Аз сӯраи алҳҷрот то охири қуръон муфассал гӯйанд ва ба қол алнабӣ ( с ) ани аллоҳи аътонии алсбъи алтўли макони алтўриаҳу аътонии алмоиини макони алонҷилу аътонии макони алзбўри алмсонӣу Фзлнии рабии болмФсл .

از سورة الحجرات تا آخر قرآن مفصل گویند و به‌ قال النبی (ص) ان اللَّه اعطانی السبع الطول مکان التوریة و اعطانی المایین مکان الانجیل و اعطانی مکان الزبور المثانی و فضلنی ربی بالمفصل.

Ва фии рўоиаҳи ахрии қол ( с ) : ании аътити сӯраи албқраҳи ман аззикри алаввалу аътити тоҳоу алтўосини ман алвоҳи Мӯсои алайҳи ассалому аътити Фўотҳи алкитобу хўотими албқраҳи ман таҳти алършу алмФсли нофила .

و فی روایة اخری قال (ص): انی اعطیت سورة البقرة من الذکر الاول و اعطیت طه و الطواسین من الواح موسی علیه السلام و اعطیت فواتح الکتاب و خواتیم البقرة من تحت العرش و المفصّل نافلة.

Бидон ки ин сӯраи ҳазор ва чаҳор сад ва ҳафтод ва шаш ҳарфаст ва сесад ва чиҳил ва се клмту ҳафдаҳи оят . Ҷумлаи бмдинаҳ фурӯ омад бар қавли ҷумҳӯри муфассирон . Ибн аббос гуфт магари як оят : ё أиҳои анноси إнои хлқнокми ман зикру أнсӣ , ин як оят бимика фурӯд омаду боқии бмдинаҳ . Ва дарин сӯраи носих ва мансӯх нест . Ва дар фазилати сӯраи абии каъб ривоят кунад аз

بدان که این سورة هزار و چهار صد و هفتاد و شش حرف است و سیصد و چهل و سه کلمت و هفده آیت. جملة بمدینة فرو آمد بر قول جمهور مفسران. ابن عباس گفت مگر یک آیت: یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی‌، این یک آیت بمکه فرود آمد و باقی بمدینه. و درین سورة ناسخ و منسوخ نیست. و در فضیلت سورة ابیّ کعب روایت کند از

Мустафо ( с ) қол : ман қрأи сӯраи алҳҷроти аътии ман алоҷри ъушри ҳасаноти баъдади ман атоъи аллоҳ ва ман Асоа .

مصطفی (ص) قال: من قرأ سورة الحجرات اعطی من الاجر عشر حسنات بعدد من اطاع اللَّه و من عصاه.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои тқдмўои байни ядии аллоҳу расӯла , қрأи ёқӯб : лои тқдмўои бФтҳи алтоءу алдоли ман алтқдм эй лои ттқдмўоу қрأи алохрўни бзми алтоءу касри алдоли ман алтқдиму ҳўи лозими бмънии алтқдм . Тқўли алъараби қадами фалони байни ядии аломири азои сабақаи болклому ғайрау қидмати Флоноу тқдмтаҳу қидматаи хафифаи бмънии воҳиду иҷўзи ани икўни мтъдёи Фикўни алмФъўли мҳзўФоу алмънии лои тқдмўои алқўлу алФъли байни ядии расӯли аллоҳ ( с ) . Қоли ибни аббос : наҳаво ани итклмўои байни ядии каломаи бали алайҳими ани исғўоу лои итклмўо . Уламои тафсир мухталифанд дар маънии ин оят ва дар сабаби нузул . Ҳасан гуфт маънӣ онаст ки « лои тзбҳўо » қабл забҳ алнабӣ ( с ) ,у сабаби он буд ки ҷамоатии рӯзи иди азҳӣ қурбон карданд пеш аз он ки расӯли намоз ид карду қурбон , пас ин оят фурӯд омаду расӯли эшонро фармуд то аъодт қурбон карданду фии алхбри ани алброءи бен ъозби қоли хтбно алнабӣ ( с ) явми алнҳр , қоли ани аввали мо нбдأ ба фии иўмнои ҳозои ани нслии сами нрҷъи Фннҳри Фмни феъли злки Фқди асоби снтно ва ман забҳ қабл ани нслии Фонмои ҳўи лаҳми аҷалаи лоҳлаҳи лӣси ман алнски фии шайъи ء .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ، قرأ یعقوب: لا تقدّموا بفتح التاء و الدال من التقدم ای لا تتقدموا و قرأ الآخرون بضم التاء و کسر الدال من التقدیم و هو لازم بمعنی التقدّم. تقول العرب قدم فلان بین یدی الامیر اذا سبقه بالکلام و غیره و قدّمت فلانا و تقدمته و قدمته خفیفة بمعنی واحد و یجوز ان یکون متعدیا فیکون المفعول محذوفا و المعنی لا تقدموا القول و الفعل بین یدی رسول اللَّه (ص). قال ابن عباس: نهوا ان یتکلّموا بین یدی کلامه بل علیهم ان یصغوا و لا یتکلموا. علماء تفسیر مختلف‌اند در معنی این آیت و در سبب نزول. حسن گفت معنی آنست که «لا تذبحوا» قبل ذبح النبی (ص)، و سبب آن بود که جماعتی روز عید اضحی قربان کردند پیش از آن که رسول نماز عید کرد و قربان، پس این آیت فرود آمد و رسول ایشان را فرمود تا اعادت قربان کردند و فی الخبر عن البراء بن عازب قال خطبنا النبی (ص) یوم النحر، قال ان اوّل ما نبدأ به فی یومنا هذا ان نصلّی ثم نرجع فننحر فمن فعل ذلک فقد اصاب سنّتنا و من ذبح قبل ان نصلّی فانما هو لحم عجله لاهله لیس من النسک فی شی‌ء.

