Ин сӯраи баъдади кӯфӣони панҷоҳ ва ду оятаст , дивист ва панҷоҳ ва на клмт , ҳазор ва чаҳор сад ва ҳаштод ҳарф , ҷумла ба Маккаи Фрўомду боҷимоъи муфассирон дар ?маккейот шимуранд , ва дарин сӯраи носих ва мансӯх нест . Ва ани абии эмомаи ани абии бен каъби қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман қрأи сӯраи илҳоқаи ҳосбаҳи аллоҳи ҳсобои исиро »

این سوره بعدد کوفیان پنجاه و دو آیت است، دویست و پنجاه و نه کلمت، هزار و چهار صد و هشتاد حرف، جمله به مکه فروآمد و باجماع مفسّران در مکیات شمرند، و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست. و عن ابی امامة عن ابی بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة الحاقّة حاسبه اللَّه حسابا یسیرا»

Ва фии баъзи алосори ман қрأи аҳадии ъушраи ояи ман сӯраи илҳоқаи аҷири ман фитнаи алдҷол ва ман қрأҳои кони ?лаи нури ман фавқи раъсаи илои қадама .

و فی بعض الآثار من قرأ احدی عشرة آیة من سورة الحاقّة اجیر من فتنة الدّجّال و من قرأها کان له نور من فوق رأسه الی قدمه.

Қавла : илҳоқа яъне : алқёмаҳ , самяти ҳоқаҳи лонҳои воҷибаи алкўну алвуқуъи ман ҳақи иҳқи болкср эй ваҷабу сҳи мҷиӣҳои ллҷзоءи алии алтоъаҳи сўобоу алии алмъсиаҳи ъқобо . Қоли аллоҳи таъолӣ :у локини ҳақати калимаи алъзоби алии алкоФрин . эй ваҷабат . Ва қил : муштақи ман ҳақи иҳқи болзм , тқўли ҳққти алайҳи алқзоءи аўҷбтаҳ . Ва алмънӣ : тўҷби лкли аҳади мо астҳқаҳи ман алсўобу алъқоб . Ва қил : самяти ҳоқаҳи лонҳои ҳақати кули ман ҳоқҳои ман мкзби фии алднёи Фҳқтаҳу ғлбтаҳ . Ва қоли алксоӣӣ : илҳоқа яъне явм алҳақ .

قوله: الْحَاقَّةُ یعنی: القیامة، سمّیت حاقّة لانّها واجبة الکون و الوقوع من حقّ یحقّ بالکسر ای وجب و صحّ مجیئها للجزاء علی الطّاعة ثوابا و علی المعصیة عقابا. قال اللَّه تعالی: وَ لکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَی الْکافِرِینَ. ای وجبت. و قیل: مشتقّ من حقّ یحقّ بالضّمّ، تقول حققت علیه القضاء اوجبته. و المعنی: توجب لکلّ احد ما استحقّه من الثّواب و العقاب. و قیل: سمّیت حاقّة لانّها حقّت کلّ من حاقّها من مکذّب فی الدّنیا فحقّته و غلبته. و قال الکسائی: الحاقّة یعنی یوم الحقّ.

Қавла : мо илҳоқаи ҳозои истифҳом , маъноаи алтФхими лшأнҳои комаи иқоли зайди мо зайд ?

قوله: مَا الْحَاقَّةُ هذا استفهام، معناه التّفخیم لشأنها کما یقال زید ما زید؟

Алии алтъзими лшأнаҳ . Қавла : « мо » рафъи болобтдоء , илҳоқаи хубрау алҷмлаҳи хабари алмбтдои алаввал .

علی التّعظیم لشأنه. قوله: «ما» رفع بالابتداء، الحاقّة خبره و الجملة خبر المبتدا الاوّل.

Ва мо أдроки мо илҳоқае анку ани смътҳои лами тааллуми баҳо . Лонки лами тъоинҳоу ламтар мо фӣҳо ман алоҳўол ,у қил : маъноаи лӣси злки ман ълмку лои ман илми қўмк .

وَ ما أَدْراکَ مَا الْحَاقَّةُ ای انّک و ان سمعتها لم تعلم بها. لانّک لم تعاینها و لم تر ما فیها من الاهوال، و قیل: معناه لیس ذلک من علمک و لا من علم قومک.

Кизбати самуду оди болқоръаҳ эй болҳоқаҳ , Фўзъи алқоръаҳи мавзеҳо лонҳмои ман асмоءи алқёмаҳу самяти қоръаҳи лонҳои тқръи қулӯби алъбоди болмхоФаҳ ,у қил : маъноа : кизбати самуду оди болъзоби алзии аўъдҳми нбиҳм ҳатто назул баҳами Фқръи қлўбҳм . Фأмои самуди Фأҳлкўои болтоғиаҳ эй бсбби тғёнҳму мҷоўртҳми алҳди фии кФрҳму ҳаии масдар , колъоФиаҳу алъоқбаҳи алхоӣбаҳ . Ҳозои кқўлаҳ : кизбати самуди бтғўоҳоу қил : алтоғиаҳи алсиҳаҳи алмтҷоўзаҳи фии алъзми кули сиҳаҳ , эй аҳлкўои болрҷФаҳу алсиҳаҳи алтоғиаҳ ,у қил : алтоғиаҳи исми албқъаҳи алтии аҳлкўои фӣҳоу қил : маъноаи болФрқаҳи алтоғиаҳ ва ҳам қдори бен солФи ъоқри алноқаҳу атбоъа .

کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بِالْقارِعَةِ ای بالحاقّة، فوضع القارعة موضعها لانّهما من اسماء القیامة و سمّیت قارعة لانّها تقرع قلوب العباد بالمخافة، و قیل: معناه: کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بالعذاب الّذی اوعدهم نبیّهم حتّی نزل بهم فقرع قلوبهم. فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِکُوا بِالطَّاغِیَةِ ای بسبب طغیانهم و مجاورتهم الحدّ فی کفرهم و هی مصدر، کالعافیة و العاقبة الخائبة. هذا کقوله: کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْواها و قیل: الطّاغیة الصّیحة المتجاوزة فی العظم کلّ صیحة، ای اهلکوا بالرّجفة و الصّیحة الطّاغیة، و قیل: الطّاغیة اسم البقعة الّتی اهلکوا فیها و قیل: معناه بالفرقة الطّاغیة و هم قدار بن سالف عاقر الناقة و اتباعه.

Ва أмои оди Фأҳлкўои бриҳу ҳаии алдбўр

وَ أَمَّا عادٌ فَأُهْلِکُوا بِرِیحٍ و هی الدبور

Лқўл алнабӣ ( с ) « нусрати болсбоу аҳлкти оди болдбўр « сарсар »

لقول النّبی (ص) «نصرت بالصّبا و اهلکت عاد بالدّبور «صرصر»

эй борадаи фии алнҳоиаҳу қил : лҳои ср эй савт « ъотиаҳ » эй ътти алии хазонҳо фӣ шудаи ҳбўбҳои ғзбои алии аъдоءи аллоҳи изни ллаҳи лҳои ман дуни алхзон . Қоли қтодаҳи лами тхрҷи алои миқдори хотам . Ва қоли ибни аббос : лами ткни фии алднёи сФўаҳи риҳу лои қатраи мтри алои бмкёлу вазни алои мо кони ман риҳи оди ?фонҳо ътти алии алхзони Флми имлкўҳоу харҷати алии қадари ҳалқаи хотаму моءи тӯфони қавми Нӯҳи ?фонаи тғии алии алхзони Флми имлкўаҳу ълои фавқи кули шайъи ءи хумсаи ъушри зроъо .

