ ва манеҳ қили ллхбри асару мأсўр ва манеҳ алмأсўри ман алдъоء . Қоли ибни аббос : алосораҳи илми улхат , сӣли расӯли аллоҳ ( с ) ани улхати Фқоли фаълаи набии ман алонбёءи Фмни воФқаҳи хитта , Фзоки иқоли маъноаи ани иҳми алрҷли боломри байни ани иФълаҳ ӯ лои иФълаҳи Фихти хтўтои ман ғайри таъаммулу лои равияи бали болъҷлаҳи лӣлои илҳқҳои алъдди сами иъди Фиқўли лхти аФълу лохри лои аФъли илои охири алхтўти Фозои антҳии илои аФъли феълу ази антҳии илои лои аФъли лами иФъл , ва рӯй ани ибни аббоси қол : ҳозои улхати илми қадими таркаи аннос ва ман أзли маъноае ҳилли аҳади абин злоло , ммни идъўо эй иъбду қили итлбу исӣл , ман дуни аллоҳи ман лои истҷиби ?ла , дъоءаҳ , إлии явми алқёмаҳ , эй исӣли шиӣои луи дуоаи илои явми алқимаҳи лами истҷби дъоӣаҳ ва ҳам ани дъоӣҳми ғоФлўн яъне алосноми алтии ҳаии ҷамоди лои тсмъу лои тФҳм , фоҷирии муҷрии алъқлоءи фии алохбори алии зъмҳм . Ва қили ҳам алмлоӣкаҳу алҷну алонси мштғлўни анҳуам ғайри оламин бъбодтҳм .

هذا کقوله فی سورة الملائکة: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ شُرَکاءَکُمُ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِی... الایة و کقوله: هذا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِی ما ذا خَلَقَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ، ائْتُونِی بِکِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا، ای بکتاب جاءکم من اللَّه قبل القرآن فیه بیان ما تقولون و برهان ما تدّعون یعنی التوریة و الانجیل و الزبور و سائر کتبه التی انزلها قبل القرآن، أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ،. فسروه علی ثلاثة اوجه، قال الکلبی معناه او بقیة من علم یؤثر عن الاولین و یسند الیهم جعله من الاثر الذی هو الباقی من الشی‌ء. و قال قتادة، أَوْ أَثارَةٍ، یعنی او خاصّة من علم، جعله من قول القائل استاثرت بهذا الشی‌ء اذا ضننت به و اختصصت به نفسک. الوجه الثالث و هو قول مجاهد و عکرمة و مقاتل: او اثارة یعنی روایة عن الانبیاء تقول اثرت الحدیث عن فلان و انا آثره عنه ای ارویه اثرا و اثارة و منه قیل للخبر اثر و مأثور و منه المأثور من الدعاء. قال ابن عباس: الاثارة علم الخط، سئل رسول اللَّه (ص) عن الخط فقال فعله نبی من الانبیاء فمن وافقه خطه، فذاک یقال معناه ان یهم الرجل بالامر بین ان یفعله او لا یفعله فیخطّ خطوطا من غیر تأمل و لا رویة بل بالعجلة لئلا یلحقها العدد ثم یعد فیقول لخط افعل و لآخر لا افعل الی آخر الخطوط فاذا انتهی الی افعل فعل و اذ انتهی الی لا افعل لم یفعل، و روی عن ابن عباس قال: هذا الخط علم قدیم ترکه الناس وَ مَنْ أَضَلُّ معناه ای هل احد ابین ضلالا، مِمَّنْ یَدْعُوا ای یعبد و قیل یطلب و یسئل، مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا یَسْتَجِیبُ لَهُ، دعاءه، إِلی‌ یَوْمِ الْقِیامَةِ، ای یسئل شیئا لو دعاه الی یوم القیمة لم یستجب دعائه وَ هُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ یعنی الاصنام التی هی جماد لا تسمع و لا تفهم، فاجری مجری العقلاء فی الاخبار علی زعمهم. و قیل هم الملائکة و الجن و الانس مشتغلون عنهم غیر عالمین بعبادتهم.

Ва إзои ҳашари анноси конўои ?лаами أъдоء , ҳозои кқўлаҳи таъолӣ : явми алқёмаҳи икФри бъзкми ббъзу илъни бъзкм баъзану конўои бъбодтҳми кофарин ҳозои кҳкоиаҳи аллоҳи таъолии анҳуам : тбрأнои إлики мо конўои إёнои иъбдўн .

وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ کانُوا لَهُمْ أَعْداءً، هذا کقوله تعالی: یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً وَ کانُوا بِعِبادَتِهِمْ کافِرِینَ هذا کحکایة اللَّه تعالی عنهم: تَبَرَّأْنا إِلَیْکَ ما کانُوا إِیَّانا یَعْبُدُونَ.

Ва إзои ттлии алайҳими оётнои байнот , возеҳоти алдлоилу ҳаии алқуръон , қоли аллазӣнаи кФрўои ллҳқи лмои ҷоءҳм , яъне алқуръон , ҳозои саҳари мубин эй лои ҳқиқаҳи ?лаи иўҳми азои қръи алсмъи анаи шайъи ءу лои асли ?лау қили ҳозои саҳари мубин эй каломи манзуми нзмо дақиқан иأхзи улқулуби комаи иқоли ҳўи алсҳри алҳлол . أми иқўлўни ифтироа , ахтлқаҳи Муҳамаду изофаи илои аллоҳи кзбо , қул إни аФтритаҳи Флои тмлкўни лии ман аллоҳи шиӣо , ҳнои таҳдиди лнФсаҳ ( с ) луи феъл , эй лои тқдрўни ани трдўои азобаи алии ифтироеи ФкиФи аФтрии алии аллоҳи ман аҷлкм , ҳўи أълми бмои тФизўни фӣа , эй аллоҳи аълами бмои тқўлўни Фимои бинкму бмои трмўннӣ бау тхўзўни фӣаи ман алткзиби болқрону алқўли фӣаи анаи саҳар , кафӣ ба шҳидои бинӣу бинкм , ани алқуръони ҷоءи ман ъндаҳ ,у қили маъноаи ани аФтритаҳи Фғоиаҳи злки ани ахдъкми Фттбъўнӣ ва мо интифоъии ботбоъкму антми лои тмлкўни дафъи азоби аллоҳи ании кафӣ ба шҳидои бинӣу бинкм , эй ҳўи шоҳидии алии сидқи мо адъўкми илайҳ , ази ҳўи алмрсли аликму ҳўи алғФўри арраҳими фии таъхири алъзоби ънкм .