Қавмӣ гуфтанд ин оят дар рӯзаи рӯзи шак фурӯ омаду алмънии лои тсўмўо қабл ани исўми нбикм . Ва фии злки мо рӯй мсрўқи қол : дхлнои алии ъоӣшаҳи Фқолт ё ҷорӣаи хавзии шробо , Фхозти Фқолти ?лаами зўқўои фонии луи канти мФтрои лзқти лаками қолўои нҳни сиёми қолат ва мо сўмкм , қолўои ани кони ман рамазони адркноаҳу ани лам икн манеҳ ттўъноаҳ , Фқолти анмои алсўми савми анносу алФтри Фитри анносу алзбҳи забҳи анносу ании самти алшҳри Фодркнии рамазону ани насаи конўои исўмўн ҳатто нзлти ҳзаҳи алоиаҳ . Мақотили бен ҳён гуфт : сабаби нузули ин ояти он буд ки расӯли худои ҷамъии ёрони бист ва ҳафт каси базмин тҳомаҳ фиристод , мунзари бен Амри алонсорӣ баришон амир кард , чун ба бӣри мъўнаҳи расиданди қавмии мушрикон банӣ омир бар эшон расиданду ҳамаро бикуштанд магари се кас бозгаштанд то расӯли худоро аз он ҳол хабар кунанд , чун бадари Мадинаи расиданд , ду мардро диданд аз қабӣла банӣ омир ки аз наздики расӯл худо меомаданд . Эшон он ду мардро бедастурӣ расӯл бикуштанду расӯли куштани эшон бедастурӣ кроҳит дошт ва дар шаъни эшон оят омад ки : лои тқдмўои байни ядии аллоҳу расӯла , эй лои тқзўои умарои дуни аллоҳу расӯла . Бедастурӣ ва бе фармони расӯли ҳеҷ кори пеши мгирид ва ҳеҷ ҳукм макунед , дар ҳеҷ шаръ аз шароеъи дайн аз қатлу қаттолу ғайри он . Ва рӯй ани ибни аббос : қоли маъноа : лои тқўлўои хилофи алкитобу алснаҳу қили маъноаи лои тмшўои байни ядии расӯли аллоҳу кзлки байни ядии алълмоءи Фонҳми варасаи алонбёء , далелаи мо

قومی گفتند این آیت در روزه روز شک فرو آمد و المعنی لا تصوموا قبل ان یصوم نبیکم. و فی ذلک ما روی مسروق قال: دخلنا علی عائشة فقالت یا جاریة خوضی شرابا، فخاضت فقالت لهم ذوقوا فانّی لو کنت مفطرا لذقت لکم قالوا نحن صیام قالت و ما صومکم، قالوا ان کان من رمضان ادرکناه و ان لم یکن منه تطوّعناه، فقالت انما الصوم صوم الناس و الفطر فطر الناس و الذبح ذبح الناس و انی صمت الشهر فادرکنی رمضان و ان ناسا کانوا یصومون حتی نزلت هذه الایة. مقاتل بن حیان گفت: سبب نزول این آیت آن بود که رسول خدا جمعی یاران بیست و هفت کس بزمین تهامه فرستاد، منذر بن عمرو الانصاری بریشان امیر کرد، چون به بئر معونه رسیدند قومی مشرکان بنی عامر بر ایشان رسیدند و همه را بکشتند مگر سه کس بازگشتند تا رسول خدا را از آن حال خبر کنند، چون بدر مدینه رسیدند، دو مرد را دیدند از قبیله بنی عامر که از نزدیک رسول خدا میآمدند. ایشان آن دو مرد را بی‌دستوری رسول بکشتند و رسول کشتن ایشان بی‌دستوری کراهیت داشت و در شأن ایشان آیت آمد که: لا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ، ای لا تقضوا امرا دون اللَّه و رسوله. بی‌دستوری و بی‌فرمان رسول هیچ کار پیش مگیرید و هیچ حکم مکنید، در هیچ شرع از شرایع دین از قتل و قتال و غیر آن. و روی عن ابن عباس: قال معناه: لا تقولوا خلاف الکتاب و السنة و قیل معناه لا تمشوا بین یدی رسول اللَّه و کذلک بین یدی العلماء فانهم ورثة الانبیاء، دلیله ما

Рӯй ътоءи ани абии алдрдоءи қоли ронии расӯли аллоҳ ( с ) амшии эмоми абӯи бикри Фқоли тмшии эмоми ман ҳўи хайри мнки фии алднёу алохраҳи мо талъати алшмсу лои ғурбати алии аҳади баъди алнабӣину алмрслини хайр ӯ афзали ман абии бикр

روی عطاء عن ابی الدرداء قال رآنی رسول اللَّه (ص) امشی امام ابو بکر فقال تمشی امام من هو خیر منک فی الدنیا و الآخرة ما طلعت الشمس و لا غربت علی احد بعد النّبیّین و المرسلین خیر او افضل من ابی بکر

Ва атқўои аллоҳи фии тазйиъи ҳуққау мухолифаи амра , إни аллоҳи самиъ , лоқўолкм , алӣами боФъолкму аҳўолкм .

وَ اتَّقُوا اللَّهَ فی تضییع حقه و مخالفة امره، إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ، لاقوالکم، عَلِیمٌ بافعالکم و احوالکم.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои трФъўои أсўоткми фавқи савт алнабӣ дар хабараст ки қавм банӣ темем расида буданд бҳзрти набувват ва мехостанд ки якеро бар эшон меҳтар кунанд то амир эшон бошад . Бӯи бикри яке ихтиёр кард номи ваии қъқоъи бен маъбад . Умри хитоби дайгарӣ ихтиёр кард номи ваии ақръи бен ҳобс . Бӯ бикр гуфт : мухолифати ман хостии бойени ихтиёр ки кардӣ . Умр гуфт : ман мухолифат ту нахостам . Сухани миёни эшон дарози гашту хусумат дар гирифтанду боўози баланд сухан гуфтанд .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ در خبر است که قوم بنی تمیم رسیده بودند بحضرت نبوت و میخواستند که یکی را بر ایشان مهتر کنند تا امیر ایشان باشد. بو بکر یکی اختیار کرد نام وی قعقاع بن معبد. عمر خطاب دیگری اختیار کرد نام وی اقرع بن حابس. بو بکر گفت: مخالفت من خواستی باین اختیار که کردی. عمر گفت: من مخالفت تو نخواستم. سخن میان ایشان دراز گشت و خصومت در گرفتند و بآواز بلند سخن گفتند.

Инси бен молик гуфт : коди алхирони ани иҳлко . Он гуҳ дар шаъни эшон оят омад ки : лои трФъўои أсўоткми фавқи савт алнабӣ , бӯ бикр гуфт : оляти алии нафасии ани лои аклм алнабӣ ( с ) абадан алои кохии алсрор , савганд ёд кардам ки аз ин ҳаргиз бо расӯли худои сухан баланд нагӯям , магар чунонк бо ҳамрозии пинҳон сухан гӯйанду умри баъд аз он бо расӯли сухани чунон нарм гуфтед ки расӯл душвор тавонистӣ шунид . Инс молик гуфт собити бен Қайси бен шмоси хатиби расӯл буд ки хтбоءи арабро ҷавоб додӣ дар маҷлиси расӯл .

