Қавла : ва ман кули шайъи ءи хлқнои завҷайн , ман алҳиўони аззикру алонсӣ , аззикри завҷу алонсии завҷ ва ман алҷмоди навъин мухталифин колсмоءу аларзу алшмсу алқмру аллилу алнҳору албру албҳру алсҳлу алҷўобу алштоءу алсиФу алнўру алзлмаҳу алоямону алкФру алсъодаҳу алшқоўаҳ ва алҳақу алботлу алҳлўу алмру қили алтлқиҳи ллнхилу алтсмиди ллзръу лкли зарби ман алнботи тадбири иқўми мақоми алтзўиҷи алзии байни алҳиўони лълкми тзкрўни Фтълмўни ани аллоҳи фарди ватар лӣси кмслаҳи шайъи ءи ФФрўои إлии аллоҳ , алқўли ҳоҳнои мзмри таъвилаи Фқл : ФФрўои إлии аллоҳ эй Фоҳрбўои ман азоби аллоҳи илои савобаи болоямону алтоъаҳу муҷонибаи алъсён . Ва қоли ибни аббос : Фрўо манеҳ илайҳу аъмлўои бтоътаҳ . Ва қили Фрўои ман алҷҳли илои алълм ва ман тоъаҳи алшитони илои тоъаҳи арраҳмон , إнӣ лакам манеҳ нзири мубин , манеҳ , эй ман алъзоб , нзири мубину яҳтамили ан қавла манеҳ салаи лнзир эй ании лаками нзир ман ъанд аллоҳу қили фии алоиаҳи тақдиму таъхири тақдира : « ФФрўои ило аллоҳ манеҳ , ании лаками нзири мубин » .

قوله: وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ، من الحیوان الذکر و الانثی، الذکر زوج و الانثی زوج و من الجماد نوعین مختلفین کالسماء و الارض و الشمس و القمر و اللیل و النهار و البر و البحر و السهل و الجواب و الشتاء و الصیف و النور و الظلمة و الایمان و الکفر و السعادة و الشقاوة و الحق و الباطل و الحلو و المرّ و قیل التلقیح للنخیل و التسمید للزرع و لکل ضرب من النبات تدبیر یقوم مقام التزویج الذی بین الحیوان لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ فتعلمون انّ اللَّه فرد وتر لیس کمثله شی‌ء فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ، القول هاهنا مضمر تأویله فقل: فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ ای فاهربوا من عذاب اللَّه الی ثوابه بالایمان و الطاعة و مجانبة العصیان. و قال ابن عباس: فرّوا منه الیه و اعملوا بطاعته. و قیل فرّوا من الجهل الی العلم و من طاعة الشیطان الی طاعة الرحمن، إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ، مِنْهُ، ای من العذاب، نَذِیرٌ مُبِینٌ و یحتمل انّ قوله منه صلة لنذیر ای انّی لکم نذیر من عند اللَّه و قیل فی الایة تقدیم و تأخیر تقدیره: «ففروا الی اللَّه منه، انی لکم نذیر مبین».

Ва лои тҷълўои маъаи аллоҳи إлҳои охири إнӣ лакам манеҳ нзири мубини алткрори алии таъкӣди алтўбиху ҳўи аблғи фии алўъиду қили алаввали муттасили болмъсиаҳу ассонии болшрку азои ахтлФои лои икўни ткроро , кзлк , эй комаи кзбки қўмку қолўои соҳир ӯ маҷнӯн , кзлки мо أтии аллазӣнаи ман қиблаами ман расӯли إлои қолўои соҳири أўи маҷнӯни қоли аллоҳи таъолӣ : أи тўосўо ба , алолФи ллтўбиху алмънии аўсии аўлҳми охрҳму аўсии бъзҳм баъзан болткзибу тўотӣўои алайҳим , бали ҳам қавми тоғўн эй мтҷоўзўни алҳди фии алъсён эй лами итўосўоу локини атФқўои Фимои авҷаби злку ҳўи алтғён .