وَ إِذا تُتْلی‌ عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ، واضحات الدلایل و هی القرآن، قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ، یعنی القرآن، هذا سِحْرٌ مُبِینٌ ای لا حقیقة له یوهم اذا قرع السمع انه شی‌ء و لا اصل له و قیل هذا سِحْرٌ مُبِینٌ ای کلام منظوم نظما دقیقا یأخذ القلوب کما یقال هو السحر الحلال. أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ، اختلقه محمد و اضافه الی اللَّه کذبا، قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَلا تَمْلِکُونَ لِی مِنَ اللَّهِ شَیْئاً، هنا تهدید لنفسه (ص) لو فعل، ای لا تقدرون ان تردوا عذابه علی افترایی فکیف افتری علی اللَّه من اجلکم، هُوَ أَعْلَمُ بِما تُفِیضُونَ فِیهِ، ای اللَّه اعلم بما تقولون فیما بینکم و بما ترموننی به و تخوضون فیه من التکذیب بالقرآن و القول فیه انه سحر، کَفی‌ بِهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ، ان القرآن جاء من عنده، و قیل معناه ان افتریته فغایة ذلک ان اخدعکم فتتبعونی و ما انتفاعی باتّباعکم و انتم لا تملکون دفع عذاب اللَّه عنی کَفی‌ بِهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ، ای هو شاهدی علی صدق ما ادعوکم الیه، اذ هو المرسل الیکم وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ فی تأخیر العذاب عنکم.

Қоли алзҷоҷ : ҳозои дъоءи ?лаами илои алтўбаҳ , маъноа : ани аллоҳи ғафури лмни тоби мнкму аслм , раҳим ба .

قال الزجاج: هذا دعاء لهم الی التّوبة، معناه: انّ اللَّه غفور لمن تاب منکم و اسلم، رحیم به.

Қул мо канти бдъои ман алрсл , албдъи мо лои собиқи ?ла ,у албдъу албдиъи воҳид мисли нисфу нсиФу ҷамъи албдъи ибдоъу алмънии лсти бовели расӯли арслаҳи аллоҳу лои ҷӣткми бомари бадеъи лами икни лии ило мислаи собиқи ФкиФи тнкрўни набувватӣ , ҳозои кқўлаҳ : қул қади ҷоءкми русули ман қаблии болбинот ,у фии алхбри алсҳиҳи қол алнабӣ ( с ) : беъсати алии асари смониаҳи олоФи набӣ , манеҳам арбаъаи олоФи ман банӣ Исроил , ва мо أдрии мо иФъл беу лои бкм , уламои тафсир дар маънии ин оят мухталифанд , ибни аббос ва ҷамоатӣ гуфтанд : ин дар аҳкоми дунёст на дар аҳкоми охират ки расӯли худоро маълум буд ки дар охират , вай дар биҳиштаст ва ҳар кас ки дар дунё ӯро дурӯғ зан гирифт дар дӯзах .

قُلْ ما کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ، البدع ما لا سابق له، و البدع و البدیع واحد مثل نصف و نصیف و جمع البدع ابداع و المعنی لست باول رسول ارسله اللَّه و لا جئتکم بامر بدیع لم یکن لی الی مثله سابق فکیف تنکرون نبوّتی، هذا کقوله: قُلْ قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ، و فی الخبر الصحیح قال النبی (ص): بعثت علی اثر ثمانیة آلاف نبی، منهم اربعة آلاف من بنی اسرائیل، وَ ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکُمْ، علماء تفسیر در معنی این آیت مختلف‌اند، ابن عباس و جماعتی گفتند: این در احکام دنیاست نه در احکام آخرت که رسول خدا را معلوم بود که در آخرت، وی در بهشت است و هر کس که در دنیا او را دروغ زن گرفت در دوزخ.

Аммо дар дунёи буии пӯшидаи гашт ки ӯроу қавми вайро чаҳ хоҳанд фармуд ва бар сари эшон чаҳ хоҳад рафт аз ранҷу роҳату нафъу зр . Ибн аббос гуфт расӯли худо дар Макка буд ва дар хоб ӯро намуданд заминии фарох , нахлистонӣ ки дар онҷои ҳам дарахтон буд ва ҳам оби равону расӯли бони замин ҳиҷрат мекард , ин хоб бо ёрон бигуфту ёрони он вақт дар бало ва шиддат буданд ва дар азӣу ранҷ , мушрикон гуфтанд : ё расӯли аллоҳ , маттӣ наҳоҷар илои аларзи алтии أрит ? , ин ҳиҷрати мо кӣ хоҳад буд бони замин ки туро намуданд дар хоб ? . Расӯли эшонро ҷавоби надод то ин оят фурӯ омад , гуфт : мо أдрии мо иФъл беу лои бкм , атрки фии маконе ,ам ахрҷу аёкми илои аларзи алтии рифъати лӣ . Ман надонам ки бо ман чаҳ хоҳанд кард ва на бо шумо , ҳам дарин Маккаи моро бихоҳанд гузошт ё бони замин ки маро намуданд ҳиҷрат хоҳанд фармуд . Ва гуфтаанд маънӣ онаст ки : ман надонам ки дар ин дунё бо ман чаҳ хоҳанд карду охири кори ман бача боз ояд . Берун кунанд маро аз ватани хеш чунонк бо анбёء пешин карданд , ё бихоҳанд кишти маро чунонк қавмиро киштанд аз пайғамбарони гузашта . Ва шумо ки ёрон ва муъминонед , надонам ки бо ман берун хоҳанд кард ё бўтн худ бихоҳанд гузошт ва шумо ки ногрўидгонед ва такзиб мекунед , надонам ки шуморо хсФу масху ғарқ ва ҳалок хоҳад буд чунонк пешинёнро буд . Он гуҳ гуфт : إни أтбъи إлои мо иўҳии إлӣ , ман ин ҳеҷ надонам магари ончӣ ваҳй ояд бмну маро аз он хабар кунанд бўҳӣ , ва ман бар паии он ваҳй мерӯм . Пас раби Алъоламин бўҳии пок ӯро хабар дод ки вайро бар душманон нусрат бошаду дайни вай бар ҳамаи дунё ғалаба дорад . Ва злки фии қавла : ҳўи алзии أрсли расӯлаи болҳдӣу дайн алҳақ лизҳраҳи алии аддӣни каллау луи караи алмшркўн ва дар кори уммат хабар дод ки : ва мо кони аллоҳи лиъзбҳму أнти Фиҳм ва мо кони аллоҳи мъзбҳм ва ҳам истғФрўн .