انس بن مالک گفت: کاد الخیران ان یهلکا. آن گه در شأن ایشان آیت آمد که: لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ، بو بکر گفت: آلیت علی نفسی ان لا اکلّم النبی (ص) ابدا الا کاخی السرار، سوگند یاد کردم که از این هرگز با رسول خدا سخن بلند نگویم، مگر چنانک با همرازی پنهان سخن گویند و عمر بعد از آن با رسول سخن چنان نرم گفتید که رسول دشوار توانستی شنید. انس مالک گفت ثابت بن قیس بن شماس خطیب رسول بود که خطباء عرب را جواب دادی در مجلس رسول.

Ва дар маҷмаъи араби он рӯз ки ин оят фурӯ омад битарсед ва дар хона нишаст дилтангу андўҳгни гирёну зории кунон ва мегуфт анои алзии арФъи савтии фавқи савт алнабӣу анои ман аҳли алнор .

و در مجمع عرب آن روز که این آیت فرو آمد بترسید و در خانه نشست دلتنگ و اندوهگن گریان و زاری‌کنان و میگفت انا الذی ارفع صوتی فوق صوت النبی و انا من اهل النار.

Магари ин ояти бшأни ман фурӯд омад ки ман овози баланди мидодми бҳзрти набувват . Оҳ ки аъмоли ман ҳобт шуд ва ман аз отшёнм ва ин сухан аз баҳр он мегуфт ки кони ҷҳўрии алсўту фии азниаҳи вқр , гӯши ваии гарон буду сухан баланд гуфтед пас бойени сабаб аз ҳазрати расӯли бозмонду хона бар худ зиндон кард . Ин қисса бо расӯл гуфтанд , расӯл бархест ва бар хона вай омад ва ӯро ббҳшти аъзам бишорат дод . Гуфт : бали анати ман аҳли алҷнаҳ .

مگر این آیت بشأن من فرود آمد که من آواز بلند میدادم بحضرت نبوت. آه که اعمال من حابط شد و من از آتشیانم و این سخن از بهر آن میگفت که کان جهوری الصوت و فی اذنیه وقر، گوش وی گران بود و سخن بلند گفتید پس باین سبب از حضرت رسول بازماند و خانه بر خود زندان کرد. این قصه با رسول گفتند، رسول برخاست و بر خانه وی آمد و او را ببهشت اعظم بشارت داد. گفت: بل انت من اهل الجنة.

Ва рӯй анаи қол ё расӯли аллоҳи лақади хашяти ани акўни қади ҳлкти қоли лам ? қол наҳй аллоҳ ан наҳуб ан наҳамд бмо лам нафеълу анои раҷули аҳби алҳмду нҳоно ан нарафъ асўотнои фавқи сўтку анои раҷули ҷҳри алсўту нҳонои ани алхилоءу анои раҷули аҳби алҷмол , Фқол ё собит аммо тҳби ани тъиши ҳмидоу тқтли шҳидо , Фқтли явми алимомаҳ .

و روی انه قال یا رسول اللَّه لقد خشیت ان اکون قد هلکت قال لم؟ قال نهی اللَّه ان نحبّ ان نحمد بما لم نفعل و انا رجل احب الحمد و نهانا ان نرفع اصواتنا فوق صوتک و انا رجل جهر الصوت و نهانا عن الخیلاء و انا رجل احب الجمال، فقال یا ثابت اما تحبّ ان تعیش حمیدا و تقتل شهیدا، فقتل یوم الیمامة.

Қоли сулаймони бен ҳарби зҳк инсон ъанд ҳмоди бен зайду ҳўи иҳдси бҳдиси ани расӯли аллоҳ , Фғзби ҳмоду қоли анӣ арӣ рафъ алсўт ъанд ҳадиси расӯли аллоҳ ( с ) ва ҳў мет крФъи алсўти ъндаҳу ҳўи ҳӣу қому амтнъи ани алҳдиси злки алиўм ,у лои тҷҳрўои ?лаи болқўли кҷҳри бъзкми лбъз , эй лои тхотбўаҳи босмаҳу книтаҳи комаи ихотби бъзкм баъзан , бали хотбўаҳи болнбўаҳу алрсолаҳи бтўқиру таъзиму қўлўо ё набии аллоҳ ё расӯли аллоҳи кқўлаҳ : лои тҷълўои дъоء алрасул бинкми кдъоءи бъзкм баъзан . أни тҳбти أъмолкм , яъне лӣлои тҳбти аъмолкми лони злки азои кони ани қасди баъди алнҳии куфри лони фӣаи истихфоф алнабӣу злки мҳбт ,у أнтми лои тшърўни анаи мҳбт . Ибн аббос гуфт : пас аз онкии ин оят фурӯ омад , ёрони ҳамаи мтأдби гаштанду бҳзрти расӯли бтъзим ва тўқир нишастанду сухан нарм гуфтанд . Раби Алъоламин он бипасандед , ва эшонро дар он бстўду ваъдаи савоб некӯ дод , гуфт : إни аллазӣнаи иғзўн أсўотҳм ъанд расӯли аллоҳ , аҷлолои ?ла , أўлӣки аллазӣнаи амтҳни аллоҳи қлўбҳми ллтқўӣ , эй ахлсҳоу ахтбрҳои комаи имтҳни алзҳби болнор , Фихрҷи холсо ,у қавлаи ллтқўӣ , алломи лоами алъоқбаҳ эй адии аломтҳони илои алтқўӣ , ?лаами мғФраҳ , лзнўбҳм ,у أҷри азими лтоъотҳм .

قال سلیمان بن حرب ضحک انسان عند حمّاد بن زید و هو یحدّث بحدیث عن رسول اللَّه، فغضب حمّاد و قال انی اری رفع الصوت عند حدیث رسول اللَّه (ص) و هو میت کرفع الصوت عنده و هو حی و قام و امتنع عن الحدیث ذلک الیوم، وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ، ای لا تخاطبوه باسمه و کنیته کما یخاطب بعضکم بعضا، بل خاطبوه بالنبوة و الرسالة بتوقیر و تعظیم و قولوا یا نبی اللَّه یا رسول اللَّه کقوله: لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً. أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ، یعنی لئلا تحبط اعمالکم لان ذلک اذا کان عن قصد بعد النهی کفر لان فیه استخفاف النبی‌ و ذلک محبط، وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ انّه محبط. ابن عباس گفت: پس از آنکه این آیت فرو آمد، یاران همه متأدّب گشتند و بحضرت رسول بتعظیم و توقیر نشستند و سخن نرم گفتند. رب العالمین آن بپسندید، و ایشان را در آن بستود و وعده ثواب نیکو داد، گفت: إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ، اجلالا له، أُولئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوی‌، ای اخلصها و اختبرها کما یمتحن الذهب بالنار، فیخرج خالصا، و قوله للتقوی، اللام لام العاقبة ای ادّی الامتحان الی التقوی، لَهُمْ مَغْفِرَةٌ، لذنوبهم، وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ لطاعاتهم.