وَ لا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ التکرار علی تأکید التوبیخ و هو ابلغ فی الوعید و قیل الاول متصل بالمعصیة و الثانی بالشرک و اذا اختلفا لا یکون تکرارا، کَذلِکَ، ای کما کذّبک قومک و قالوا ساحر او مجنون، کَذلِکَ ما أَتَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ قال اللَّه تعالی: أَ تَواصَوْا بِهِ، الالف للتوبیخ و المعنی اوصی اولهم آخرهم و اوصی بعضهم بعضا بالتکذیب و تواطئوا علیهم، بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ ای متجاوزون الحد فی العصیان ای لم یتواصوا و لکن اتّفقوا فیما اوجب ذلک و هو الطغیان.

Фтўли анҳуам мансӯхи боиаҳи алсиФу қили мансӯхи болоқболи алайҳими болмўъзаҳ ,у ҳўи қавла : блғи мо أнзли إлики ман рбк ,у маънии алоиаҳ : « Фоързи анҳуам Фмои анати бмлўм » Фқди адити алрсолаҳ ва мо қасрати Фимои амрат . Қоли алмФсрўни лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳи ҳузни расӯли аллоҳ ( с )у Аштади злки алии асҳобау знўои ани алўҳии қади анқтъу ани алъзоби қади ҳзри ази амр алнабӣ ( с ) ани итўлии анҳуам Фонзли аллоҳи ъзу ҷл :у зикри Фإни аззикрии тнФъи алмؤмнини Фтобти анФсҳм . Қоли мақотил : эй ъзи болқрони куффори Макка , ?фони аззикрии тнФъи ман фии илми аллоҳи ан иؤмн манеҳам ,у қоли алклбӣ : ъзи болқрони ман омни ман қўмки ?фони аззикрии тнФъҳм .

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ منسوخ بآیة السیف و قیل منسوخ بالاقبال علیهم بالموعظة، و هو قوله: بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ، و معنی الایة: «فاعرض عنهم فما انت بملوم» فقد ادّیت الرسالة و ما قصّرت فیما امرت. قال المفسّرون لمّا نزلت هذه الایة حزن رسول اللَّه (ص) و اشتدّ ذلک علی اصحابه و ظنّوا انّ الوحی قد انقطع و انّ العذاب قد حضر اذ امر النبی (ص) ان یتولّی عنهم فانزل اللَّه عز و جل: وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْری‌ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ فطابت انفسهم. قال مقاتل: ای عظ بالقرآن کفّار مکة، فانّ الذکری تنفع من فی علم اللَّه ان یؤمن منهم، و قال الکلبی: عظ بالقرآن من آمن من قومک فان الذکری تنفعهم.

Ва мо хилқати алҷну алإнси إлои лиъбдўни листи ҳозои алкломи бклмаҳи алородаҳи луи ?ераади аллоҳи ман халқаи каллаам ва шоء манеҳам тавҳидаи лўҳдўаҳ , анмои таъвили алҳрФи аънии алломи ломрҳми ани иъбдўнӣу адъўҳми илои ибодатӣ . Сами амрҳми болъбодаҳу дъоҳми илоҳо Фқоли таъолӣ : ё أиҳои анноси аъбдўои рбкму қоли таъолӣ :у аъбдўои аллоҳу лои тшркўо ба шиӣои сами хси алонбёءи ман алхлқ . Фқоли таъолӣ : ва мо أрслнои ман қблки ман расӯл إло наваҳй إлиаҳи أнаҳи лои إлаҳи إлои أнои Фоъбдўни сами хси алмустафои мҳмдо ( с ) ман байни алонбёءи Фқол : бали аллоҳи Фоъбд ва кун ман алшокрин . Ва ҳозо

وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ لیست هذا الکلام بکلمة الارادة لو اراد اللَّه من خلقه کلّهم و شاء منهم توحیده لوحّدوه، انّما تأویل الحرف اعنی اللام لآمرهم ان یعبدونی و ادعوهم الی عبادتی. ثم امرهم بالعبادة و دعاهم الیها فقال تعالی: یا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ و قال تعالی: وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً ثم خصّ الانبیاء من الخلق. فقال تعالی: وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ ثم خصّ المصطفی محمدا (ص) من بین الانبیاء فقال: بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ. و هذا

Қавли алии бен абии толиб ( ъ ) иؤидаҳи қавлаи ъзу ҷл : ва мо أмрўои إлои лиъбдўои إлҳои воҳдо .