ای باردة فی النّهایة و قیل: لها صرّ ای صوت «عاتیة» ای عتت علی خزّانها فی شدّة هبوبها غضبا علی اعداء اللَّه اذن للَّه لها من دون الخزّان. قال قتادة لم تخرج الّا مقدار خاتم. و قال ابن عباس: لم تکن فی الدّنیا سفوة ریح و لا قطرة مطر الّا بمکیال و وزن الّا ما کان من ریح عاد فانّها عتت علی الخزّان فلم یملکوها و خرجت علی قدر حلقة خاتم و ماء طوفان قوم نوح فانّه طغی علی الخزّان فلم یملکوه و علا فوق کلّ شی‌ء خمسة عشر ذراعا.

Схрҳои алайҳим эй слтҳо ва ҳабсҳо алайҳими сабъи лёлу смониаҳи أёми иқол : ахри асбўъи ман шаҳри сифр . « ҳсўмо » мттобъаҳи влоءи байни арбъоўини ахзи ман ҷисми алҷрҳи итобъи киёи баъд кӣ лиқтъи алдм ,у қил : « ҳсўмо » эй шўмои конҳо ҳсмти алхири ани аҳлҳо , кқўлаҳ : « фии أёми наҳсот »у қил : « ҳсўмо » ҷамъи ҳосми колшоҳду алшҳўд ,у алҳосм : алқотъи алмзҳби ллоср , эй қотеъаи лдобри аўлӣки алқўм .

سَخَّرَها عَلَیْهِمْ ای سلّطها و حبسها علیهم سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ یقال: اخر اسبوع من شهر صفر. «حُسُوماً» متتابعة ولاء بین اربعاوین اخذ من جسم الجرح یتابع کیا بعد کی لیقطع الدّم، و قیل: «حُسُوماً» ای شوما کانها حسمت الخیر عن اهلها، کقوله: «فِی أَیَّامٍ نَحِساتٍ» و قیل: «حُسُوماً» جمع حاسم کالشّاهد و الشهود، و الحاسم: القاطع المذهب للاثر، ای قاطعة لدابر اولئک القوم.

Фикўн насабо алии алсФаҳ . Ва қил : насби алии алмсдр . Қоли вҳб : ҳаии алоёми алтии тсмиҳои алъараби айёми алъҷўзи зоти бараду рёҳи шадида . Самяти ъҷўзои лонҳои фии аҷзаи алштоء эй авохирҳоу қил : самяти бзлки лони ъҷўзои ман қавми оди дахлати србои Фтбътҳои алриҳи Фқтлтҳои алиўми алсомни ман нузули алъзобу анқтъи алъзоби Фтрии алқўми фӣҳо саръӣ эй луи канти ҳозрои ҳноки лрأити алқўми фӣҳо , эй фии тлки аллёлӣу алоёми саръӣ , эй ҳлкӣ , ҷамъи сриъ . Кأнҳми أъҷози нахл эй усӯли нахл « хоўиаҳ » эй соқитаи холӣаи ман алъзўқи холӣаи мнобтҳои минҳо ,у қил : холӣаи алоҷўоФ ,у қоли фии мавзеи охир : « кأнҳми أъҷози нахли мнқър » қил : кони тўлҳми аснии ъушри зроъо .

فیکون نصبا علی الصّفة. و قیل: نصب علی المصدر. قال وهب: هی الایّام الّتی تسمّیها العرب ایّام العجوز ذات برد و ریاح شدیدة. سمّیت عجوزا لانّها فی عجزة الشّتاء ای اواخرها و قیل: سمّیت بذلک لانّ عجوزا من قوم عاد دخلت سربا فتبعتها الرّیح فقتلتها الیوم الثّامن من نزول العذاب و انقطع العذاب فَتَرَی الْقَوْمَ فِیها صَرْعی‌ ای لو کنت حاضرا هناک لرأیت القوم فیها، ای فی تلک اللّیالی و الایّام صرعی، ای هلکی، جمع صریع. کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ ای اصول نخل «خاوِیَةٍ» ای ساقطة خالیة من العذوق خالیه منابتها منها، و قیل: خالیة الاجواف، و قال فی موضع آخر: «کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ» قیل: کان طولهم اثنی عشر ذراعا.

Фҳлтарӣ ?лаами ман боқӣае нафаси боқӣаи кқўлаҳ : « ҳилл тҳс манеҳам ман أҳд »у қил : ҳаии масдари колъоФиаҳ ,у алмънӣ : ҳиллтарӣ ?лаами ман бқоء .

فَهَلْ تَری‌ لَهُمْ مِنْ باقِیَةٍ ای نفس باقیة کقوله: «هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ» و قیل: هی مصدر کالعافیة، و المعنی: هل تری لهم من بقاء.

Ва ҷоءи фиръавн ва ман қиблаи қрأи аҳли албсраҳу алксоӣии бксри алқоФ вау фатҳи албоء , эй ва ман маъааи ман ҷунудау атбоъа ,у қрأи алохрўни бФтҳи алқоФу сукӯни албоء , эй ва ман тақаддумаи ман аломми алкоФраҳу алмؤтФкот эй қрии қавми лути ириди аҳли алмؤтФкот ,у қил : ириди аломми аллазӣнаи аӣтФкўо « болхотӣаҳ » эй болхтӣаҳу алмъсиаҳу ҳаии алшрк .

وَ جاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ قَبْلَهُ قرأ اهل البصرة و الکسائی بکسر القاف و و فتح الباء، ای و من معه من جنوده و اتباعه، و قرأ الآخرون بفتح القاف و سکون الباء، ای و من تقدّمه من الامم الکافرة وَ الْمُؤْتَفِکاتُ ای قری قوم لوط یرید اهل المؤتفکات، و قیل: یرید الامم الّذین ائتفکوا «بِالْخاطِئَةِ» ای بالخطئة و المعصیة و هی الشّرک.

Фъсўои расӯли рбҳм яъне : луту Мӯсо ( ъ )у қил : кули ИМАи ъсўои рсўлҳми алзии арсли илайҳаму иҷўзи ани икўн алрасул бмънии алрсолаҳи Фأхзҳми أхзаҳи робиаҳ Эй наУмия зоидаи алии мо ъмлўои бозъоФҳо ,у қил : зоидаи алии азоби аломм , эй ъоқбҳмашад алъқўбаҳи إнои лмои тғии алмоء эй артФъу ълоу таҷовузи алҳди алмътод ҳатто ғарқи аларз . Ва қил : тғии алии хазона , эй алии Микоилу ҳизбаи ман алмлоӣкаҳи Фхрҷи ман алкилу алўзну лами иълмўои қадарау ҳмлнокм эй ҳмлнои обоءкм ё ИМАи Муҳамаду антми фии аслобҳм . Фии алҷориаҳ яъне алсФинаҳу самяти ҷорӣаи лони ман шаънҳо ани тҷрии алии алмоء .

فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ یعنی: لوط و موسی (ع) و قیل: کلّ امّة عصوا رسولهم الّذی ارسل الیهم و یجوز ان یکون الرّسول بمعنی الرّسالة فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِیَةً ای نامیة زائدة علی ما عملوا باضعافها، و قیل: زائدة علی عذاب الامم، ای عاقبهم اشدّ العقوبة إِنَّا لَمَّا طَغَی الْماءُ ای ارتفع و علا و تجاوز الحدّ المعتاد حتّی غرق الارض. و قیل: طغی علی خزّانة، ای علی میکائیل و حزبه من الملائکة فخرج من الکیل و الوزن و لم یعلموا قدره و حَمَلْناکُمْ ای حملنا آباءکم یا امّة محمد و انتم فی اصلابهم. فِی الْجارِیَةِ یعنی السّفینة و سمّیت جاریة لانّ من شأنها ان تجری علی الماء.