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) лни изоли қалби ибни одами ммтлӣои ҳрсои алои аллазӣнаи амтҳни аллоҳи қлўбҳми ллтқўӣ , қоли ровии алҳдиси фалақади раъйати рҷлои ман асҳоби расӯли аллоҳ ( с ) иркби илои зроъаҳи ?ла ва анҳо манеҳ алии Фросху қади أтии алайҳи сбъўни сана .

روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه (ص) لن یزال قلب ابن آدم ممتلئا حرصا الّا الذین امتحن اللَّه قلوبهم للتقوی، قال راوی الحدیث فلقد رأیت رجلا من اصحاب رسول اللَّه (ص) یرکب الی زراعة له و انّها منه علی فراسخ و قد أتی علیه سبعون سنة.

Ва рӯй анаи қол ( с ) лои изоли қалби ибни одами ҷдидои фии ҳуби алшии ءу ани алтқти трқўтоаҳи ман алкбри алои аллазӣнаи амтҳни аллоҳи қлўбҳми ллтқўӣ ва ҳам қалил .

و روی انه قال (ص) لا یزال قلب ابن آدم جدیدا فی حب الشی‌ء و ان التقت ترقوتاه من الکبر الا الذین امتحن اللَّه قلوبهم للتقوی و هم قلیل.

إни аллазӣнаи инодўнки ман вроءи алҳҷрот , қроءаҳи алъомаҳи бзми алҷим ,у қрأи абӯи ҷаъфари бФтҳи алҷиму ҳумои луғатону ҳаии ҷамъи алҳҷру алҳҷри ҷамъи алҳҷраҳу ҳаии ҷамъи алҷмъ .

إِنَّ الَّذِینَ یُنادُونَکَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ، قراءة العامة بضم الجیم، و قرأ ابو جعفر بفتح الجیم و هما لغتان و هی جمع الحجر و الحجر جمع الحجرة و هی جمع الجمع.

Алҳҷраҳи алмкони итҳҷри алмрءи лнФсаҳи имнъи ғайраи ман мушорикатаи фӣаи муштақаи ман алҳҷру ҳўи алҳбс .

الحجرة المکان یتحجر المرء لنفسه یمنع غیره من مشارکته فیه مشتقة من الحجر و هو الحبس.

Ибн аббос гуфт : ин оят дар шаъни қавмӣ фурӯ омад аз қабӣла банӣ алънбр ва ҳам ҳии ман банӣ Амр бен темем . Расӯли худо лашкарӣ фиристод боишону ъиинаҳи бен ҳсни алФзориро бар эшон амир кард . Чун донистанд ки ъиинаҳ наздик расед , аёлу фарзандони бгзоштнд ва худ бигурехтанд . Ъиинаҳи фарзандони эшон барда гирифт ва бмдинаҳ оварад , баъд аз он падарон эшон омаданд ва фидо овараданд то фарзандонро боз харанд , вақти муҳоҷират буд чун дар Мадина омаданду расӯли худои он соъат дар ҳуҷра буд дар хилват ва дар қилўлаҳ . Фарзандон чун падарони худро диданд , фарои эшон зориднд ва бигиристанд . Эшон дар он вақт бишитофтанд бадари ҳуҷраи расӯлу боўоз баланд мегуфтанд ё Муҳамади ахрҷи алино , расӯл дар қилўлаҳ буд , боўози эшон аз хоби бедори гашт ва берун омад : эшон гуфтанд ё Муҳамади Фоднои ъёлно , аёли мо бмои бози фуруш . Ҷабраили он соъат фурӯ омад , гуфт : ё Муҳамади малики миФрмоид ки ҳам аз эшон ҳокими соз то ин ҳукм кунад , расӯл гуфт розӣ бошед ки сбраҳи бен Амр ки бар дайн шумост бар шумо ҳукм кунад , эшон гуфтандӣ розӣ бошем , сбраҳ гуфт : ъам ман ҳозираст ва ӯ ма манаст то вай ҳукм кунаду ҳўи алоъўри бен бшомаҳ . Расӯли вайро фармуд то ҳукм кунад аъўр гуфт як нимаи эшон озод кунӣ бефидо ва як нимаро фидо диҳанд . Расӯл худо гуфт феълату разӣат . Ин оят дар шаъни эшон фурӯ омад .

ابن عباس گفت: این آیت در شأن قومی فرو آمد از قبیله بنی العنبر و هم حی من بنی عمرو بن تمیم. رسول خدا لشکری فرستاد بایشان و عیینة بن حصن الفزاری را بر ایشان امیر کرد. چون دانستند که عیینة نزدیک رسید، عیال و فرزندان بگذاشتند و خود بگریختند. عیینة فرزندان ایشان برده گرفت و بمدینة آورد، بعد از آن پدران ایشان آمدند و فدا آوردند تا فرزندان را باز خرند، وقت مهاجرت بود چون در مدینة آمدند و رسول خدا آن ساعت در حجره بود در خلوت و در قیلولة. فرزندان چون پدران خود را دیدند، فرا ایشان زاریدند و بگریستند. ایشان در آن وقت بشتافتند بدر حجره رسول و بآواز بلند میگفتند یا محمد اخرج الینا، رسول در قیلوله بود، بآواز ایشان از خواب بیدار گشت و بیرون آمد: ایشان گفتند یا محمد فادنا عیالنا، عیال ما بما باز فروش. جبرئیل آن ساعت فرو آمد، گفت: یا محمد ملک میفرماید که هم از ایشان حاکم ساز تا این حکم کند، رسول گفت راضی باشید که سبرة بن عمرو که بر دین شماست بر شما حکم کند، ایشان گفتندی راضی باشیم، سبرة گفت: عمّ من حاضر است و او مه من است تا وی حکم کند و هو الاعور بن بشامة. رسول وی را فرمود تا حکم کند اعور گفت یک نیمه ایشان آزاد کنی بی‌فدا و یک نیمه را فدا دهند. رسول خدا گفت فعلت و رضیت. این آیت در شأن ایشان فرو آمد.

Ибн аббос гуфт : луи анҳми сбрўо ҳатто ихрҷи илайҳам , расӯли аллоҳ ( с ) лотлқи асроҳми каллаами бғири Фдӣу қавла : أксрҳми лои иъқлўни фӣаи қавлони аҳдҳмо : лои иФълўни феъли алъқлоءи лқлаҳи анотҳму ксраҳи тҳўрҳм , ?фон алнабӣ ( с ) лами икни иҳтҷби ани анноси алои фии вақти ихлўи фӣаи бомар нафса , Фмни أзъҷаҳи ани злки кони мнсўбои илои қуллаи алъқлу сӯъи алодб . Ва ассонӣ : лои иълмўни азми ҳрмтку ани алсбри хайри ?лаам , лонки канти тътқҳми ҷмиъо .