قول علی بن ابی طالب (ع) یؤیّده قوله عز و جل: وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً.

Ва қоли алклбӣу алзҳоки ҳозои хоси лоҳли тоъатаи ман алФриқини идли алайҳи қроءаҳи ибни аббос ва мо хилқати алҷну алонси ман алмؤмнини алои лиъбдўни сами қоли фии ояи ахрии лғири алмؤмнин :у лақади зрأнои лҷҳнми ксирои ман алҷну алإнсу қили маъноа ва мо хилқати алсъдоءи ман алҷну алонси алои лъбодтӣу алошқёءи алои лмъситӣу ҳозои маънии қавли зайди бен аслми қоли ҳам алии мо ҷблўои алайҳи ман алшқоءу алсъодаҳу қили лами ихлқҳми лъбодаҳи халқи ҷабалау иҷбору анмои хлқҳми лҳои халқи таклифу ахтбори Фмни вифқау сддаҳи ақоми алъбодаҳи алтии халқи лҳо ва ман хзлаҳу тардаи ҳарамҳоу амали бмои халқи лҳои кқўл алнабӣ ( с ) : аъмлўои Фкли муяссари лмои халқи ?лау қили маъноаи мо хилқати алҷну алонси алои ликўнўои ъбодои лӣ ва мислаи қавла : إни кули ман фии алсмоўоту алأрзи إлои отии арраҳмони ъбдоу қоли муҷоҳиди маъноаи алои лиърФўнӣу луи лами ихлқҳми лами иърФи вуҷӯдау тавҳида . Далелаи қавла :у лӣни сأлтҳми ман хлқҳми лиқўлни аллоҳу қили маъноаи алои лихзъўои лӣу итзллўоу маънии алъбодаҳи фии аллғаҳи алтзллу алонқёду кули махлуқи ман алҷну алонси хозеъи лқзоءи аллоҳи мтзлли лмшитаҳи лои имлки аҳади лнФсаҳи хрўҷои ъмои халқи алайҳ .

و قال الکلبی و الضحاک هذا خاص لاهل طاعته من الفریقین یدلّ علیه قراءة ابن عباس و ما خلقت الجن و الانس من المؤمنین الا لیعبدون ثم قال فی آیة اخری لغیر المؤمنین: وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ و قیل معناه و ما خلقت السعداء من الجن و الانس الا لعبادتی و الاشقیاء الا لمعصیتی و هذا معنی قول زید بن اسلم قال هم علی ما جبلوا علیه من الشقاء و السعادة و قیل لم یخلقهم لعبادة خلق جبلّة و اجبار و انّما خلقهم لها خلق تکلیف و اختبار فمن وفّقه و سدّده اقام العبادة التی خلق لها و من خذله و طرده حرمها و عمل بما خلق لها کقول النبی (ص): اعملوا فکلّ میسّر لما خلق له‌ و قیل معناه ما خلقت الجن و الانس الا لیکونوا عبادا لی و مثله قوله: إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِی الرَّحْمنِ عَبْداً و قال مجاهد معناه الا لیعرفونی و لو لم یخلقهم لم یعرف وجوده و توحیده. دلیله قوله: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ و قیل معناه الا لیخضعوا لی و یتذلّلوا و معنی العبادة فی اللغة التذلّل و الانقیاد و کلّ مخلوق من الجن و الانس خاضع لقضاء اللَّه متذلّل لمشیّته لا یملک احد لنفسه خروجا عما خلق علیه.