اما در دنیا بوی پوشیده گشت که او را و قوم وی را چه خواهند فرمود و بر سر ایشان چه خواهد رفت از رنج و راحت و نفع و ضر. ابن عباس گفت رسول خدا در مکه بود و در خواب او را نمودند زمینی فراخ، نخلستانی که در آنجا هم درختان بود و هم آب روان و رسول بآن زمین هجرت میکرد، این خواب با یاران بگفت و یاران آن وقت در بلا و شدّت بودند و در اذی و رنج، مشرکان گفتند: یا رسول اللَّه، متی نهاجر الی الارض التی أریت؟، این هجرت ما کی خواهد بود بآن زمین که ترا نمودند در خواب؟. رسول ایشان را جواب نداد تا این آیت فرو آمد، گفت: ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکُمْ، اترک فی مکانی، ام اخرج و ایّاکم الی الارض التی رفعت لی. من ندانم که با من چه خواهند کرد و نه با شما، هم درین مکه ما را بخواهند گذاشت یا بآن زمین که مرا نمودند هجرت خواهند فرمود. و گفته‌اند معنی آنست که: من ندانم که در این دنیا با من چه خواهند کرد و آخر کار من بچه باز آید. بیرون کنند مرا از وطن خویش چنانک با انبیاء پیشین کردند، یا بخواهند کشت مرا چنانک قومی را کشتند از پیغمبران گذشته. و شما که یاران و مؤمنان‌اید، ندانم که با من بیرون خواهند کرد یا بوطن خود بخواهند گذاشت و شما که ناگرویدگان‌اید و تکذیب میکنید، ندانم که شما را خسف و مسخ و غرق و هلاک خواهد بود چنانک پیشینیان را بود. آن گه گفت: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما یُوحی‌ إِلَیَّ، من این هیچ ندانم مگر آنچه وحی آید بمن و مرا از آن خبر کنند بوحی، و من بر پی آن وحی میروم. پس ربّ العالمین بوحی پاک او را خبر داد که وی را بر دشمنان نصرت باشد و دین وی بر همه دنیا غلبه دارد. و ذلک فی قوله: هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی‌ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ و در کار امّت خبر داد که: وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ.

Қавмӣ гуфтанд : мо أдрии мо иФъл беу лои бкм яъне явми алқимаҳ . Ва алоиаҳи мансӯха , нсхтҳои фотиҳаи сӯраи алФтҳ , қтодаҳ ва ъкрмаҳ гуфтанд : он рӯз ки ин оят фурӯ омад кофарон шод шуданд , гуфтанд кори моу кори Муҳамад ҳар ду яксонаст ва ӯро бар мо афзӯнӣ нест дар дониши оқибати хеш , ва ин далеласт ки Муҳамад ончӣ мегуяд аз бар хеш мегуяд ва аз зоти хеш май наад , ки агар фиристодаи аллоҳ будӣ бо вай бигуфтед ки чаҳ хоҳад кард бо вайу оқибати вай чаҳ хоҳад буд , пас мо атбоъи вай чун кунем ки нмидонд ки бо вай ва бо асҳоби вай чаҳ хоҳанд кард ва он гуҳи ҳукми ин оят дароз бикашед , даҳ сол ба Макка ва шаш сол ба Мадинау мунофиқони Мадинаи ҳамин сухан мегуфтанд ки мушрикон Макка мегуфтанд , то соли ҳудаибия ки раби Алъоламин носихи ин оят фиристод : лиғФри лаки аллоҳи мо тақаддуми ман знбк ва мо тأхр . Расӯли худои азим шод шуд бнзўли ин оят ва аз шодӣ , рӯй муборак вай мефурухт ва мефармуд :у лақади нзлти алии алиўми оёти ҳни аҳби илои ммои талъати алайҳи алшмс .

قومی گفتند: ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکُمْ یعنی یوم القیمة. و الایة منسوخة، نسختها فاتحة سورة الفتح، قتاده و عکرمه گفتند: آن روز که این آیت فرو آمد کافران شاد شدند، گفتند کار ما و کار محمد هر دو یکسانست و او را بر ما افزونی نیست در دانش عاقبت خویش، و این دلیل است که محمد آنچه میگوید از بر خویش میگوید و از ذات خویش می‌نهد، که اگر فرستاده اللَّه بودی با وی بگفتید که چه خواهد کرد با وی و عاقبت وی چه خواهد بود، پس ما اتّباع وی چون کنیم که نمیداند که با وی و با اصحاب وی چه خواهند کرد و آن گه حکم این آیت دراز بکشید، ده سال به مکه و شش سال به مدینه و منافقان مدینه همین سخن میگفتند که مشرکان مکه میگفتند، تا سال حدیبیة که رب العالمین ناسخ این آیت فرستاد: لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ. رسول خدا عظیم شاد شد بنزول این آیت و از شادی، روی مبارک وی میفروخت و میفرمود: و لقد نزلت علیّ الیوم آیات هن احبّ الیّ مما طلعت علیه الشمس.

Ёронро гуфт хабар доред ки имрӯз Ҷабраил омаду оятӣ чанд фурӯ оварад ки нузули он дӯст тар дорам аз дунё ва ҳар чаҳ дар дунёаст , он гуҳ бар эшон хонд , إнои Фтҳнои лаки Фтҳои мубинои лиғФри лаки аллоҳи мо тақаддуми ман знбк ва мо тأхри илои қавла :у кони аллоҳи ълимои ҳкимо , ёрон гуфтанд ё расӯли аллоҳи ҳниӣои лаки қади ълмнои мо иФъли бки Фмои зои иФъли банно . Навишт бод ё расӯли аллоҳи ин каромат ки аллоҳ бо ту карду маълуми гашт ки бо ту чаҳ хоҳад кард , гӯйӣ бо мо чаҳ хоҳад кард ки ёрони тўоим . Ҷабраил омад ва оят оварад : лидхли алмؤмнину алмؤмноти ҷиноти илои қавла :у кон злк ъанд аллоҳи Фўзои ъзимои мунофиқони Мадинау мушрикон Макка гуфтанд маълум шуд ки бо Муҳамад ва пас равону ёрони вай чаҳ хоҳад кард , бо мо гӯйӣ чаҳ кунад , Фонзли аллоҳи таъолӣ :у иъзби алмноФқину алмноФқот , илои қавла :у соءти мсиро .

یاران را گفت خبر دارید که امروز جبرئیل آمد و آیتی چند فرو آورد که نزول آن دوست‌تر دارم از دنیا و هر چه در دنیا است، آن گه بر ایشان خواند، إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ الی قوله: وَ کانَ اللَّهُ عَلِیماً حَکِیماً، یاران گفتند یا رسول اللَّه هنیئا لک قد علمنا ما یفعل بک فما ذا یفعل بنا. نوشت باد یا رسول اللَّه این کرامت که اللَّه با تو کرد و معلوم گشت که با تو چه خواهد کرد، گویی با ما چه خواهد کرد که یاران توایم. جبرئیل آمد و آیت آورد: لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ الی قوله: وَ کانَ ذلِکَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزاً عَظِیماً منافقان مدینه و مشرکان مکه گفتند معلوم شد که با محمد و پس روان و یاران وی چه خواهد کرد، با ما گویی چه کند، فانزل اللَّه تعالی: وَ یُعَذِّبَ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ، الی قوله: وَ ساءَتْ مَصِیراً.