Лнҷълҳои лаками тазкирае алсФинаҳи алҷориаҳи ?фонҳо бақиятаи алвоҳҳо дҳроу қил : лнҷъли мо атхзи алии мисолҳо ?фони сФни алднёи тазаккури сафинаи Нӯҳу канти аввалҳо ,у қил : лнҷъли ҳзаҳи алФълаҳу ҳаии иғроқи қавми Нӯҳи лаками тазкирау ваҷҳи кунҳо тазкира ан наҷоҳ ман фӣҳоу тғриқи ман сўоҳм , тқтзии анаи ман мудаббири абдъи умарои лами таҷрибаи улода .

لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَةً ای السّفینة الجاریة فانّها بقیت الواحها دهرا و قیل: لنجعل ما اتّخذ علی مثالها فانّ سفن الدّنیا تذکّر سفینة نوح و کانت اوّلها، و قیل: لنجعل هذه الفعلة و هی اغراق قوم نوح لکم تذکرة و وجه کونها تذکرة ان نجاة من فیها و تغریق من سواهم، تقتضی انّه من مدبر ابدع امرا لم تجربه العادة.

Ва тъиҳо эй ва таҳаффузҳо « изн » инсони шаънаи ани иҳФзи мо иҷби ҳифза .

وَ تَعِیَها ای و تحفظها «اذن» انسان شأنه ان یحفظ ما یجب حفظه.

Қол алнабӣ ( с ) : « аФлҳи ман ҷаъли аллоҳи ?лаи қлбои воъё , алўъии ани иҳФзи алсомъи мо исмъаҳу иъмл ба »

قال النّبی (ص): «افلح من جعل اللَّه له قلبا واعیا، الوعی ان یحفظ السّامع ما یسمعه و یعمل به»

Ва ани мкҳўли қоли лмои нзлту тъиҳои أзни воъиаҳ

و عن مکحول قال لمّا نزلت وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « даъвати аллоҳи ани иҷълҳои азнк ё алӣ » қоли алӣ ( ъ ) : Фмои нсити шиӣои баъди злк ва мо кони лии ани ансоаҳ .

قال رسول اللَّه (ص): «دعوت اللَّه ان یجعلها اذنک یا علی» قال علی (ع): فما نسیت شیئا بعد ذلک و ما کان لی ان انساه.

Иқоли алўъии феъли алқлбу локини алозони тؤдии алҳдиси илои улқулуби алўоъиаҳи Фнътти алозони бнъти улқулуб , тқўл : въити алкломи азои Фҳмтаҳу ҳФзтаҳу аўъити алмтоъу алзоди азои ҷмътаҳи фии алўъоء , қоли алшоър :

یقال الوعی فعل القلب و لکنّ الاذان تؤدی الحدیث الی القلوب الواعیة فنعتت الآذان بنعت القلوب، تقول: وعیت الکلام اذا فهمته و حفظته و اوعیت المتاع و الزّاد اذا جمعته فی الوعاء، قال الشّاعر:

Ва манеҳ қавлаи таъолӣ : «у ҷамъи Фأўъӣ » Фإзои нафхи фии алсўри нафхаи воҳидаи нафхау алнФхи воҳиду зикри алвоҳади ллтأкиди лони алнФхаҳи лои ткўни алои воҳидау ҳаии алнФхаҳи алаввалии Фимни ҷаъли алнФхаҳи нФхтини аҳдиҳои имўти ъндҳои анносу ассонӣаи ибъсўни ъндҳо .

و منه قوله تعالی: «وَ جَمَعَ فَأَوْعی‌» فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ نفخة و النّفخ واحد و ذکر الواحد للتّأکید لانّ النّفخة لا تکون الّا واحدة و هی النّفخة الاولی فیمن جعل النّفخة نفختین احدیها یموت عندها النّاس و الثّانیة یبعثون عندها.

Ва ҳамлати алأрзу алҷбол эй ҳамли мо алии аларзи ман ҷиболу аҳҷору ашҷори ман амокинҳо Фзрбти алии аларз .

وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ ای حمل ما علی الارض من جبال و احجار و اشجار من اماکنها فضربت علی الارض.

Фдктои даккаи воҳидае дқтои диқаи воҳидаи Фсортои ҳбоءи мнбсо . Ва қил : дкҳои злзлтҳо . Ва қил : дкҳои ани тсири қитъаи воҳида « лотарӣ фӣҳо ъўҷоу лои أмто » .

فَدُکَّتا دَکَّةً واحِدَةً ای دقّتا دقّة واحدة فصارتا هباء منبثّا. و قیل: دکّها زلزلتها. و قیل: دکّها ان تصیر قطعة واحدة «لا تَری‌ فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً».

Фиўмӣз эй ҳинӣз . Вақъати алўоқъаҳи алтии тўъдўну ҳаии қиёми алсоъаҳу сиҳтҳо .

فَیَوْمَئِذٍ ای حینئذ. وَقَعَتِ الْواقِعَةُ الّتی توعدون و هی قیام السّاعة و صیحتها.

Ва аншқти алсмоء

وَ انْشَقَّتِ السَّماءُ

Қоли алӣ ( ъ ) : эй ани алмҷраҳ

قال علی (ع): ای عن المجرّة

Фҳии иўмӣзи воҳӣаи заъифаи колғзли алмнқўз ,у қил : соқитаи мтшққаҳ .

فَهِیَ یَوْمَئِذٍ واهِیَةٌ ضعیفة کالغزل المنقوض، و قیل: ساقطة متشقّقة.

Ва алмалики алии أрҷоӣҳои алрҷои ҷониби алшии ءи мқсўру алоснони рҷўону алҷмъи арҷоء . Қоли алшоър :

وَ الْمَلَکُ عَلی‌ أَرْجائِها الرّجا جانب الشّی‌ء مقصور و الاثنان رجوان و الجمع ارجاء. قال الشّاعر:

Ва алмалики алии أрҷоӣҳо эй алмлоӣкаҳи алии атрофҳо ва навоҳӣҳо ва абвобҳо .

وَ الْمَلَکُ عَلی‌ أَرْجائِها ای الملائکة علی اطرافها و نواحیها و ابوابها.

Қоли алзҳок : ткўни алмлоӣкаҳи алии ҳоФотҳо ҳатто иأмрҳми алрби Финзлўои Фиҳитўои болорз ва ман алайҳоу қил : алмалики алии أрҷоӣҳои интзри мо иؤмр ба фии аҳли алнору аҳли алҷнаҳи ман алсўобу алъқоб . Ва қил : анмои ҷълҳми фии навоҳии алсмоءи лони алкФори иқсдўни алҳрби лмои ирўнаҳи ман шудаи алъқўбаҳу трдҳми алмлоӣкаҳу злки маънии қавла : « лои тнФзўни إлои бслтон » эй лои тқсдўни мҳрбои алоу ҳноки лии аъвону лӣ ба султон . Ва иҳмли арши рбки Фўқҳм эй фавқи рؤсҳми иўмӣзи явми алқёмаҳ . « смониаҳ » эй смониаҳи амлоку ҷоءи фии алҳдис : « анҳми алиўми арбаъау азои кони явми алқёмаҳи амдҳми аллоҳи борбъаҳи охирин Фконўои смониаҳи алии сӯрати алоўъоли мо байни азлоФҳми илои ркбҳми комаи байни смоءи илои смоء

قال الضحاک: تکون الملائکة علی حافاتها حتّی یأمرهم الرّبّ فینزلوا فیحیطوا بالارض و من علیها و قیل: الْمَلَکُ عَلی‌ أَرْجائِها ینتظر ما یؤمر به فی اهل النّار و اهل الجنّة من الثّواب و العقاب. و قیل: انّما جعلهم فی نواحی السّماء لانّ الکفّار یقصدون الحرب لما یرونه من شدّة العقوبة و تردّهم الملائکة و ذلک معنی قوله: «لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ» ای لا تقصدون مهربا الّا و هناک لی اعوان و لی به سلطان. وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ ای فوق رؤسهم یومئذ یوم القیامة. «ثَمانِیَةٌ» ای ثمانیة املاک و جاء فی الحدیث: «انّهم الیوم اربعة و اذا کان یوم القیامة امدّهم اللَّه باربعة آخرین فکانوا ثمانیة علی صورت الاوعال ما بین اظلافهم الی رکبهم کما بین سماء الی سماء