Мо أрид манеҳам ман ризқ эй мо аред манеҳам ани ирзқўои аҳдои ман халқӣу лои ани ирзқўои анФсҳм , ва мо أриди أни итъмўни маъноаи ани итъмўои аҳдои ман халқӣу анмои аснди алтъоми ило нафса лони алхлқи аёли аллоҳ ва ман атъми аёли аҳади Фқди атъимаи комаи ҷоءи фии алҳдиси иқўли аллоҳи таъолӣ : асттъмтки Флми ттъмнӣ эй лами ттъми абдӣ . Сами байни ани алрозқи ҳўи лои ғайраи Фқол : إни аллоҳи ҳўи алрзоқ , лҷмиъи халқаи алнФоъи лғираҳи лои инФъаҳи шайъи ء , зўи алқўаҳи алмтини зўи алоқтдори алшдид эй ғолиби лои иғлбу қоҳири лои иқҳру қодири лои иъҷзу қили маънии зўи алқўаҳ , эй алқўаҳи алтии итқўии баҳои ҷамеъи халқаи ?ла .

ما أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ ای ما ارید منهم ان یرزقوا احدا من خلقی و لا ان یرزقوا انفسهم، وَ ما أُرِیدُ أَنْ یُطْعِمُونِ معناه ان یطعموا احدا من خلقی و انّما اسند الطعام الی نفسه لانّ الخلق عیال اللَّه و من اطعم عیال احد فقد اطعمه کما جاء فی الحدیث یقول اللَّه تعالی: استطعمتک فلم تطعمنی ای لم تطعم عبدی. ثمّ بیّن انّ الرازق هو لا غیره فقال: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ، لجمیع خلقه النفّاع لغیره لا ینفعه شی‌ء، ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ ذو الاقتدار الشدید ای غالب لا یغلب و قاهر لا یقهر و قادر لا یعجز و قیل معنی ذُو الْقُوَّةِ، ای القوّة التی یتقوّی بها جمیع خلقه له.

Фإни ллзини злмўои знўбо , ҳзаҳи аизои маътӯфаи алии қавла : Фтўли анҳуам эй ллзини кФрўои ман аҳли Маккаи ҳзоу нсибои ман алъзоб мисли мо кони лломми қиблааму асли алзнўби алдлўи алъзим . Қоли алшоър :

فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً، هذه ایضا معطوفة علی قوله: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ ای للذین کفروا من اهل مکّة حظّا و نصیبا من العذاب مثل ما کان للامم قبلهم و اصل الذنوب الدلو العظیم. قال الشاعر:

Қоли алзҷоҷи лои тсмии алдлўи знўбои алои азои канти миллии ءу қили азои анҳдри Фҳўи далву азои артФъи Фҳўи зунубу сҷли лонҳои фии алонҳдори фориғау фии алортФоъи миллии ءу қили маъноаи ъзобои баъди азоби колдлўи итбъи алдлў , Флои истъҷлўни ҳозои ҷавоби ллнзри бен алҳрсу асҳобаи ҳайни астъҷлўои алъзоби Флҳқҳми явми бадар .

قال الزجّاج لا تسمی الدلو ذنوبا الا اذا کانت ملی‌ء و قیل اذا انحدر فهو دلو و اذا ارتفع فهو ذنوب و سجل لانها فی الانحدار فارغة و فی الارتفاع ملی‌ء و قیل معناه عذابا بعد عذاب کالدلو یتبع الدلو، فَلا یَسْتَعْجِلُونِ هذا جواب للنضر بن الحرث و اصحابه حین استعجلوا العذاب فلحقهم یوم بدر.

Фўили ллзини кФрўои ман иўмҳми алзии иўъдўн яъне ман азоби явми алқёмаҳу қили явми бадар .

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذِی یُوعَدُونَ یعنی من عذاب یوم القیامة و قیل یوم بدر.