Қавлаи таъолӣ : қул أи рأитми إни кон ман ъанд аллоҳу кФртм ба , ҳозои каломи мҳзўФи алҷўоб , тақдира : ани кон ман ъанд аллоҳу кФртм ба Фмои ъзркм . Ва қавла « ан » ҳоҳнои лӣси бшки кқўли Шуайби أу луи кнои кораин луи ҳоҳнои лӣси бшк , ҳумои ман салоати алклом ,у шаҳди шоҳиди ман банӣ إсроӣили алӣ мислаи Фомни алшоҳди ҳоҳноу фии хотимаи сӯраи алръди абди аллоҳи бен саломи ҳбри аҳли алтўриаҳи алӣ мислаи эй алии мо шаҳди аллоҳи алайҳи ман тасдиқи расӯлау тасбити рисолатаи фии қавла : кафии биллоҳи шҳидо . Ва қили алӣ мислаи , алмисли сала , яъне алайҳ эй алии ана ман ъанд аллоҳ , Фомн , яъне Фомни алшоҳд ,у алФоءи ҳоҳнои тафсири ан шаҳодатаемонау асткбртм , ани алоямон ба яъне шаҳди абди аллоҳи бен саломи алии нбўаҳи алмустафоу омн бау асткбри алиҳўди Флми иؤмнўо .

قوله تعالی: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ، هذا کلام محذوف الجواب، تقدیره: ان کان من عند اللَّه و کفرتم به فما عذرکم. و قوله «ان» هاهنا لیس بشکّ کقول شعیب أَ وَ لَوْ کُنَّا کارِهِینَ لو هاهنا لیس بشک، هما من صلات الکلام، وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی‌ مِثْلِهِ فَآمَنَ الشاهد هاهنا و فی خاتمة سورة الرعد عبد اللَّه بن سلام حبر اهل التوریة عَلی‌ مِثْلِهِ ای علی ما شهد اللَّه علیه من تصدیق رسوله و تثبیت رسالته فی قوله: کَفی‌ بِاللَّهِ شَهِیداً. و قیل علی مثله، المثل صلة، یعنی علیه ای علی انه من عند اللَّه، فَآمَنَ، یعنی فآمن الشاهد، و الفاء هاهنا تفسیر انّ شهادته ایمانه وَ اسْتَکْبَرْتُمْ، عن الایمان به یعنی شهد عبد اللَّه بن سلام علی نبوة المصطفی و آمن به و استکبر الیهود فلم یؤمنوا.

Рӯй ани саъди бен абии вқос , қол : мо самъат алнабӣ ( с ) иқўли лоҳди имшии алии аларзи анаи ман аҳли алҷнаҳи алои лаъибади аллоҳи бен салом

روی عن سعد بن ابی وقاص، قال: ما سمعت النبی (ص) یقول لاحد یمشی علی الارض انّه من اهل الجنّة الا لعبد اللَّه بن سلام‌

Ва фӣаи нзлти ҳзаҳи алоиаҳ :у шаҳди шоҳиди ман банӣ إсроӣил . Ва қоли бъзҳми алшоҳди ман банӣ Исроил , ҳўи Мӯсои алайҳи ассалом , эй шаҳди Мӯсои алии алқуръони Фомн ба бнўи Исроилу кФртм ё мъшри алъараби бмҳмду алқуръон , إни аллоҳи лои иҳдии алқўми алзолмин .

و فیه نزلت هذه الآیة: وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ. و قال بعضهم الشاهد من بنی اسرائیل، هو موسی علیه السلام، ای شهد موسی علی القرآن فآمن به بنو اسرائیل و کفرتم یا معشر العرب بمحمد و القرآن، إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ.

Ва қоли аллазӣнаи кФрўои ллзини омнўои алломи ҳоҳнои лоами алълаҳ , яънеу қоли алкоФрўни лоҷли алмؤмнин ,у алмроди болзини кФрўои алиҳўд , қолўои луи кон , мо ?утӣ ба Муҳамади хиро , эй сдқоу ҳқо , мо сбқўнои إлиаҳ ,у лкнои асраъи илои қабулаи ман аллазӣнаи омнўои лонои арбоби алълму алкитоб . Ва қили алмроди баҳами мшркўи алъарабу злки анаи лмои аслмти ҷҳинаҳу музайянау аслму ғаффор , қолати бнўи омиру ғтФону асаду ашҷъ : луи кони мо ҷоء ба Муҳамади хиро , мо сбқўнои إлиаҳ ,у нҳн арФъ манеҳам ҳолоу аксари молоу ҳؤлоءи ръоءи алғнм . Қоли аллоҳи таъолӣ :у إзи лами иҳтдўо ба , эй болқрони комаи аҳтдӣ ба аҳли алоямон , Фсиқўлўни ҳозои إФки қадим , алқдими ҳоҳнои кқўлҳм : أсотири алأўлину ҳозои кқўлаҳи таъолии бали кзбўои бмои лами иҳитўои бълмаҳу лмои иأтҳми таъвила .

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اللّام هاهنا لام العلّة، یعنی و قال الکافرون لاجل المؤمنین، و المراد بالّذین کفروا الیهود، قالوا لَوْ کانَ، ما اتی به محمد خَیْراً، ای صدقا و حقا، ما سَبَقُونا إِلَیْهِ، و لکنّا اسرع الی قبوله من الّذین آمنوا لانّا ارباب العلم و الکتاب. و قیل المراد بهم مشرکو العرب و ذلک انّه لمّا اسلمت جهینة و مزینة و اسلم و غفار، قالت بنو عامر و غطفان و اسد و اشجع: لَوْ کانَ ما جاء به محمد خَیْراً، ما سَبَقُونا إِلَیْهِ، و نحن ارفع منهم حالا و اکثر مالا و هؤلاء رعاء الغنم. قال اللَّه تعالی: وَ إِذْ لَمْ یَهْتَدُوا بِهِ، ای بالقرآن کما اهتدی به اهل الایمان، فَسَیَقُولُونَ هذا إِفْکٌ قَدِیمٌ، القدیم هاهنا کقولهم: أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ و هذا کقوله تعالی بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ.

Ва ман қиблае ва ман қабл алқуръон , китоби Мӯсо яъне алтўриаҳ , إмомои иқтдӣ ба ,у раҳма , лмни омн бау ҳумои мансӯбони алии улҳол ,у қили фӣаи азмор эй ҷълноаҳи амомоу раҳма . Ва фии алкломи мҳзўФи тақдира : ҷълнои китоби Мӯсои амомоу раҳмау лами иҳтдўо бау ҳозои китоб , эйу ҳозои алқуръони китоби Мусаддиқ , ллктби алтии қибла . Ва фии мусҳафи ибни масъӯд : « Мусаддиқи лмои байни идиаҳ » , лсонои ърбё , яъне блсони арабӣ ,у қили мансӯби алии улҳол яъне исдқи алтўриаҳу алонҷили фии ҳзаҳи улҳол , линзри аллазӣнаи злмўои қрأи ибни касӣру нофеъу ибни омиру ёқӯб , лтнзри болтоءи алии хитоб алнабӣ ( с )у албоқўни болёӣ яъне линзри алкитоб ,у башарии ллмҳснини башарии фии маҳали алрФъ , эй ҳозои китоби Мусаддиқу башарии ллмҳснин .