Ва фии алхбри алсҳиҳи ани алъбоси бен абди алмтлби қол : кно ҷлўсо ъанд алнабӣ ( с ) болбтҳоءи Фмрти саҳобаи Фқол алнабӣ ( с ) : « أи тдрўни мо ҳозо » ? қлнои алсҳоби Фқол : «у алмзн » қлноу алмзн ? қол : «у алънон » Фсктно . Фқол : « ҳилли тдрўн кам байни алсмоءу аларз » ? қлно : аллоҳу расӯлаи аълам . Қол : « бинҳмои масираи хумси моӣаҳи сана ва ман кули смоءи илои смоءи масираи хумси моӣаҳи сана ,у фии рўоиаҳи ахрӣ , қол ( с ) : « ?фони баъди мо бинҳмо аммо воҳида ва аммо аснтон ва аммо слосу сбъўни сана » қол : «у алсмоءи ассонӣаи фавқҳо ҳатто ъад сабъи самовот » : сами қол : «у фавқи алсобъаҳи баҳри мо байни аълоаи илои асфалаи комаи байни смоءи илои смоءу фавқи злки смониаҳи аўъоли мо байни азлоФҳни илои ркбҳни комаи байни смоءи илои смоءу фавқи злки алършу аллоҳи таъолии фавқи алърш »

و فی الخبر الصّحیح عن العباس بن عبد المطلب قال: کنّا جلوسا عند النّبی (ص) بالبطحاء فمرّت سحابة فقال النّبی (ص): «أ تدرون ما هذا»؟ قلنا السّحاب فقال: «و المزن» قلنا و المزن؟ قال: «و العنان» فسکتنا. فقال: «هل تدرون کم بین السّماء و الارض»؟ قلنا: اللَّه و رسوله اعلم. قال: «بینهما مسیرة خمس مائة سنة و من کلّ سماء الی سماء مسیرة خمس مائة سنة، و فی روایة اخری، قال (ص): «فانّ بعد ما بینهما امّا واحدة و امّا اثنتان و امّا ثلاث و سبعون سنة» قال: «و السّماء الثّانیة فوقها حتّی عدّ سبع سماوات»: ثمّ قال: «و فوق السّابعة بحر ما بین اعلاه الی اسفله کما بین سماء الی سماء و فوق ذلک ثمانیة اوعال ما بین اظلافهنّ الی رکبهنّ کما بین سماء الی سماء و فوق ذلک العرش و اللَّه تعالی فوق العرش»

Ва ани абди аллоҳи бен вҳби ани абӣа : ани ҳамлаи алърши алиўми арбаъа , лкл малик манеҳам арбаъаи авҷау арбаъаи аҷнҳаҳи ваҷҳи кўҷаҳи алонсон ,у ваҷҳи кўҷаҳи алосд ,у ваҷҳи кўҷаҳи алсўр ,у ваҷҳи кўҷаҳи алнсру ҷиноҳони қади ғтии бҳмои виҷҳаи лӣлои исъқи виҷҳаи ман нури алършу ҷиноҳони иҳФўи бҳмо ,у қоли ғайри вҳб : ҳамлаи алърши алиўми арбаъаи малики фии сӯрати инсон ,у малики фии сӯрати савру малики фии сӯрати асад ,у малики фӣ сӯрат насар .

و عن عبد اللَّه بن وهب عن ابیه: انّ حملة العرش الیوم اربعة، لکلّ ملک منهم اربعة اوجه و اربعة اجنحة وجه کوجه الانسان، و وجه کوجه الاسد، و وجه کوجه الثّور، و وجه کوجه النّسر و جناحان قد غطی بهما وجهه لئلّا یصعق وجهه من نور العرش و جناحان یهفو بهما، و قال غیر وهب: حملة العرش الیوم اربعة ملک فی صورت انسان، و ملک فی صورت ثور و ملک فی صورت اسد، و ملک فی صورت نسر.

Рӯй анаи аншди байни ядии расӯли аллоҳ ( с ) қавли Умияи бен абии алслт :

روی انّه انشد بین یدی رسول اللَّه (ص) قول امیّة بن ابی الصّلت:

Фқол алнабӣ ( с ) сидқ ,у қил : фии смониаҳи анаи смониаҳи суфӯфи ман алмлоӣкаҳи лои иълмҳми алои аллоҳи ъзу ҷл ,у алаввали асҳу қил : алхлқи ъушраи аҷзоъи ҷузъи алонсу алҷну соири алҳиўону ҷузъи алмлоӣкаҳи алсмоўот ва аларзину смониаҳи аҷзоъи ҳамлаи алърш ва ҳам алкрўбиўн . Ва алФоӣдаҳи фии зикри алърши ъқиби мо тақаддуми ани алърши баҳолаи хилофи алсмоءу аларз . Ва ани алии бен алҳусайн ъалиҳумо ассаломи қол : ани аллоҳи ъзу ҷли халқи алърши робъои лами ихлқи қиблаи алои салоса : алҳўоء ,у алқлм ,у алнўр , сами халқи алърши ман алвони анвори мухталифаи ман злки нур ахзар манеҳ ахзару алхзраҳу нур асФр манеҳ асФру алсФраҳу нур аҳмар манеҳ аҳмару алҳмраҳу нури абизу ҳўи нури алонвор ва манеҳ зўءи алнҳор .

فقال النّبی (ص) صدق، و قیل: فی ثمانیة انّه ثمانیة صفوف من الملائکة لا یعلمهم الّا اللَّه عزّ و جلّ، و الاوّل اصحّ و قیل: الخلق عشرة اجزاء جزء الانس و الجنّ و سائر الحیوان و جزء الملائکة السّماوات و الارضین و ثمانیة اجزاء حملة العرش و هم الکرّوبیّون. و الفائدة فی ذکر العرش عقیب ما تقدّم انّ العرش بحاله خلاف السّماء و الارض. و عن علی بن الحسین علیهما السّلام قال: انّ اللَّه عزّ و جلّ خلق العرش رابعا لم یخلق قبله الّا ثلاثة: الهواء، و القلم، و النّور، ثمّ خلق العرش من الوان انوار مختلفة من ذلک نور اخضر منه اخضر و الخضرة و نور اصفر منه اصفر و الصّفرة و نور احمر منه احمر و الحمرة و نور ابیض و هو نور الانوار و منه ضوء النّهار.

Қавла : иўмӣзи тързўни лои тхФии мнкми хоФиаҳи қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : лои ихФии болёء эй лои исттри алии аллоҳи шайъи ءи мнкму лои ман аҳўолкм . Рӯй ани абӯи Мӯсои алошърии қол : иързи анноси явми алқёмаҳи слоси арзоти Фомои арзатони Фҷдолу мъозир ва аммо алързаҳи алсолсаҳи Фъндҳои ттири алсҳФи фии алоидии Фохзи биминаҳу ахзи бшмолаҳу қил : лӣси иързҳми лиълми мо лами икни ъолмо бау локинаи иързҳми муболиғау мазоҳираи фии алъдл ,у қил : маънии алързи ани иърФи кули воҳиди мо истҳқаҳи ман савоб ӯ уқоб ,у қил : иързўни боъмолҳму ақўолҳми комаи иързи алслтони ҷндаҳи бослҳтҳму дўобҳм .