ابن عباس گفت: لو انهم صبروا حتی یخرج الیهم، رسول اللَّه (ص) لاطلق اسراهم کلهم بغیر فدی و قوله: أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ فیه قولان احدهما: لا یفعلون فعل العقلاء لقلّة اناتهم و کثرة تهورهم، فان النبی (ص) لم یکن یحتجب عن الناس الا فی وقت یخلو فیه بامر نفسه، فمن أزعجه عن ذلک کان منسوبا الی قلة العقل و سوء الادب. و الثانی: لا یعلمون عظم حرمتک و ان الصبر خیر لهم، لانک کنت تعتقهم جمیعا.

Ва рӯй ани вФд банӣ темем ҷоءўои ило алнабӣ ( с ) Фнодўои алии албоб ё Муҳамади ахрҷи алинои ?фони мдҳнои зину ани змнои шин . Қоли Фсмъҳои расӯли аллоҳ ( с ) , Фхрҷи алайҳиму ҳўи иқўли анмои злкми аллоҳи алзии мадҳаи зину зиммаи шин , қолўои нҳни нос ман темем ҷӣнои бшоърноу хтибнои лншоърку нФохрк , Фқол ( с ) мо болшъри беъсату лои болФхори амрат ,у локини ҳотўо . Фқоли алзбрқони бен бадар . Лшбоби ман шабонаами Қуми Фозкраҳи Фзлку фазли қўмк , Фқоли алҳмди ллаҳи алзии ҷълнои хайри халқаи Фотоно амўоло нафеъл фӣҳо мо ншоءи Фнҳни хайри аҳли аларз ва ман аксрҳми иддау молоу слоҳо , Фмни анкри ълинои қўлнои Флиأти бқўли ҳўи аҳсани ман қўлноу фаъоли хайри ман Фълно . Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) лсобти бен Қайси бен шмосу кони хатиби расӯли аллоҳи Қуми Фоҷбаҳи Фқоли алҳмди аллоҳи Аҳмадау астъинаҳу أўмн бау атўкли алайҳу ашҳади ани лои илоҳи алои аллоҳи вҳдаҳи лои шарики ?лау ашҳади ани мҳмдои абдау расӯлаи дуои алмҳоҷрини ман банӣ аммаи аҳсани анноси вҷўҳо ва аъзамҳо аҳломои Фоҷобўаҳу алҳмди ллаҳи алзии ҷълнои ансорау взроءи расӯлау азои лдинаҳ , Фнҳн нақотил аннос ҳатто ишҳдўои ани лои илоҳи алои аллоҳ , Фмни қолҳо манъи мнои мола ва нафса ва ман абоҳо қтлноаҳу кони заъмаи фии аллоҳи ълинои ҳино , ақўли қавлии ҳозоу астғФри аллоҳи ллмؤмнину алмؤмнот . Фқоли алзбрқони лшоби ман шабонаами Қум ё фалони Фқли абётои тазаккури фӣҳо Фзлку фазли қўмки Фқоми алшоб , Фқол :

و روی ان وفد بنی تمیم جاءوا الی النبی (ص) فنادوا علی الباب یا محمد اخرج الینا فان مدحنا زین و ان ذمنا شین. قال فسمعها رسول اللَّه (ص)، فخرج علیهم و هو یقول انما ذلکم اللَّه الذی مدحه زین و ذمه شین، قالوا نحن ناس من تمیم جئنا بشاعرنا و خطیبنا لنشاعرک و نفاخرک، فقال (ص) ما بالشعر بعثت و لا بالفخار امرت، و لکن هاتوا. فقال الزبرقان بن بدر. لشباب من شبانهم قم فاذکره فضلک و فضل قومک، فقال الحمد للَّه الذی جعلنا خیر خلقه فآتانا اموالا نفعل فیها ما نشاء فنحن خیر اهل الارض و من اکثرهم عدة و مالا و سلاحا، فمن انکر علینا قولنا فلیأت بقول هو احسن من قولنا و فعال خیر من فعلنا. فقال رسول اللَّه (ص) لثابت بن قیس بن شماس و کان خطیب رسول اللَّه قم فاجبه فقال الحمد اللَّه احمده و استعینه و أومن به و اتوکل علیه و اشهد ان لا اله الا اللَّه وحده لا شریک له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله دعا المهاجرین من بنی عمه احسن الناس وجوها و اعظمها احلاما فاجابوه و الحمد للَّه الذی جعلنا انصاره و وزراء رسوله و عزّا لدینه، فنحن نقاتل الناس حتی یشهدوا ان لا اله الا اللَّه، فمن قالها منع منّا ماله و نفسه و من اباها قتلناه و کان زعمه فی اللَّه علینا هیّنا، اقول قولی هذا و استغفر اللَّه للمؤمنین و المؤمنات. فقال الزبرقان لشاب من شبانهم قم یا فلان فقل ابیاتا تذکر فیها فضلک و فضل قومک فقام الشاب، فقال:

Нҳни алкроми Флои ҳии иъодлно

نحن الکرام فلا حیّ یعادلنا

Мнои алрؤсу Финои иқсми алрбъ

منّا الرؤس و فینا یقسم الربع‌

Ва натаъм аннос ъанд алқҳти каллаам

و نطعم الناس عند القحط کلهم

Ман алсдиФи азои лами Юнуси алқръ

من السدیف اذا لم یونس القرع‌

Азои абинои Флои иأбии лнои аҳад

اذا ابینا فلا یأبی لنا احد

Ано кзлк ъанд алФхри нртФъ

انّا کذلک عند الفخر نرتفع‌

Қол : Форсли расӯли аллоҳ ( с ) илои ҳисони бен собити Флмои ҷоءи амраи лиҷибаҳи Фқоли ҳисон :

قال: فارسل رسول اللَّه (ص) الی حسان بن ثابت فلما جاء امره لیجیبه فقال حسان:

Қоли Фқоми алои қръи бен ҳобс , Фқоли ани Муҳамади алмؤтии ?лау аллоҳи мо адрии мо ҳозои аламри такаллуми хтибнои факони хтибҳми аҳсани қўлоу такаллуми шоърнои факони шоираами ашъру аҳсани қўло . Сами Динои ман алнабӣ ( с ) Фқоли ашҳади ани лои илоҳи алои аллоҳу анки расӯлаи Фқоли ?ла алнабӣ ( с ) : мо изрки мо кон қабл ҳозо , сами аътоҳм ( с )у ксоҳм .

قال فقام الا قرع بن حابس، فقال ان محمد المؤتی له و اللَّه ما ادری ما هذا الامر تکلم خطیبنا فکان خطیبهم احسن قولا و تکلم شاعرنا فکان شاعرهم اشعر و احسن قولا. ثم دنا من النبی (ص) فقال اشهد ان لا اله الا اللَّه و انک رسوله فقال له النبی (ص): ما یضرّک ما کان قبل هذا، ثم اعطاهم (ص) و کساهم.

Қавла :у луи أнҳми сбрўо ҳатто тхрҷи إлиҳм , эй луи сбрўои ъмои Фълўоу анзрўои хрўҷк , ?лаккони хирои ?лаам , фии динҳми бмои инолўни ман алсўоби фии таъзими набии аллоҳу фии днёҳми бмои икўни фии злки ман алдлолаҳи алии вуфӯри ъқлҳми бостъмоли алскинаҳу алўқор ,у аллоҳи ғафур , эй маъаи ҳозои ғафури лмн тоб манеҳам , раҳими фии қабули алтўбаҳ .

قوله: وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ، ای لو صبروا عما فعلوا و انظروا خروجک، لَکانَ خَیْراً لَهُمْ، فی دینهم بما ینالون من الثواب فی تعظیم نبی اللَّه و فی دنیاهم بما یکون فی ذلک من الدلالة علی وفور عقلهم باستعمال السکینة و الوقار، وَ اللَّهُ غَفُورٌ، ای مع هذا غفور لمن تاب منهم، رَحِیمٌ فی قبول التوبة.

Қоли абӯи убайди қосими бен саломи мо дққти албоби алии олами қти канти албр ҳатто ихрҷи илои лқўлаҳи ъзу ҷл :у луи أнҳми сбрўо ҳатто тхрҷи إлиҳм . . . Алоиаҳ .

قال ابو عبید قاسم بن سلام ما دققت الباب علی عالم قط کنت البر حتی یخرج الیّ لقوله عز و جل: وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ... الایة.

Қавла : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إни ҷоءкми фосиқи бнбإ , ин оят дар шаъни валиди бен ақабаи бен абии мъит фурӯ омад ки расӯли худо ӯро фиристод буфад банӣ алмстлқ , то аз эшон зкоаҳ сетанд , он қавм чун хабар расед боишон ки валид меояд баталаб зкоаҳ , таъзими фармони худоиро ва ҳурмат дошт фиристодаи расӯлро ҳамаи силаҳ дар карданду бшодӣу ромиши бостқболи вай берун омаданд . Валид чун эшонро бар он сифат дид битарсед пиндошт ки эшон бқсди хӯни вай берун омаданд , аз он тарси ҳам аз роҳи бозгашт бо Мадинау расӯлро гуфт он қавми муртади гаштанд , зкоаҳ надоданду қасди хӯн ман карданд . Расӯл аз эшон дар хашм шуду хост ки лашкар фиристад бғзоءи эшон , қавмӣ аз эшон дар расиданду аҳвол маълум карданд , бар хилофи онкӣ валид гуфт . Расӯли эшонро муттаҳам дошт , холиди валид бо ҷамоатӣ боишон фиристод то аз ҳоли эшон бар расаду ҳақиқати он боз донад . Холид рафт ва эшонро бар имон ва тоъат дид ва бар бонги намозу ҷамоату моли зкоаҳ ҷамъ кардау фармони худоӣу расӯл дар он биҷой оварда , холиди ҳолу қиссаи эшон бо расӯл намӯд ва дар шаъни валиди бен ақаба оят омад ки : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إни ҷоءкми фосиқи бнбإ , эй ани ҷоءкми козиби бхбри иъзми вақъаи фии улқулуб , Фтбинўо , эй қФўо ҳатто итбини лаками мо ҷоء ба асдқ ҳўам кизб , أни тсибўо , яъне кӣ лои тсибўои болқтлу алқтол , қўмо , брءоءи бҷҳолаҳи мнкми бҳолҳм , Фтсбҳўои алии мо Фълтми нодмини алии ъҷлткму кон алнабӣ ( с ) иқўли алтбини ман аллоҳ ,у алъҷлаҳи ман алшитон ,у қоли баъзи алмФсрини дилати ҳзаҳи алоиаҳи ани хабари алвоҳади алъдли иҷби алъамал ба лони аллоҳи таъолии амри болтсбти фии хабари алФосқу луи тсбтнои фии хабари алъдли лсўинои бинҳмо .

قوله: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ، این آیت در شأن ولید بن عقبة بن ابی معیط فرو آمد که رسول خدا او را فرستاد بوفد بنی المصطلق، تا از ایشان زکاة ستاند، آن قوم چون خبر رسید بایشان که ولید میآید بطلب زکاة، تعظیم فرمان خدای را و حرمت داشت فرستاده رسول را همه سلاح در کردند و بشادی و رامش باستقبال وی بیرون آمدند. ولید چون ایشان را بر آن صفت دید بترسید پنداشت که ایشان بقصد خون وی بیرون آمدند، از آن ترس هم از راه بازگشت با مدینه و رسول را گفت آن قوم مرتد گشتند، زکاة ندادند و قصد خون من کردند. رسول از ایشان در خشم شد و خواست که لشکر فرستد بغزاء ایشان، قومی از ایشان در رسیدند و احوال معلوم کردند، بر خلاف آنکه ولید گفت. رسول ایشان را متهم داشت، خالد ولید با جماعتی بایشان فرستاد تا از حال ایشان بر رسد و حقیقت آن باز داند. خالد رفت و ایشان را بر ایمان و طاعت دید و بر بانگ نماز و جماعت و مال زکاة جمع کرده و فرمان خدای و رسول در آن بجای آورده، خالد حال و قصه ایشان با رسول نمود و در شأن ولید بن عقبه آیت آمد که: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ، ای ان جاءکم کاذب بخبر یعظم وقعه فی القلوب، فَتَبَیَّنُوا، ای قفوا حتّی یتبین لکم ما جاء به اصدق هو ام کذب، أَنْ تُصِیبُوا، یعنی کی لا تصیبوا بالقتل و القتال، قَوْماً، برءاء بِجَهالَةٍ منکم بحالهم، فَتُصْبِحُوا عَلی‌ ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ علی عجلتکم و کان النبی (ص) یقول التبین من اللَّه، و العجلة من الشیطان، و قال بعض المفسرین دلّت هذه الایة ان خبر الواحد العدل یجب العمل به لان اللَّه تعالی امر بالتثبت فی خبر الفاسق و لو تثبّتنا فی خبر العدل لسوّینا بینهما.