وَ مِنْ قَبْلِهِ ای و من قبل القرآن، کِتابُ مُوسی‌ یعنی التوریة، إِماماً یقتدی به، وَ رَحْمَةً، لمن آمن به و هما منصوبان علی الحال، و قیل فیه اضمار ای جعلناه اماما و رحمة. و فی الکلام محذوف تقدیره: جعلنا کتاب موسی اماما و رحمة و لم یهتدوا به وَ هذا کِتابٌ، ای و هذا القرآن کتاب مُصَدِّقٌ، للکتب التی قبله. و فی مصحف ابن مسعود: «مصدق لما بین یدیه»، لِساناً عَرَبِیًّا، یعنی بلسان عربی، و قیل منصوب علی الحال یعنی یصدّق التوریة و الانجیل فی هذه الحال، لِیُنْذِرَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قرأ ابن کثیر و نافع و ابن عامر و یعقوب، لتنذر بالتاء علی خطاب النبی (ص) و الباقون بالیای یعنی لینذر الکتاب، وَ بُشْری‌ لِلْمُحْسِنِینَ بشری فی محل الرفع، ای هذا کتاب مصدّق و بشری للمحسنین.

إни аллазӣнаи қолўои рбнои аллоҳи сами астқомўои Флои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўни أўлӣки أсҳоби алҷнаҳи холидин фӣҳо ҷзоءи бмои конўои иъмлўни мзии тафсира .

إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ خالِدِینَ فِیها جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ مضی تفسیره.

Ва всинои алإнсони бўолдиаҳи ҳусно , қрأи аҳли алкўФаҳи аҳсонои кқўлаҳ :у болўолдини аҳсоно . Ҳмлтаҳи أмаҳи карҳо , эй болмшқаҳу алсъўбаҳ , ириди ҳолаи сиқли алҳмли фии батнҳо лои фии абтдоءи алҳмл ,у взътаҳи карҳо ирид шудаи алтлқ . Қрأи аҳли алҳҷозу абӯи Амри бФтҳи алкоФ ,у албоқўни бзмҳоу ҳумои луғатон . Ва қили алФтҳи алмсдру алзми алосм . Ва қили алФтҳи мо акрҳти алайҳу алзми мо крҳтаҳ ,у ҳамлау Фсолаҳ , эй Фтомаҳу қрأи ёқӯбу фаслаи бғири алиф , слосўни шҳро , ириди ақали мадаи алҳмлу ҳаии сетаи ашҳру аксари мадаи алрзоъи арбаъау ъшрўни шҳроу лӣси ҳозо ҳатман воҷбо . Қоли ибни аббос : азои ҳмлтаҳи алмрأаҳи тсъаҳи ашҳри арзътаҳи аҳад ва ъушрин шҳро ,у қили ҳзаҳи алоиаҳи хоссаи лрсўли аллоҳ ( с )у кони ҳамлаи сетаи ашҳр . Ва фии алоиаҳи далели ани алўлди илҳқи лстаҳи ашҳр , ҳатто إзои блғи أшдаҳ эй нҳоиаҳи қӯтау ғояи шабобау астўоӣаҳу ҳўи мо байни смонии ъушраи санаи илои арбаъӣни санаи Фзлки қавла :у блғи أрбъини сана , ин ояти бқўли садӣу заҳҳок дар шаъни саъди бен абии вқос фурӯд омаду қисса вай гуфта омад дар сӯраи алънкбўту бқўли ибни аббосу ҷамоатии муфассирон , дар шаъни бӯи бикри садиқ фурӯд омаду падари ваии абӯи қҳоФаҳу исмаи Усмони бен омири бен Амр ,у модар вайам алхири бинти схри бен Амр .

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حُسْناً، قرأ اهل الکوفة احسانا کقوله: و بالوالدین احسانا. حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً، ای بالمشقة و الصعوبة، یرید حالة ثقل الحمل فی بطنها لا فی ابتداء الحمل، وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً یرید شدة الطلق. قرأ اهل الحجاز و ابو عمرو بفتح الکاف، و الباقون بضمها و هما لغتان. و قیل الفتح المصدر و الضم الاسم. و قیل الفتح ما اکرهت علیه و الضم ما کرهته، وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ، ای فطامه و قرأ یعقوب و فصله بغیر الف، ثَلاثُونَ شَهْراً، یرید اقلّ مدة الحمل و هی ستة اشهر و اکثر مدة الرضاع اربعة و عشرون شهرا و لیس هذا حتما واجبا. قال ابن عباس: اذا حملته المرأة تسعة اشهر ارضعته احد و عشرین شهرا، و قیل هذه الایة خاصة لرسول اللَّه (ص) و کان حمله ستة اشهر. و فی الایة دلیل انّ الولد یلحق لستة اشهر، حَتَّی إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ ای نهایة قوته و غایة شبابه و استوائه و هو ما بین ثمانی عشرة سنة الی اربعین سنة فذلک قوله: وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً، این آیت بقول سدّی و ضحّاک در شأن سعد بن ابی وقاص فرود آمد و قصه وی گفته آمد در سورة العنکبوت و بقول ابن عباس و جماعتی مفسران، در شأن بو بکر صدیق فرود آمد و پدر وی ابو قحافة و اسمه عثمان بن عامر بن عمرو، و مادر وی ام الخیر بنت صخر بن عمرو.

Алии бен абии толиб ( ъ ) гуфт аз муҳоҷирони ҳеҷ кас бо падару модар дар ислом муҷтамаъ нашуд магари бӯи бикри садиқ . Ва раби алъзаҳ ӯро васият кард бникўиӣ кардан бо эшон андарин оят . Ва фии алхбр , рзоءи алрби фии рзоءи алўолдину схти аллоҳи фии схтҳмо .

علی بن ابی طالب (ع) گفت از مهاجران هیچ کس با پدر و مادر در اسلام مجتمع نشد مگر بو بکر صدّیق. و رب العزّة او را وصیت کرد بنیکویی کردن با ایشان اندرین آیت. و فی الخبر، رضاء الرب فی رضاء الوالدین و سخط اللَّه فی سخطهما.