قوله: یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفی‌ مِنْکُمْ خافِیَةٌ قرأ حمزة و الکسائی: لا یخفی بالیاء ای لا یستتر علی اللَّه شی‌ء منکم و لا من احوالکم. روی عن ابو موسی الاشعری قال: یعرض النّاس یوم القیامة ثلاث عرضات فامّا عرضتان فجدال و معاذیر و امّا العرضة الثّالثة فعندها تطیر الصّحف فی الایدی فاخذ بیمینه و اخذ بشماله و قیل: لیس یعرضهم لیعلم ما لم یکن عالما به و لکنّه یعرضهم مبالغة و مظاهرة فی العدل، و قیل: معنی العرض ان یعرف کلّ واحد ما یستحقّه من ثواب او عقاب، و قیل: یعرضون باعمالهم و اقوالهم کما یعرض السّلطان جنده باسلحتهم و دوابّهم.

Фأмои ман أўтии китобаи биминаҳи ҳозои ахбори ани қавли алФриқини азои васли илайҳами китоби алҳифзаи Фиқўли алмؤмнўни қил : нзлти ҳзаҳи алоиаҳи фии абии слмаҳи бен абди алосд завҷам слмаҳи амрأаҳ алнабӣ ( с ) ҳўи аввали ман ҳоҷари илои алмдинаҳи ман асҳоби расӯли аллоҳ ( с ) сами ҳўи оми фии кули муъмин . Фиқўли ҳоؤми ақрؤои китобӣаи тақдираи ҳоؤми китобӣу ақрؤои китобии ФҳзФи алаввали лони ассонии идли алайҳ , эй хзўои китобӣу ақрؤоу анзрўои илои наҷотии лтқФўои алайҳо , иқоли ллрҷл « ҳоء » эй хз ,у ллоснин « ҳоؤмо » ,у ллҷмиъ « ҳоؤм » .

فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ هذا اخبار عن قول الفریقین اذا وصل الیهم کتاب الحفظة فیقول المؤمنون قیل: نزلت هذه الآیة فی ابی سلمة بن عبد الاسد زوج امّ سلمة امرأة النّبی (ص) هو اوّل من هاجر الی المدینة من اصحاب رسول اللَّه (ص) ثمّ هو عامّ فی کلّ مؤمن. فَیَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ تقدیره هاؤم کتابی و اقرؤا کتابی فحذف الاوّل لانّ الثّانی یدلّ علیه، ای خذوا کتابی و اقرؤا و انظروا الی نجاتی لتقفوا علیها، یقال للرّجل «هاء» ای خذ، و للاثنین «هاؤما»، و للجمیع «هاؤم».

Иқол : анаи китоби ткўни зулоти соҳибаи фии ботинау тоъотаи фии зоҳираи ироҳои анносу иқўлўн : тӯбои лиҳозои алъбд , Фозои қрأи китобаи ваҷди фии охираи ании стрти алейк фии алднёу ании ағФри ҳолки алиўми Фишрқи виҷҳау иؤмри бони иқлби китобаи Фозои қалбаи рои ҳснотаҳу фии охирҳо қади қблтҳои мнки Фиқўли ман фарти сарвара : тъолўои ақрؤои китобӣау алҳоءи фии китобӣау ҳисобӣаи ллўқФу лостроҳаҳ .

یقال: انّه کتاب تکون زلّات صاحبه فی باطنه و طاعاته فی ظاهره یراها النّاس و یقولون: طوبی لهذا العبد، فاذا قرأ کتابه وجد فی آخره انّی سترت علیک فی الدّنیا و انّی اغفر هالک الیوم فیشرق وجهه و یؤمر بان یقلب کتابه فاذا قلبه رای حسناته و فی آخرها قد قبلتها منک فیقول من فرط سروره: تعالوا اقْرَؤُا کِتابِیَهْ و الهاء فی کتابیه و حسابیه للوقف و لاستراحة.

Ани зайди бен собити қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « аввали ман аътии китобаи ман ҳзаҳи аломаҳи умри бен улхитобу ?лаи шуъоъи кшъоъи алшмс » қили ?ла : Фоини абӯи бикр ? қол : ҳайҳоти зафтаи алмлоӣкаҳи илои алҷнаҳ .

عن زید بن ثابت قال: قال رسول اللَّه (ص): «اوّل من اعطی کتابه من هذه الامّة عمر بن الخطاب و له شعاع کشعاع الشّمس» قیل له: فاین ابو بکر؟ قال: هیهات زفته الملائکة الی الجنّة.

Қавла : إнии зннти أнии млоқи ҳисобӣаи ҳозои алзни исми ллълми лӣси ман алшку ҳўи фии алқуръони касӣри маъноа : алиқини саммии алиқини знои лони алзни ялади алиқин , маъноаи аиқнти фии алднёи ании мъоин ҳисобӣ фиканат астъди ?ла .

قوله: إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاقٍ حِسابِیَهْ هذا الظّنّ اسم للعلم لیس من الشّک و هو فی القرآن کثیر معناه: الیقین سمّی الیقین ظنّا لان الظّن یلد الیقین، معناه ایقنت فی الدّنیا انّی معاین حسابی فکنت استعدّ له.

Фҳўи фии айшаи розӣае фии ҳаёаи Марзияи ирзии баҳои соҳибҳоу харҷати махраҷи соир рӯй алоӣ .

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ راضِیَةٍ ای فی حیاة مرضیّة یرضی بها صاحبها و خرجت مخرج سائر روی الآی.

Фии ҷинаи олияи қил : халқи аллоҳи алҷнаҳи олияу алнҳори ҳоўиаҳ ,у қил : « фии ҷинаи олия » алмкони олияи алқдру алшأн .

فِی جَنَّةٍ عالِیَةٍ قیل: خلق اللَّه الجنّة عالیة و النّهار هاویة، و قیل: «فِی جَنَّةٍ عالِیَةٍ» المکان عالیة القدر و الشّأن.

ҚтўФҳои дониаҳ эй сморҳои қарибаи инолҳои алқоӣму алқоъду алмзтҷъи иқтФўни Киеви шоؤоу иқоли ?лаам : клўоу ашрбўои ман Наими алҷнаҳи ҳниӣои слимои ман алоФоту алмкораҳи лои тнғиси фӣҳоу лои ткдир . Бмои أслФтм эй бсбби мо қидматами ман алхироту алтоъоти фии айёми алднёи алмозиаҳ . Қоли ибни аббоси анҳо нзлти фии алсоӣмини хосса . Фии алأёми алхолиаҳ эй алҷоӣъаҳи комаи тқўл : нҳораҳи соӣм .

قُطُوفُها دانِیَةٌ ای ثمارها قریبه ینالها القائم و القاعد و المضطجع یقطفون کیف شاؤا و یقال لهم: کُلُوا وَ اشْرَبُوا من نعیم الجنّة هَنِیئاً سلیما من الآفات و المکاره لا تنغیص فیها و لا تکدیر. بِما أَسْلَفْتُمْ ای بسبب ما قدمتم من الخیرات و الطّاعات فی ایّام الدّنیا الماضیة. قال ابن عباس انّها نزلت فی الصّائمین خاصّة. فِی الْأَیَّامِ الْخالِیَةِ ای الجائعة کما تقول: نهاره صائم.

Ирўии ани аллоҳи ъзу ҷли иқўли явми алқёмаҳ : « ё аўлёӣии толмои ?назарети аликми фии алднёу қади қлсти шФоҳкми ани алошрбаҳу ғорати аъинкму хмсти бтўнкми Фкўнўои алиўми фии нъимкм .

یروی انّ اللَّه عزّ و جلّ یقول یوم القیامة: «یا اولیائی طالما نظرت الیکم فی الدّنیا و قد قلصت شفاهکم عن الاشربة و غارت اعینکم و خمصت بطونکم فکونوا الیوم فی نعیمکم.

Клўоу ашрбўои ҳниӣои бмои أслФтми фии алأёми алхолиаҳ .

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیَّامِ الْخالِیَةِ.

Ва أмои ман أўтии китобаи бшмолаҳи қил : нзлти фии алосўди бен абди алосди ахии абии слмаҳи ҳўи ?лаи хоси сами ҳўи оми фии ҷамеъи алкФор . Қил : инзъи ядаи ман садраи илои мо халафи зуҳраи Фиътии китобаи бшмолаҳи Фиқўл : ё литнии лами أўти китобӣа .

وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ قیل: نزلت فی الاسود بن عبد الاسد اخی ابی سلمة هو له خاصّ ثمّ هو عامّ فی جمیع الکفّار. قیل: ینزع یده من صدره الی ما خلف ظهره فیعطی کتابه بشماله فیقول: یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ.

Ва лами أдри мо ҳисобӣаи итмнии ани лами ибъсу лами иҳосби лмои ирии фӣаи ман қбоӣҳи аъмолаи ҳозои кқўлаҳ : аи литнии канти тробо » .

وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِیَهْ یتمنّی ان لم یبعث و لم یحاسب لما یری فیه من قبائح اعماله هذا کقوله:ا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً».

ё литҳои канти алқозиаҳи алҳоءи роҷеъаи илои мўттаҳи иқўл : ё литнӣ мат метаҳ қозӣаи лои ҳаёаи баъдҳо итмнўн аламут ъанд злки фии алқёмаҳи ман шуда мо иқосўнаҳи ман алъқўбаҳу конўои манашад анноси кроҳиаҳи ллмўти фии алднё .

یا لَیْتَها کانَتِ الْقاضِیَةَ الهاء راجعة الی موتته یقول: یا لیتنی متّ میته قاضیة لا حیاة بعدها یتمنّون الموت عند ذلک فی القیامة من شدّة ما یقاسونه من العقوبة و کانوا من اشدّ النّاس کراهیة للموت فی الدّنیا.

Мо أғнии ании молияи лами инФънии мо ҷмътаҳи фии алднёи ман аломўолу лами идФъи ании ман азоби аллоҳи шиӣо .

ما أَغْنی‌ عَنِّی مالِیَهْ لم ینفعنی ما جمعته فی الدّنیا من الاموال و لم یدفع عنّی من عذاب اللَّه شیئا.

Ҳлки ании султония эй злти ании ҳуҷҷатӣу золи ании мулкӣу қӯтӣу қил : кули аҳади кони ?лаи султони алӣ нафсау молау ҷавориҳаи Физўли фии алқёмаҳи султонаи алӣ нафса Флои имлки лнФсаҳ . Ва қил : злки кони бҳиси луи ?ераади ани иؤмни лқдри алии злки алслотаҳи фии аллсони албалоғау қувваи алкломи маъаи алособаҳу алслити алзиту алслтони алмкнаҳу алқдраи фии қавлаи ъзу ҷл : إнаҳи лӣси ?лаи султони إнмои султона ва мо кони ?лаи алайҳими ман султони إни ибодии лӣси лаки алайҳими султону моти фалони фии султони фалон эй фии вилоята .

هَلَکَ عَنِّی سُلْطانِیَهْ ای ضلّت عنّی حجّتی و زال عنّی ملکی و قوّتی و قیل: کلّ احد کان له سلطان علی نفسه و ماله و جوارحه فیزول فی القیامة سلطانه علی نفسه فلا یملک لنفسه. و قیل: ذلک کان بحیث لو اراد ان یؤمن لقدر علی ذلک السّلاطة فی اللّسان البلاغة و قوّة الکلام مع الاصابة و السّلیط الزّیت و السّلطان المکنة و القدرة فی قوله عزّ و جلّ: إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ إِنَّما سُلْطانُهُ وَ ما کانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ و مات فلان فی سلطان فلان ای فی ولایته.

Хзўаҳи Фғлўаҳи алқўли ҳоҳнои мзмр , эй иқўли аллоҳи ъзу ҷли лхзнаҳи ҷаҳаннами хзўаҳи Фшдўаҳи болоғлол , эй аҷмъўои ядаи илои ънқаҳи фии алҳдид .

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ القول هاهنا مضمر، ای یقول اللَّه عزّ و جلّ لخزنة جهنّم خُذُوهُ فشدّوه بالاغلال، ای اجمعوا یده الی عنقه فی الحدید.

Сами алҷҳими слўаҳ эй адхлўаҳи фӣҳоу аҳрқўаҳ .

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ ای ادخلوه فیها و احرقوه.

Сами фии силсилаи иқол : тдхли алслслаҳи фии фӣаи сами ихрҷи ман мқъдтаҳу маънии Фослкўаҳ эй Фослкўои фӣаи алслслаҳу локини алъараби иқўл : адхлти алқлнсўаҳи фии раъса ,у қил : ҳаии силсилаи воҳидаи идхлўни ҷмиъои фӣҳоу ишди бъзҳми илои баъзу қил : бали лкли воҳиди силсилаи заръҳо сбъўни зроъо . Қоли нўФи албкоӣии алшомӣ : кули зроъи сбъўни боъо , кул боъ абъди мо бинӣу байни Маккау ҳўи иўмӣзи болкўФаҳ ,у фии рўоиаҳи бзроъи алмтрФи алҷбор , ва алҷбор ъанд алъараби алъзими алтўл . Ва ани абди аллоҳи бен Амри бен алъоси ан алнабӣ ( с ) қол : « луи ани рзрозаҳ мисли ҳзаҳу ашори ило мисли алҷмҷмаҳи арслти ман алсмоءи илои аларзу ҳаии масираи хумси моӣаҳи санаи лблғти аларз , қил : аллилу луи анҳо арслти ман раъси алслслаҳи лсорти арбаъӣни хриФо , аллилу алнҳор қабл ани тблғи аслҳо ӯ ъқрҳо . Ва ани каъби қол : луи ҷамъи ҳадиди алднёи мо вазни ҳалқаи минҳо . Ва қил : луи ани ҳалқаи минҳои вазъати алии ҷабали лзоби ман ҳурҳо . « إнаҳи кони лои иؤмни биллоҳи алъзим » .

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ یقال: تدخل السّلسلة فی فیه ثمّ یخرج من مقعدته و معنی فَاسْلُکُوهُ ای فاسلکوا فیه السّلسلة و لکنّ العرب یقول: ادخلت القلنسوة فی رأسه، و قیل: هی سلسلة واحدة یدخلون جمیعا فیها و یشدّ بعضهم الی بعض و قیل: بل لکلّ واحد سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً. قال نوف البکائی الشّامی: کلّ ذراع سبعون باعا، کلّ باع ابعد ما بینی و بین مکة و هو یومئذ بالکوفة، و فی روایة بذراع المترف الجبّار، و الجبّار عند العرب العظیم الطّول. و عن عبد اللَّه بن عمرو بن العاص عن النّبی (ص) قال: «لو انّ رضراضة مثل هذه و اشار الی مثل الجمجمة ارسلت من السّماء الی الارض و هی مسیرة خمس مائة سنة لبلغت الارض، قیل: اللّیل و لو انّها ارسلت من رأس السّلسلة لسارت اربعین خریفا، اللّیل و النّهار قبل ان تبلغ اصلها او عقرها. و عن کعب قال: لو جمع حدید الدّنیا ما وزن حلقة منها. و قیل: لو انّ حلقة منها وضعت علی جبل لذاب من حرّها. «إِنَّهُ کانَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ».

Ва лои иҳзи алии таоми алмскин эй лои итъму лои иأмр ба бали кони иқўл : أ натаъм ман луи ишоءи аллоҳи атъима . Кони абӯи алдрдоءи иқўл ломрأтаҳам алдрдоء : нҷўнои ман нисфи алслслаҳи омнои биллоҳи Фҳзии алии атъоми алмскини ллнсФи албоқӣ .

وَ لا یَحُضُّ عَلی‌ طَعامِ الْمِسْکِینِ ای لا یطعم و لا یأمر به بل کان یقول: أ نطعم من لو یشاء اللَّه اطعمه. کان ابو الدرداء یقول لامرأته ام الدرداء: نجونا من نصف السّلسلة آمنّا باللّه فحضّی علی اطعام المسکین للنّصف الباقی.

Флиси ?лаи алиўми ҳоҳнои ҳмими алҳмим : алқриб насабо ӯ вдо ӯ лои интФъи бҳмимаҳи комаи интФъи фии алднё .

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هاهُنا حَمِیمٌ الحمیم: القریب نسبا او ودّا او لا ینتفع بحمیمه کما ینتفع فی الدّنیا.

Ва лои таоми إлои ман ғуслину ҳўи алсдиди алзии инғсли ман абадони аҳли алнор .

وَ لا طَعامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِینٍ و هو الصّدید الّذی ینغسل من ابدان اهل النّار.

Ва қил : ҳўи таоми аъдаҳи аллоҳи лоҳли алнору ҳўи аълам ба ҳўи баъзи мо ахФии ?лаам , иқол : ллнори даракоту лкли даракаи навъи таому шароб .

و قیل: هو طعام اعدّه اللَّه لاهل النّار و هو اعلم به هو بعض ما اخفی لهم، یقال: للنّار درکات و لکلّ درکة نوع طعام و شراب.

Лои иأклаҳи إлои алхотؤни алкоФрўни алҷоӣрўни ани тариқ алҳақ ъмдо .

لا یَأْکُلُهُ إِلَّا الْخاطِؤُنَ الکافرون الجائرون عن طریق الحقّ عمدا.

Флои أқсми лои салау маъноа : ақсму дахлати лои мؤкдаҳ ,у қил : анҳо нафии лорди каломи алмшркини конаи қол : лӣси аламри комаи иқўлаҳи алмшркўн : أқсми бмои тбсрўн .

فَلا أُقْسِمُ لا صلة و معناه: اقسم و دخلت لا مؤکّدة، و قیل: انّها نفی لردّ کلام المشرکین کانّه قال: لیس الامر کما یقوله المشرکون: أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ.

Ва мо лои тбсрўни ҳозои ман ҷавомеъи кулами алқуръон , қоли қтодаҳ : ақсми болошёءи кулҳо Фидхли фӣаи ҷамеъи алмўҷўдот . Ва қил : ақсми болднёу алохраҳ . Ва қил : мо тбсрўни мо алии зуҳри аларз ва мо лои тбсрўни мо фии батнҳо . Ва қил : тбсрўни алоҷсом ва мо лои тбсрўни алорўоҳ .

وَ ما لا تُبْصِرُونَ هذا من جوامع کلم القرآن، قال قتادة: اقسم بالاشیاء کلّها فیدخل فیه جمیع الموجودات. و قیل: اقسم بالدّنیا و الآخرة. و قیل: ما تبصرون ما علی ظهر الارض و ما لا تبصرون ما فی بطنها. و قیل: تبصرون الاجسام و ما لا تبصرون الارواح.

Ва қил : мо тбсрўни алонс ва мо лои тбсрўни алмлоӣкаҳу алҷн . Ва қил : алнъми аззоҳирау алботнаҳ .

و قیل: ما تبصرون الانس و ما لا تبصرون الملائکة و الجنّ. و قیل: النّعم الظّاهرة و الباطنة.

Ва қил : мо тбсрўни мо азҳари аллоҳи ллмлоӣкаҳу аллўҳу алқлм ва мо лои тбсрўни мо астأсри аллоҳи бълмаҳи Флми итлъи алайҳи аҳдо . Ва қоли ҷаъфар : бмои тбсрўни ман сунъии фии мулкӣ ва мо лои тбсрўни ман барии боўлёиӣ . Ва қоли ҷунайд : бмои тбсрўни ман осори алрсолаҳу алўҳии алии ҳабибии Муҳамад .

و قیل: ما تبصرون ما اظهر اللَّه للملائکة و اللّوح و القلم و ما لا تبصرون ما استأثر اللَّه بعلمه فلم یطلع علیه احدا. و قال جعفر: بما تبصرون من صنعی فی ملکی و ما لا تبصرون من برّی باولیایی. و قال جنید: بما تبصرون من آثار الرّسالة و الوحی علی حبیبی محمد.

Ва мо лои тбсрўни ман алсри маъааи лайлаи алосроء ,у қоли ибни ътоءи мо тбсрўни ман осори алқдра ва мо лои тбсрўни ман асрори алқдра .

وَ ما لا تُبْصِرُونَ من السّر معه لیلة الاسراء، و قال ابن عطاء ما تبصرون من آثار القدرة وَ ما لا تُبْصِرُونَ من اسرار القدرة.

إнаҳи лқўли расӯли Карими ҳозои ҷавоби алқсм , эй ани ҳозои алқуръони қроءаҳи расӯли Карим яъне Муҳамад ( с ) . АзоФи алқўли илайҳи лонаи лмои қоли қавли расӯли ақтзии мрслои факони мълўмои ани мо иқрأаҳи каломи мурсалау анмои ҳўи маблағау қади иأти алқўли фии алқуръон ,у алмрод ба алқроءаҳи қоли аллоҳи таъолӣ . Ҳатто тълмўои мо тқўлўн эй мо тқрؤни фии слўткм .

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ هذا جواب القسم، ای انّ هذا القرآن قراءة رسول کریم یعنی محمد (ص). اضاف القول الیه لانّه لمّا قال قول رسول اقتضی مرسلا فکان معلوما انّ ما یقرأه کلام مرسله و انّما هو مبلّغه و قد یأت القول فی القرآن، و المراد به القراءة قال اللَّه تعالی. حَتَّی تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ ای ما تقرؤن فی صلوتکم.

Ва қил : сабаби нузули алоиаҳи ани алўлиди бен алмғираҳи қол : ани мҳмдои соҳир ,у қоли абӯи ҷаҳл : ҳўи шоири Фонзли аллоҳи таъолӣ : Флои أқсми бмои тбсрўн ва мо лои тбсрўни إнаҳи лқўли расӯли Карими қил : яъне Ҷабраил ( ъ ) .

و قیل: سبب نزول الآیة انّ الولید بن المغیرة قال: انّ محمّدا ساحر، و قال ابو جهل: هو شاعر فانزل اللَّه تعالی: فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ وَ ما لا تُبْصِرُونَ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ قیل: یعنی جبرئیل (ع).

Танзили ман раби Алъоламин эй ани алзии иқрأаҳи Ҷабраили алии Муҳамад ( с ) ва мо ҳўи бқўли шоири қлилои мо тؤмнўни мо салаи дахлати ллтўкид эй қлилои тؤмнўн .

تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ ای انّ الّذی یقرأه جبرئیل علی محمد (ص) وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِیلًا ما تُؤْمِنُونَ ما صلة دخلت للتّوکید ای قلیلا تؤمنون.

Ва лои бқўли коҳини қлилои мо тзкрўни қрأи ибни касӣру ибни омиру ёқӯб : иؤмнўни изкрўни болёءи Фиҳмо . Ва ?ераади болқлили нафии аимонҳми Аслан кқўлк : лмни лои изўрки Флмои тأтино ва анат таред лои тأтинои Аслан . Алшъри фии аллғаҳ : алълм , иқол : шеърати ашър , эй илмат ,у шеъри алрҷли азои сори шоъроу саммии алшоъри шоърои лони алшъри илми брأсаҳи лои иълмаҳи кули аҳад . Ва алкоҳни алзии изъми ани ?лаи хдмои ман алҷни иأтўнаҳи бзрби ман алўҳӣ ,у қади анқтъти алкҳонаҳ баъд набино ( с ) лони алҷни ҳбсўоу мнъўои ани алостмоъ . Танзили ман раби Алъоламин яъне ба алқуръон назул ба Ҷабраили алии Муҳамад ( с ) .

وَ لا بِقَوْلِ کاهِنٍ قَلِیلًا ما تَذَکَّرُونَ قرأ ابن کثیر و ابن عامر و یعقوب: یؤمنون یذکرون بالیاء فیهما. و اراد بالقلیل نفی ایمانهم اصلا کقولک: لمن لا یزورک فلمّا تأتینا و انت ترید لا تأتینا اصلا. الشّعر فی اللّغة: العلم، یقال: شعرت اشعر، ای علمت، و شعر الرّجل اذا صار شاعرا و سمّی الشّاعر شاعرا لانّ الشّعر علم برأسه لا یعلّمه کلّ احد. و الکاهن الّذی یزعم انّ له خدما من الجنّ یأتونه بضرب من الوحی، و قد انقطعت الکهانة بعد نبیّنا (ص) لانّ الجنّ حبسوا و منعوا عن الاستماع. تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ یعنی به القرآن نزل به جبرئیل علی محمد (ص).

Ва луи тқўли ълино яъне алрасулу луи тҳрзу ахтлқи ълиноу ?утии бшии ء ман ъанд нафса ӯ зоди фии алқуръон ӯ нақс манеҳ .

وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا یعنی الرّسول و لو تحرض و اختلق علینا و اتی بشی‌ء من عند نفسه او زاد فی القرآن او نقص منه.

Лأхзно манеҳ болимин эй ломрнои ани иؤхзи бедаи ахзои болъқўбаҳи колслтони азои ?ераади алостхФоФи ббъзи раиятаи қоли лбъзи аъвона : хзи бедау ахрҷаҳ . Ва қил : маъноа лонтқмно манеҳ билқуввау алқдрае ъзбноаҳу ахзноаҳи бқҳри ахзи ъқўбаҳу ъбри ани алқўаҳи болимини лони қувваи кули шайъи ءи фии мёмнаҳ ,у қил : лأхзно манеҳ болимин эй болҳқи кқўлаҳ : кантами тأтўннои ани алимин эй ман қабл алҳақ . Ва қил : « болимин » эй болъҳди алғлизи алзӣ ахзно манеҳ . эй толбноаҳи бъҳднои луи тқўли ълино .

لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ ای لامرنا ان یؤخذ بیده اخذا بالعقوبة کالسّلطان اذا اراد الاستخفاف ببعض رعیّته قال لبعض اعوانه: خذ بیده و اخرجه. و قیل: معناه لانتقمنا منه بالقوّة و القدرة ای عذّبناه و اخذناه بقهر اخذ عقوبة و عبّر عن القوّة بالیمین لانّ قوّة کل شی‌ء فی میامنه، و قیل: لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ ای بالحقّ کقوله: کُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْیَمِینِ ای من قبل الحقّ. و قیل: «بالیمین» ای بالعهد الغلیظ الّذی اخذنا منه. ای طالبناه بعهدنا لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا.

Сам лқтъно манеҳ алўтин эй амтноаҳу аҳлкноаҳ , лони алўтини арақи фии алқлби муттасили болзҳри азои қатъи моти соҳиба . Қоли ибни аббос : алўтини нёти алқлб . Ва қоли муҷоҳиди ҳўи алҳбли алзии фии алзҳри азои анқтъи моти алонсон .

ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِینَ ای امتناه و اهلکناه، لانّ الوتین عرق فی القلب متّصل بالظّهر اذا قطع مات صاحبه. قال ابن عباس: الوتین نیاط القلب. و قال مجاهد هو الحبل الّذی فی الظّهر اذا انقطع مات الانسان.

Фмои мнкми ман أҳди анҳу ҳоҷзин эй монеъин иҳҷзўннои ани уқубатау алмънӣ : ани мҳмдои лои итклФи алкзби лоҷлкми маъаи илмаи анаи луи такаллуфаи лъоқбноаҳу лои иқдри аҳади алии дафъи ъқўбтнои анҳуу ҷамъи ҳоҷзину ҳўи ман наъти аҳади лони аҳдои истъмли фии маънии алҷмъи кқўлаҳ : ло нафарқ байни أҳди ман русулау إнаҳи лтзкраҳи ллмтқин эй ани ҳозои алқуръони лмўъзаҳи ллмтқини хсҳми болзкри лонтФоъҳм бау алтзкраҳи алъломаҳи алтии изкри баҳои алмънӣу إнои лнълми أни мнкми мкзбини болқрони ҷоҳдини ллрсолаҳу сифоти алолҳиаҳ . Ва қил : анои лнълми ман исдқ ва ман икзб . Қоли молики моашад ҳзаҳи алоиаҳи алии ҳзаҳи аломаҳ .

فَما مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِینَ ای مانعین یحجزوننا عن عقوبته و المعنی: انّ محمدا لا یتکلّف الکذب لاجلکم مع علمه انّه لو تکلّفه لعاقبناه و لا یقدر احد علی دفع عقوبتنا عنه و جمع حاجزین و هو من نعت احد لانّ احدا یستعمل فی معنی الجمع کقوله: لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ ای انّ هذا القرآن لموعظة للمتّقین خصّهم بالذّکر لانتفاعهم به و التّذکرة العلامة الّتی یذکر بها المعنی و إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْکُمْ مُکَذِّبِینَ بالقرآن جاحدین للرّسالة و صفات الآلهیه. و قیل: انّا لنعلم من یصدّق و من یکذّب. قال مالک ما اشدّ هذه الآیة علی هذه الامّة.

Ва إнаҳи лҳсраҳ эйу ани алқуръони лҳсраҳу ндомаҳи алии алкоФрини явми алқёмаҳи азои рأўои савоби ман омн бау амали бмои фӣау қади холФўоу зиъўои алъамал ба .

وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ ای و انّ القرآن لحسرة و ندامة عَلَی الْکافِرِینَ یوم القیامة اذا رأوا ثواب من آمن به و عمل بما فیه و قد خالفوا و ضیّعوا العمل به.

Ва إнаҳи лҳқи алиқини музофи илои алнъти таъвила :у анаи ллҳқи алиқину қил : маъноаи анаи ллиқини ҳақи алиқин , комаи тқўл : ҳўи алҷўоди айни алҷўод . Ва қил : анаи лҳқи аламри алиқини аиқн ба алмؤмни фии алднёи ФинФъаҳу аиқн ба алкоФри фии алохраҳи Флми инФъаҳ .

وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْیَقِینِ مضاف الی النّعت تأویله: و انّه للحقّ الیقین و قیل: معناه انّه للیقین حقّ الیقین، کما تقول: هو الجواد عین الجواد. و قیل: انّه لحقّ الامر الیقین ایقن به المؤمن فی الدّنیا فینفعه و ایقن به الکافر فی الآخرة فلم ینفعه.

Ва қил : ани алтҳсри ллкоФри явми алқёмаҳи коӣни лои маҳола .

و قیل: ان التّحسّر للکافر یوم القیامة کائن لا محالة.

Фсбҳи босами рбки алъзими таъвилаи Фсбҳи рбки алъзиму алосми зоид кқўл лабед :

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ تأویله فسبّح ربّک العظیم و الاسم زائد کقول لبید:

Ва алмънӣ : сли ?лау нзҳаҳи ъмои лои илиқ ба Фсбҳони аллоҳи доимоу алъзими алзии кули шайъи ءи фии ҷанби азиматаи сағир .

و المعنی: صلّ له و نزّهه عمّا لا یلیق به فسبحان اللَّه دائما و العظیم الّذی کلّ شی‌ء فی جنب عظمته صغیر.