Ва қоли ибни аббос : ради расӯли аллоҳи шҳодаҳи раҷули фии кизбаи воҳидау қол : ани шоҳиди алзўри маъаи алъшори фии алнор . Ва қол ( с ) ман шаҳди бшҳодаҳи зӯри феълӣаи лаънаи аллоҳ ва ман ҳукми байни аснини Флми иъдли бинҳмо , феълӣаи лаънаи аллоҳ ва мо шаҳди раҷули алии раҷули болкФри алои боء ба аҳдҳмои ани кони коФрои Фҳўи комаи қолу ани лами икни коФрои Фқди куфри бткФираҳ Аёа .

و قال ابن عباس: ردّ رسول اللَّه شهادة رجل فی کذبة واحدة و قال: انّ شاهد الزور مع العشّار فی النار. و قال (ص) من شهد بشهادة زور فعلیه لعنة اللَّه و من حکم بین اثنین فلم یعدل بینهما، فعلیه لعنة اللَّه و ما شهد رجل علی رجل بالکفر الا باء به احدهما ان کان کافرا فهو کما قال و ان لم یکن کافرا فقد کفر بتکفیره ایاه.

Ва аълмўои أни Фикми расӯли аллоҳ , Фотқўои ани тқўлўои ботиллои ?фони аллоҳи ихбраҳу иърФаҳи аҳўолкми ФтФзҳўои луи итиъкм алрасул , фии касӣри ман алأмри ммои тхбрўнаҳ ба Фиҳкми брأикми ?лаккони ихтии фии афъолаи комаи лу қабл ман алўлиди Фқтлу қтлтму ахзи алмолу ахзтм , лаънатам , эй лأсмтму ҳлктм . Алънти алҳлоку алвуқуъи Фимои ло мухлис манеҳ . Қоли аллоҳи таъолӣ : злки лмни хашии алънти мнкму қоли таъолӣ : азизи алайҳи мо ънтм . Ва локини аллоҳи ҳбби إликми алإимон , Фҷълаҳи аҳби алодёни аликм ,у зина , эй ҳасана , фии қлўбкм , ҳатто ахтртмўаҳу ттиъўни расӯли аллоҳу злки бтўФиқаҳи аёкму алмънӣу локини аллоҳи ҳбби аликми алоямони Фотътмўаҳи Фўқокми аллоҳи алънт ,у караи إликми алкФр , эй буғзи аликми алҷҳўди биллоҳ ва алрасул ,у алФсўқ , яъне алкзбу алнФоқу алъсён , ҷамеъи маосии аллоҳ , أўлӣк , эй аҳли ҳзаҳи алсФаҳ , ҳам алрошдўни алмҳтдўн .

وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللَّهِ، فاتقوا ان تقولوا باطلا فان اللَّه یخبره و یعرفه احوالکم فتفضحوا لَوْ یُطِیعُکُمْ الرسول، فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ مما تخبرونه به فیحکم برأیکم لکان یخطی فی افعاله کما لو قبل من الولید فقتل و قتلتم و اخذ المال و اخذتم، لَعَنِتُّمْ، ای لأثمتم و هلکتم. العنت الهلاک و الوقوع فیما لا مخلص منه. قال اللَّه تعالی: ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ مِنْکُمْ و قال تعالی: عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ. وَ لکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ، فجعله احبّ الادیان الیکم، وَ زَیَّنَهُ، ای حسّنه، فِی قُلُوبِکُمْ، حتی اخترتموه و تطیعون رسول اللَّه و ذلک بتوفیقه ایّاکم و المعنی و لکن اللَّه حبّب الیکم الایمان فاطعتموه فوقاکم اللَّه العنت، وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ، ای بغّض الیکم الجحود باللّه و الرسول، وَ الْفُسُوقَ، یعنی الکذب و النفاق و العصیان، جمیع معاصی اللَّه، أُولئِکَ، ای اهل هذه الصفة، هُمُ الرَّاشِدُونَ المهتدون.

Фузалои ман аллоҳ , эй кони ҳозои фузалои ман аллоҳ , ва наамма , раҳма ,у аллоҳи алӣам , бкромаҳи алмؤмнин , ҳакими Фимои ҷаъли фии қлўбҳми ҳуби алоямону буғзи алкФру алФсўқу алъсён .

فَضْلًا مِنَ اللَّهِ، ای کان هذا فضلا من اللَّه، وَ نِعْمَةً، رحمة، وَ اللَّهُ عَلِیمٌ، بکرامة المؤمنین، حَکِیمٌ فیما جعل فی قلوبهم حبّ الایمان و بغض الکفر و الفسوق و العصیان.

Қавла :у إни тоӣФтони ман алмؤмнини ақттлўо , Саид ҷбир гуфту муҷоҳид ки ин оят дар шаъни ду қабӣлаи ансор фурӯ омад : аўсу Хазраҷ , ки дар аҳди расӯли хилоф дар миён эшон афтоду баҳами броўихтнду якдигарро захм карданд бадасту чӯб ва наълин , расӯли худои ин оят бар эшон хонду миёни эшон сулҳи афканд . Қоли ибни баҳри алқтоли лои икўни болнъолу алоидӣу анмои ҳозои фии алмнтзри ман алзмон , ибн баҳр гуфт : аллоҳи таъолии дарин ояти зикри қаттол ва мақотила карду ҷангӣ ки дар он даст задан ва наълин задан буд , онро қаттоли нгўинд , пас муроди бойени ояти аҳл бағӣанд ки дар рӯзгор падед оянду қаттол бо аҳл адл кунанд , ҳукм эшон инаст ки аллоҳ фармуд : Фأслҳўои бинҳмо , яъне адъўҳмои илои китоби аллоҳу алрзои бмои фӣаи лҳмо ва ъалиҳумо , Фإни бағати إҳдоҳмои алии алأхрӣ ,у абати алоҷобаҳи илои ҳукми китоби аллоҳ , Фқотлўои алтии тбғӣ ҳатто туфии ء эй трҷъ , إлии أмри аллоҳи фии китобаи Фإни Фоءт эй раҷъати ило алҳақ , Фأслҳўои бинҳмои болъдл , бҳмлҳои алии алонсоФу алрзои бҳкми аллоҳу أқстўо , эй аъдлўо , إни аллоҳи иҳб алмқстин бидон ки аҳл бағӣ эшонанд ки бар эмоми адл хурӯҷ кунанд ва аз фармони вай берун шаванд . Ва дар эшон се чизи мавҷӯд буд : яке онаст ки ҷамъӣ анбӯҳ бошанд бо қӯт ва бо шавкат . Дигар онаст ки худро таъвилӣ ниҳанд муҳтамил . Сеюм онаст ки имомӣ насб кунанду муқтадои худ созанд , чун ин се шарт дар эшон муҷтамаъ шуд аҳл бағӣ бошанд , ҳукм эшон онаст ки эмоми аҳли адли нахусти эшонро ботоъат худ хонд , агар зломаҳ эй зоҳир кунанд ки бар эшон меравад , аз эшон дафъ кунаду дасти золим аз эшон кӯтоҳ кунад ва агар эшонро зломаҳ Эй набошад ва ранҷӣ набӯд ва бар бағии хеш Миср бошанд эмоми адл бо эшон қаттол кунад , то бқҳри эшонро ботоъати орад ва дар қаттоли эшон ҳар ки пушт бидод , раво нест ки аз паии ваии раванду қасд вай кунанд . Ва асир ки дар дасти аҳл адл ояд раво нест ки ӯро бикашанду маҷрӯҳӣ ки биафтад , раво нест ки ӯро тамом бикашанд . Амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) дар ҳарби ҷамали мунодиро фармуд то Нидо кард : алои лои итбъи мдброу лои иўқФи алии ҷриҳ .

قوله: وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا، سعید جبیر گفت و مجاهد که این آیت در شأن دو قبیله انصار فرو آمد: اوس و خزرج، که در عهد رسول خلاف در میان ایشان افتاد و بهم برآویختند و یکدیگر را زخم کردند بدست و چوب و نعلین، رسول خدا این آیت بر ایشان خواند و میان ایشان صلح افکند. قال ابن بحر القتال لا یکون بالنعال و الایدی و انما هذا فی المنتظر من الزمان، ابن بحر گفت: اللَّه تعالی درین آیت ذکر قتال و مقاتله کرد و جنگی که در آن دست زدن و نعلین زدن بود، آن را قتال نگویند، پس مراد باین آیت اهل بغی‌اند که در روزگار پدید آیند و قتال با اهل عدل کنند، حکم ایشان اینست که اللَّه فرمود: فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما، یعنی ادعوهما الی کتاب اللَّه و الرضا بما فیه لهما و علیهما، فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری‌، و ابت الاجابة الی حکم کتاب اللَّه، فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِی‌ءَ ای ترجع، إِلی‌ أَمْرِ اللَّهِ فی کتابه فَإِنْ فاءَتْ ای رجعت الی الحق، فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما بِالْعَدْلِ، بحملها علی الانصاف و الرضا بحکم اللَّه وَ أَقْسِطُوا، ای اعدلوا، إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ بدان که اهل بغی ایشانند که بر امام عدل خروج کنند و از فرمان وی بیرون شوند. و در ایشان سه چیز موجود بود: یکی آنست که جمعی انبوه باشند با قوت و با شوکت. دیگر آنست که خود را تأویلی نهند محتمل. سوم آنست که امامی نصب کنند و مقتدای خود سازند، چون این سه شرط در ایشان مجتمع شد اهل بغی باشند، حکم ایشان آنست که امام اهل عدل نخست ایشان را باطاعت خود خواند، اگر ظلامه‌ای ظاهر کنند که بر ایشان میرود، از ایشان دفع کند و دست ظالم از ایشان کوتاه کند و اگر ایشان را ظلامه‌ای نباشد و رنجی نبود و بر بغی خویش مصرّ باشند امام عدل با ایشان قتال کند، تا بقهر ایشان را باطاعت آرد و در قتال ایشان هر که پشت بداد، روا نیست که از پی وی روند و قصد وی کنند. و اسیر که در دست اهل عدل آید روا نیست که او را بکشند و مجروحی که بیفتد، روا نیست که او را تمام بکشند. امیر المؤمنین علی (ع) در حرب جمل منادی را فرمود تا ندا کرد: الا لا یتبع مدبرا و لا یوقف علی جریح.

Ва дар ҳарби сафин асирӣ овараданд пеши алӣ ( ъ ) . Алӣ гуфт : лои ақтлки сброи ании ахоФи аллоҳи раби Алъоламин .

و در حرب صفین اسیری آوردند پیش علی (ع). علی گفت: لا اقتلک صبرا انی اخاف اللَّه رب العالمین.

Аммо ҳар чаҳ аз ду тоӣФаҳ дар ҳоли қаттол кушта шавад ё молӣ бтлФ ояд дар он ҳоли змонӣ воҷиб накунад . Аммо қавмии андак ки он се шарт дар эшон мавҷӯд набӯд на касрат ва на таъвил ва на насби эмом , ҳукми эшон агар таъарруз мусулмонон кунанд ҳукми қитоъи тариқ буд на ҳукми аҳли бағӣ .

اما هر چه از دو طائفه در حال قتال کشته شود یا مالی بتلف آید در آن حال ضمانی واجب نکند. اما قومی اندک که آن سه شرط در ایشان موجود نبود نه کثرت و نه تأویل و نه نصب امام، حکم ایشان اگر تعرض مسلمانان کنند حکم قطّاع طریق بود نه حکم اهل بغی.

Рӯй ани улё ( ъ ) : самъи рҷлои иқўли фии ноҳияи алмсҷди лои ҳукми алои ллаҳ , Фқоли алии калима ҳақед баҳои ботили лаками ълинои сулс : лои нмнъкми масоҷиди аллоҳи ани тзкрўои фӣҳо исми аллоҳу лои нмнъкми алифии ءи мо домати аидикми маъаи аидиноу лои нбдокми бқтол .

روی ان علیا (ع): سمع رجلا یقول فی ناحیة المسجد لا حکم الا للَّه، فقال علی کلمة حق اید بها باطل لکم علینا ثلث: لا نمنعکم مساجد اللَّه ان تذکروا فیها اسم اللَّه و لا نمنعکم الفی‌ء ما دامت ایدیکم مع ایدینا و لا نبداکم بقتال.

Ва фии алоиаҳи далели ани албғии лои изили исми алоямони лони аллоҳи ъзу ҷли смоҳми муъминин маъаи кўнҳми боғин .

و فی الایة دلیل ان البغی لا یزیل اسم الایمان لان اللَّه عز و جل سماهم مؤمنین مع کونهم باغین.

Идли алайҳи мо рӯй алҳорси алоъўри ани алии бен абии толиби сӣлу ҳўи алқдўаҳи фии қаттоли аҳли албғӣ , ани аҳли алҷмл ва сафин أи мшркўни ҳам , қоли лои ман алшрки Фрўо , Фқили мноФқўни ҳам : қоли лои ани алмноФқини лои изкрўни аллоҳи алои қлило , қили Фмои ҳолҳми қоли ахўоннои бғўои ълино .

یدل علیه ما روی الحارث الاعور ان علی بن ابی طالب سئل و هو القدوة فی قتال اهل البغی، عن اهل الجمل و صفین أ مشرکون هم، قال لا من الشرک فرّوا، فقیل منافقون هم: قال لا ان المنافقین لا یذکرون اللَّه الا قلیلا، قیل فما حالهم قال اخواننا بغوا علینا.