Ва гуфтаанд бӯи бикри ҳшдаҳи сола буд ки бсҳбт расӯл афтод , ривоят кунанд аз вай гуфт : ман бтҷорти шоми мирФтму расӯли худо дар он корвон буду зери дарахти сидра фурӯ омад , баробари савмиъаи бҳироءи роҳиб . Бӯ бикр гуфт ман бадари савмиъа бҳироء шудам то аз кори дайни чизеи пурсам аз вай , бҳироء гуфт он кист ки зери он дарахти сидра фурӯ омад ? гуфтам Муҳамади бен абди аллоҳ ( с ) . Бҳироء гуфту аллоҳ ки ӯ нест магари пайғомбари худоӣ , ки ман дар китоб хондаам ки баъд аз исои бен Марям ( ъ ) ҳеҷ кас дар сояи ин дарахт фурӯ наомад магари пайғомбарӣ ки номи вай Муҳамадаст . Бӯи бикрро тасдиқу яқини он рӯз дар дил афтоду баъд аз ин дар ҷоҳилият ва дар ислом аз расӯли худо мФорқт накард ,у қили лобии бӯи бикри أхбрнои ани нФски ҳилли раъйати шиӣои қт қабл алисломи ман длоӣли нбўаҳи Муҳамад ( с ) , Фқоли абӯи бикри нъму ҳилли бқии аҳади ман Қурайш ӯ ғайри Қурайши лами иҷъли аллоҳи алайҳи бмҳмд фӣ набута ҳаҷа ,у фиғайриҳо ,у локини аллоҳи ҳудо ба ман шоءи восил ба ман шоء , бинои анои қоъди фии фии ءи шаҷараи фии алҷоҳлиаҳи ази тдлии алии ғсни ман ағсонҳо ҳатто сори алии раъсии Фҷълти анзри илайҳу ақўли мо ҳозо , Фсмъти сўтои ман алшҷраҳ : ҳозо алнабӣ ихрҷи фии вақти кзоу явм кзо фикан анати ман асъади аннос ба , Фқлти байнаи мо исми ҳозо алнабӣ

و گفته‌اند بو بکر هشده ساله بود که بصحبت رسول افتاد، روایت کنند از وی گفت: من بتجارت شام میرفتم و رسول خدا در آن کاروان بود و زیر درخت سدرة فرو آمد، برابر صومعه بحیراء راهب. بو بکر گفت من بدر صومعه بحیراء شدم تا از کار دین چیزی پرسم از وی، بحیراء گفت آن کیست که زیر آن درخت سدره فرو آمد؟ گفتم محمد بن عبد اللَّه (ص). بحیراء گفت و اللَّه که او نیست مگر پیغامبر خدای، که من در کتاب خوانده‌ام که بعد از عیسی بن مریم (ع) هیچ کس در سایه این درخت فرو نیامد مگر پیغامبری که نام وی محمد است. بو بکر را تصدیق و یقین آن روز در دل افتاد و بعد از این در جاهلیت و در اسلام از رسول خدا مفارقت نکرد، و قیل لابی بو بکر أخبرنا عن نفسک هل رأیت شیئا قط قبل الاسلام من دلائل نبوّة محمد (ص)، فقال ابو بکر نعم و هل بقی احد من قریش او غیر قریش لم یجعل اللَّه علیه بمحمد فی نبوته حجة، و فی غیرها، و لکن اللَّه هدی به من شاء واصل به من شاء، بینا انا قاعد فی فی‌ء شجرة فی الجاهلیة اذ تدلّی علیّ غصن من اغصانها حتی صار علی رأسی فجعلت انظر الیه و اقول ما هذا، فسمعت صوتا من الشجرة: هذا النّبی یخرج فی وقت کذا و یوم کذا فکن انت من اسعد الناس به، فقلت بیّنه ما اسم هذا النبی‌

Қоли Муҳамади бен абди аллоҳи бен абди алмтлби алҳошмии қоли абӯи бикри Фқлти соҳибӣу алиФӣу ҳабибӣ , Фтъоҳдти алшҷраҳи маттии тбшрнии бхрўҷ алнабӣ ( с ) , Флмои атоаҳи алўҳии самъати сўтои ман алшҷраҳ : ҷаду шимур ё ибни абии қҳоФаҳи Фқди ҷоءи алўҳӣу раби Мӯсои лои исбқки илои алисломи аҳади қоли Флмои асбҳт , адуати ило алнабӣ ( с ) Флмои ронии қол ё бо бикри ании адъўки илои аллоҳу илои расӯла , қиллати ашҳади анки расӯли аллоҳи бъски болҳқи сроҷои мниро , Фомнт бау сдқтаҳ

قال محمد بن عبد اللَّه بن عبد المطلب الهاشمی قال ابو بکر فقلت صاحبی و الیفی و حبیبی، فتعاهدت الشجرة متی تبشرنی بخروج النبی (ص)، فلما اتاه الوحی سمعت صوتا من الشجرة: جدّ و شمّر یا ابن ابی قحافة فقد جاء الوحی و ربّ موسی لا یسبقک الی الاسلام احد قال فلما اصبحت، عدوت الی النبی (ص) فلما رآنی قال یا با بکر انی ادعوک الی اللَّه و الی رسوله، قلت اشهد انک رسول اللَّه بعثک بالحق سراجا منیرا، فآمنت به و صدّقته‌

Қоли раби أўзънии ин дъоءи абӯ бикраст он гуҳ ки умри ваии бчҳл сол расед , чунон ки гуфту блғи أрбъини сана ва имон овараду Мустафоро тасдиқ кард , гуфт : раби أўзънии أни أшкри нъмтки алтии أнъмти алии худованди ман , фарои дилу забони ман даҳ шукри ин неъмати ислом ки маро додӣ ва ин каромат ки бо ман кардӣ ва ин навохт ки бар ман наҳодӣу алии волидӣ , ва бар падару модари ман ки эшонро босалому имон роҳ намӯд ва ҳидоят додӣ ,у أни أъмли солҳои трзоаҳ , ибн аббос гуфт амали солеҳ ки бӯи бикр , бдъоء аз аллоҳи хосту аллоҳ иҷобат кард ва аз вай бипасандед , он буд ки ҳафт кас аз мусулмонон ки бадасти кофарон дар азоб гирифтор буданд , бӯи бикри эшонро бози харид ва аз азоб бурҳонед ва эшонро озод кард . Аз эшон ду мард буданд яке балоли бен рбоҳу дигари омири бен Фҳираҳ . Балоли ғуломӣ буд дар банӣ ҷмҳи муваллид , эшон ӯро азоб мекарданд дар бтҳоءи Макка , Умияи бен халафи дасту пой вай бибаст ва дар офтоби ҳиҷоз ӯро бияфканаду сангии азими бсинаҳи вай фурӯ гузошт , гуфт агар аз дайни Муҳамади бози гардӣу ало ҳамчунин турои фурӯи гузорам то ҳалоки шӯйу балол дар он ҳол мегуфт аҳад , аҳад . Бӯи бикри садиқ онҷо бигузашт ва ӯро чунон дид , фаро Умия гуфт : алои ттқии аллоҳи фии ҳозои алмскин , ҳатто маттӣ . То кӣ ин мискинро дар азоби гирифтори дорӣ аз аллоҳи худ нмитрсӣ ? Умия гуфт ту ӯро боз Раҳон . Бӯ бикр гуфт чунин кунам . Марои ғуломӣ сиёҳаст бар дайни ту аз ваии қавӣтар ва дар кори шумо мардонатар , инро бмни даҳ то то ман ӯро бтўи даҳуми ҳам чунон карданду балол аз азоби бозрасату бӯи бикр ӯро озод кард , Мустафо ( с ) фармуд : ирҳми аллоҳи абои бикр , зўҷнии абнтаҳу ҳмлнии илои дори алҳҷраҳу аътқи блолои ман мола ,у омири бен Фҳираҳ аз қабӣла азад буд муваллиди эшон , бӯи бикр ӯро бихаред ва озод кард ва он вақт ки Мустафо ( с )у бӯи бикр дар ғор савр буданд ваии гӯсфандон чаро дошт , ҳар шаби гўспндони бадар ғор барадед ва эшонро шер додед ва дар ҳиҷрат бо эшон бмдинаҳ рафту оқибат дар бӣри мъўнаҳи шаҳиди гашт . Ва аз занони муъминоти панҷ кас дар азоб кофарон буданд , бӯи бикри эшонро бихаред ва озод кард .

قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی این دعاء ابو بکر است آن گه که عمر وی بچهل سال رسید، چنان که گفت وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً و ایمان آورد و مصطفی را تصدیق کرد، گفت: رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ خداوند من، فرا دل و زبان من ده شکر این نعمت اسلام که مرا دادی و این کرامت که با من کردی و این نواخت که بر من نهادی وَ عَلی‌ والِدَیَّ، و بر پدر و مادر من که ایشان را باسلام و ایمان راه نمود و هدایت دادی، وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ، ابن عباس گفت عمل صالح که بو بکر، بدعاء از اللَّه خواست و اللَّه اجابت کرد و از وی بپسندید، آن بود که هفت کس از مسلمانان که بدست کافران در عذاب گرفتار بودند، بو بکر ایشان را باز خرید و از عذاب برهانید و ایشان را آزاد کرد. از ایشان دو مرد بودند یکی بلال بن رباح و دیگر عامر بن فهیرة. بلال غلامی بود در بنی جمح مولّد، ایشان او را عذاب میکردند در بطحاء مکه، امیة بن خلف دست و پای وی ببست و در آفتاب حجاز او را بیفکند و سنگی عظیم بسینه وی فرو گذاشت، گفت اگر از دین محمد باز گردی و الا همچنین ترا فرو گذارم تا هلاک شوی و بلال در آن حال میگفت احد، احد. بو بکر صدّیق آنجا بگذشت و او را چنان دید، فرا امیّة گفت: الا تتّقی اللَّه فی هذا المسکین، حتی متی. تا کی این مسکین را در عذاب گرفتار داری از اللَّه خود نمیترسی؟ امیّة گفت تو او را باز رهان. بو بکر گفت چنین کنم. مرا غلامی سیاه است بر دین تو از وی قویتر و در کار شما مردانه‌تر، این را بمن ده تا تا من او را بتو دهم هم چنان کردند و بلال از عذاب بازرست و بو بکر او را آزاد کرد، مصطفی (ص) فرمود: یرحم اللَّه ابا بکر، زوّجنی ابنته و حملنی الی دار الهجرة و اعتق بلالا من ماله، و عامر بن فهیرة از قبیله ازد بود مولّد ایشان، بو بکر او را بخرید و آزاد کرد و آن وقت که مصطفی (ص) و بو بکر در غار ثور بودند وی گوسفندان چرا داشت، هر شب گوسپندان بدر غار بردید و ایشان را شیر دادید و در هجرت با ایشان بمدینه رفت و عاقبت در بئر معونه شهید گشت. و از زنان‌ مؤمنات پنج کس در عذاب کافران بودند، بو بکر ایشان را بخرید و آزاد کرد.

Яке зубайра . Дигарам исо . Сеюм наҳадя бо духтари вай . Панҷуми канизакии мусулмон дар банӣ ъдии бен каъб . Қавла :у أслҳи лии фии зритӣ , ин ҳам дъоءи бӯ бикраст ки кори фарзандони худро аз аллоҳи исломи хост ,у раби алъзаҳи дъоءи вай иҷобат карду ҳамаро ислом каромат кард ва ин каромат аз саҳобаи ҳеҷ касро набӯд магари бӯи бикрро .

یکی زبیره. دیگر ام عیسی. سوم نهدیه با دختر وی. پنجم کنیزکی مسلمان در بنی عدی بن کعب. قوله: وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی، این هم دعاء بو بکر است که کار فرزندان خود را از اللَّه اسلام خواست، و رب العزه دعاء وی اجابت کرد و همه را اسلام کرامت کرد و این کرامت از صحابه هیچ کس را نبود مگر بو بکر را.

Қоли Мӯсои бен ақаба : лами идрки арбаъа алнабӣ ( с ) ҳаму абноؤҳми алои ҳؤлоء : абӯи қҳоФаҳу абӯи бикру ибнаи абди арраҳмону абӯи атиқи бен абди арраҳмони бен абии бикр , إнии таббати إлику إнии ман алмуслимӣн .

قال موسی بن عقبة: لم یدرک اربعة النبی (ص) هم و ابناؤهم الّا هؤلاء: ابو قحافة و ابو بکر و ابنه عبد الرحمن و ابو عتیق بن عبد الرحمن بن ابی بکر، إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ.

أўлӣк аллазӣна натақаббул анҳуам أҳсни мо ъмлўо , яъне аъмолҳми алсолҳаҳи алтии ъмлўҳои фии алднё ва кулҳо ҳасан , Фолоҳсни бмънии алҳсни Фнсибҳми алайҳо , ва натаҷовуз ани сиӣотҳм , Флои нъоқбҳму қрأи Ҳамзау алксоӣӣ ва ҳФс натақаббул ва натаҷовуз болнўну аҳсани болнсб ,у албоқўни болёءу змҳоу аҳсани болрФъи фии أсҳоби алҷнаҳ , эй маъаи асҳоби алҷнаҳи въди алсдқи насби алии алмсдр , таъвилаи нъдҳми въди алсдқи алзии конўои иўъдўни фии қавла : въди аллоҳи алмؤмнину алмؤмноти ҷиноту қили въди аллоҳи алӣ бар алўолдини қабули алтоъаҳи бқўлаҳ : أўлӣк аллазӣна натақаббул анҳуам أҳсни мо ъмлўо ва натаҷовуз ани сиӣотҳми Фқбўли алтоъаҳу ғуфрони алзлаҳи машрӯти бабри алўолдин .

أُولئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا، یعنی اعمالهم الصالحة التی عملوها فی الدنیا و کلّها حسن، فالاحسن بمعنی الحسن فنثیبهم علیها، وَ نَتَجاوَزُ عَنْ سَیِّئاتِهِمْ، فلا نعاقبهم و قرأ حمزة و الکسائی و حفص نتقبّل و نتجاوز بالنون و احسن بالنصب، و الباقون بالیاء و ضمها و احسن بالرفع فِی أَصْحابِ الْجَنَّةِ، ای مع اصحاب الجنة وَعْدَ الصِّدْقِ نصب علی المصدر، تأویله نعدهم وعد الصدق الذی کانوا یوعدون فی قوله: وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ و قیل وعد اللَّه علی برّ الوالدین قبول الطاعة بقوله: أُولئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَ نَتَجاوَزُ عَنْ سَیِّئاتِهِمْ فقبول الطاعة و غفران الزلة مشروط ببرّ الوالدین.

Қавла :у алзии қоли лўолдиаҳ , яънеу азкри алзии қоли лўолдиаҳи азои даъвоаи илои алоямони биллоҳу алоқрори болбъс , أФи лкмо , ҳаии калимаи табарами иқсди баҳои изҳори алсхт , أи тъдоннии أни أхрҷ , ман қабрии ҳаё ,у қади хулати алқрўни ман қаблӣ , яънеу қади тФонти аломми Флми ирҷъ аҳад манеҳам илои алднёу лои харҷи ман қабра ,у ҳумо яъне алأбўин , истғисони аллоҳ , алайҳу исأлонаҳи ани иўФқаҳи ллоимону иқўлони ?ла : вилки омн , биллоҳу албъс , إни въди аллоҳ , болбъсу савоби алмؤмну уқоби алкоФр , ҳақу сидқи Фиқўли лҳмо , мо ҳозо , алзии тдъўннии илайҳ , إлои أсотири алأўлин .

قوله: وَ الَّذِی قالَ لِوالِدَیْهِ، یعنی و اذکر الّذی قال لوالدیه اذا دعواه الی الایمان باللّه و الاقرار بالبعث، أُفٍّ لَکُما، هی کلمة تبرم یقصد بها اظهار السخط، أَ تَعِدانِنِی أَنْ أُخْرَجَ، من قبری حیّا، وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی، یعنی و قد تفانت الامم فلم یرجع احد منهم الی الدنیا و لا خرج من قبره، وَ هُما یعنی الأبوین، یَسْتَغِیثانِ اللَّهَ، علیه و یسألانه ان یوفّقه للایمان و یقولان له: وَیْلَکَ آمِنْ، باللّه و البعث، إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ، بالبعث و ثواب المؤمن و عقاب الکافر، حَقٌّ و صدق‌ فَیَقُولُ لهما، ما هذا، الذی تدعوننی الیه، إِلَّا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ.

Ибн аббос гуфту садӣу муҷоҳид , ки : ин оят дар шаъни абди арраҳмони бен абии бикр фурӯ омад пеш аз исломи вай , падару модар , ӯро бар ислом мехонданду вай аз исломи сар мебоз зад ва мегуфт абди аллоҳи бен ҷдъону омири бен каъбу машойихи Қурайшро зинда гардонид ва аз хок бароред зинда , то аз эшон пурсами дурустии инки шумо мегуеду падару модари вай дар аллоҳ мезоранду исломи вай аз аллоҳ бдъо мехоҳанд ва ӯро таҳдид мекунанд ки : вилки омн то раби алъзаҳи дъоءи эшон дар вай мустаҷоб кард ва ӯро имону ислом каромат кард , аммо Оишау ҷамоатии муфассирон , ин қавлро мункиранду мигўинд .

ابن عباس گفت و سدّی و مجاهد، که: این آیت در شأن عبد الرحمن بن ابی بکر فرو آمد پیش از اسلام وی، پدر و مادر، او را بر اسلام میخواندند و وی از اسلام سر می‌باز زد و میگفت عبد اللَّه بن جدعان و عامر بن کعب و مشایخ قریش را زنده گردانید و از خاک برآرید زنده، تا از ایشان پرسم درستی اینکه شما می‌گویید و پدر و مادر وی در اللَّه می‌زارند و اسلام وی از اللَّه بدعا میخواهند و او را تهدید میکنند که: وَیْلَکَ آمِنْ تا ربّ العزة دعاء ایشان در وی مستجاب کرد و او را ایمان و اسلام کرامت کرد، اما عایشه و جماعتی مفسران، این قول را منکرند و میگویند.

Нузули ин оят дар ҳақ кофараст ки бар падару модари худ оқ буд ,у далел бар ин қавл онаст ки бар ақаб гуфт : أўлӣки аллазӣнаи ҳақи алайҳими алқўл , эй ваҷаби ?лаами алъзоби фии أмм , эй маъаамам , қади хулати ман қиблаами ман алҷну алإнси إнҳми конўои хосрини хсрўои анФсҳм .

نزول این آیت در حقّ کافرست که بر پدر و مادر خود عاقّ بود، و دلیل بر این قول آنست که بر عقب گفت: أُولئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ، ای وجب لهم العذاب فِی أُمَمٍ، ای مع امم، قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کانُوا خاسِرِینَ خسروا انفسهم.

Ва лкли дараҷоти ммои ъмлўо , қоли ибни аббос : ириди ман сабақи илои алисломи Фҳўи афзали ммни тахаллуфи анҳуу луи бсоъаҳ ,у қили маъноа :у лкли воҳиди ман алФриқини алмؤмнину алкоФрини дараҷот эй манозил ва маротиб ъанд аллоҳи явми алқимаҳи боъмолҳми Фиҷозиҳми алайҳо .

وَ لِکُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا، قال ابن عباس: یرید من سبق الی الاسلام فهو افضل ممّن تخلّف عنه و لو بساعة، و قیل معناه: و لکلّ واحد من الفریقین المؤمنین و الکافرین درجات ای منازل و مراتب عند اللَّه یوم القیمة باعمالهم فیجازیهم علیها.

Қоли ибни зайди фии ҳзаҳи алоиаҳи дарҷи аҳли алнори тзҳби сФолоу дарҷи аҳли алҷнаҳи тзҳби ълўё ,у лиўФиҳм , қрأи ибни касӣру аҳли албсраҳу ъосм : болёءу қрأи албоқўни болнўну алмънии лиўФиҳми ҷзоءи أъмолҳм ва ҳам лои излмўн .

قال ابن زید فی هذه الایة درج اهل النار تذهب سفالا و درج اهل الجنة تذهب علویا، وَ لِیُوَفِّیَهُمْ، قرأ ابن کثیر و اهل البصرة و عاصم: بالیاء و قرأ الباقون بالنون و المعنی لیوفیهم جزاء أَعْمالَهُمْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ.