Ин сӯраро ду номаст , сӯраи алмрслоту сӯраи алърФ . Панҷоҳ оятаст сад ва ҳаштод ва як клмт , ҳаштсаду шонздаҳи ҳарфи ҷумла ба Макка фурӯ омад ва дар ?маккейот шимуранд . Абди аллоҳ масъӯд гуфт : ман бо расӯли худо ( с ) будам , лайлаи алҷн ки ин сӯра ба вай фурӯ омад ибн аббос гуфт : ҳамаи сӯра ?маккейаст , магари як оят ки ба Мадина фурӯ омад :у إзои қили ?лаами аркъўои лои иркъўн . Дарин сӯра на носихаст ва на мансӯх . Ва дар фазилати ин сӯраи абии бен каъб ривоят кунад аз Мустафо ( с ) гуфт : ҳар ки ин сӯра бархонад ном ӯ дар девон муъминон нависанд ва гӯйанд : ин аз мушрикон нест . Дар рӯзгори хилофати умр мардӣ биёмад аз аҳли Ироқи ном ӯ сбиғ ва аз умри зорёт ва мурсалот пурсед .

این سوره را دو نام است، سورة المرسلات و سورة العرف. پنجاه آیت است صد و هشتاد و یک کلمت‌، هشتصد و شانزده حرف جمله به مکه فرو آمد و در مکیّات شمرند. عبد اللَّه مسعود گفت: من با رسول خدا (ص) بودم، لیلة الجنّ که این سوره به‌وی فرو آمد ابن عباس گفت: همه سوره مکّی است، مگر یک آیت که به مدینه فرو آمد: وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لا یَرْکَعُونَ. درین سوره نه ناسخ است و نه منسوخ. و در فضیلت این سوره ابی بن کعب روایت کند از مصطفی (ص) گفت: هر که این سوره برخواند نام او در دیوان مؤمنان نویسند و گویند: این از مشرکان نیست. در روزگار خلافت عمر مردی بیامد از اهل عراق نام او صبیغ و از عمر ذاریات و مرسلات پرسید.

Сбиғ одат дошт ки пайвастаи азин муъзалот оёт пурседӣ , яъне ки то мардум дар он фурӯ монанди . Умр ӯро дарра зад ва гуфт : луи вҷдтки мҳлўқои лзрбти алзии фӣаи ъинок .

صبیغ عادت داشت که پیوسته ازین معضلات آیات پرسیدی، یعنی که تا مردم در آن فرو مانند. عمر او را درّه زد و گفت: لو وجدتک محلوقا لضربت الّذی فیه عیناک.

Агар ман турои сари ситурдаи ёФтмии турои гардани здмӣ . Умри ин сухан аз баҳр он гуфт ки аз расӯли худо ( с ) шунида буд дар сифати хавориҷ ки : « симоҳми алтлҳиқ » , гуфт : дар уммати ман қавмии хавориҷ бурун оянд нишон эшон онаст ки миёни сар ситурда доранд . Пас умри номаи набшат ба абӯи Мӯсои ашъарӣу кони амирои алии алъроқ ки як соли ин сбиғро маҳҷӯр доред , бо ваии мншинид ва сухан магӯӣед . Пас аз як соли сбиғ тавба карду узри хосту умри тавбаи вайу узри вай қабул кард шофиӣ гуфт : ҳукмии фии аҳли алкломи кҳкми умри фии сбиғ .

اگر من ترا سر سُترده یافتمی ترا گردن زدمی. عمر این سخن از بهر آن گفت که از رسول خدا (ص) شنیده بود در صفت خوارج که: «سیماهم التّلحیق»، گفت: در امّت من قومی خوارج برون آیند نشان ایشان آنست که میان سر سترده دارند. پس عمر نامه نبشت به ابو موسی اشعری و کان امیرا علی العراق که یک سال این صبیغ را مهجور دارید، با وی منشینید و سخن مگویید. پس از یک سال صبیغ توبه کرد و عذر خواست و عمر توبه وی و عذر وی قبول کرد شافعی گفت: حکمی فی اهل الکلام کحکم عمر فی صبیغ.

Ва алмрслоти урафои сухан муттасиласту мунтазам то : Фолмлқёти зкро ,у мурод аз ҳамаи Фриштгонсти бқўли баъзе муфассирону алмрслоти урафо яъне : алмлоӣкаҳи трсли болмърўФу тариқи албру маҳосини алоФъолу макорими алохлоқ , кқўлаҳи ъзу ҷл :у أмри болърФ . Ва алърФ : бмънии алмърўФу ҳўи алмсдру исмии алшии ءи алҳсни урафои комаи исмии алшии ءи алқбиҳ : нкро , эй мнкро .

وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً سخن متّصل است و منتظم تا: فَالْمُلْقِیاتِ ذِکْراً، و مراد از همه فریشتگانست بقول بعضی مفسّران وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً یعنی: الملائکة ترسل بالمعروف و طریق البرّ و محاسن الافعال و مکارم الاخلاق، کقوله عزّ و جلّ: وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ. و العرف: بمعنی المعروف و هو المصدر و یسمّی الشّی‌ء الحسن عرفا کما یسمّی الشی‌ء القبیح: نکرا، ای منکرا.

ФолъосФоти ъсФо яъне : малоикаи алъзоби иъсФўни борўоҳи алкФор « ъсФо » эй исръўни баҳо .

فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً یعنی: ملائکة العذاب یعصفون بارواح الکفّار «عَصْفاً» ای یسرعون بها.

Ва алношроти ншро яъне : алмлоӣкаҳи тншри сҳоӣФи алўҳии алии алонбёءу алсФраҳи тншри алмсоҳФи фии алсмоءи ман қавла : « ктобои илқоаҳи мншўро » .

وَ النَّاشِراتِ نَشْراً یعنی: الملائکة تنشر صحائف الوحی علی الانبیاء و السّفرة تنشر المصاحف فی السّماء من قوله: «کِتاباً یَلْقاهُ مَنْشُوراً».

ФолФорқоти Фрқо яъне : алмлоӣкаҳи тафарруқи болавҳии байни алҳлол ваулҳаром .

فَالْفارِقاتِ فَرْقاً یعنی: الملائکة تفرق بالوحی بین الحلال و الحرام.

Фолмлқёти зкро яъне : алмлоӣкаҳи талаққии алўҳии илои алонбёءи кқўлаҳ : « илқии алрўҳи ман أмраҳи алии ман ишоءи ман ибода » алолқоء : алإблоғу алоълом . Қоли аллоҳи таъолӣ : إнои снлқии алейк қўлои сқилоу аззикри ҳоҳнои алқуръон . Ва қоли баъзи алмФсрин : алмроди билкули алрёҳ . Қолўо :у алмрслоти урафо яъне : алрёҳи трсли мттобъаҳи кърФи алдику кърФи алФрси итлўои баъзҳо баъзан лои ихлўи ?илҷуи ман риҳи қту алои крби алхлқи ман ъосФ ӯ рхоء ӯ насим .

فَالْمُلْقِیاتِ ذِکْراً یعنی: الملائکة تلقی الوحی الی الانبیاء کقوله: «یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلی‌ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ» الالقاء: الإبلاغ و الاعلام. قال اللَّه تعالی: إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقِیلًا و الذّکر هاهنا القرآن. و قال بعض المفسّرین: المراد بالکلّ الرّیاح. قالوا: وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً یعنی: الرّیاح ترسل متتابعة کعرف الدّیک و کعرف الفرس یتلوا بعضها بعضا لا یخلو الجوّ من ریح قطّ و الّا کرب الخلق من عاصف او رخاء او نسیم.

ФолъосФоти ъсФои ҳаии алрёҳи алшдидоти алҳбўб .

فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً هی الرّیاح الشّدیدات الهبوب.

Ва алношроти ншрои ҳаии алрёҳи аллинаҳ ,у қил : ҳаии алрёҳи алтии ирслҳои аллоҳи ншрои байни ядии раҳмата ,у қил : ҳаии алрёҳи алтии тншри алсҳобу тأтии болмтр .

وَ النَّاشِراتِ نَشْراً هی الرّیاح اللیّنة، و قیل: هی الرّیاح الّتی یرسلها اللَّه نشرا بین یدی رحمته، و قیل: هی الرّیاح الّتی تنشر السّحاب و تأتی بالمطر.

ФолФорқоти Фрқои ҳаии алрёҳи тафарруқи алсҳоби Фтҷълаҳ қатъану тзҳб ба .

فَالْفارِقاتِ فَرْقاً هی الرّیاح تفرّق السّحاب فتجعله قطعا و تذهب به.

Фолмлқёти зкрои ҳаии алрёҳи алии маънии анаи итъзи баҳои зўўи алأбсору яҳтамили ани алмрслоти урафои ҳаии лсўри алмнзлаҳу алоёту кзо : ФолФорқоти Фрқои оёти алқуръони тафарруқи байн алҳақу алботл .

فَالْمُلْقِیاتِ ذِکْراً هی الرّیاح علی معنی انّه یتّعظ بها ذوو الأبصار و یحتمل انّ المرسلات عرفا هی لسور المنزلة و الآیات و کذا: فَالْفارِقاتِ فَرْقاً آیات القرآن تفرق بین الحقّ و الباطل.

Узрои أўи нзро эй аъзороу анзоро . Таъвилаи арсли аллоҳи алмлоӣкаҳи илои алонбёءи лоҷли алоъзору алонзори аъзорои ман аллоҳи илои халқаи лӣлои икўни лоҳди ҳаҷаи Фиқўл : лами иأтнии расӯли аллоҳ ( с )у анзорои ман аллоҳи ?лаами ман азобау антсбои алии алмФъўли ?ла . Қрأи абӯи Амру Ҳамзау алксоӣӣу ҳФс : « узрои أўи нзро » . БолтхФиФи сокинаи алзол . Қолўо : лонҳмои фии мавзе .

عُذْراً أَوْ نُذْراً ای اعذارا و انذارا. تأویله ارسل اللَّه الملائکة الی الانبیاء لاجل الاعذار و الانذار اعذارا من اللَّه الی خلقه لئلّا یکون لاحد حجّة فیقول: لم یأتنی رسول اللَّه (ص) و انذارا من اللَّه لهم من عذابه و انتصبا علی المفعول له. قرأ ابو عمرو و حمزة و الکسائی و حفص: «عُذْراً أَوْ نُذْراً». بالتّخفیف ساکنة الذّال. قالوا: لانّهما فی موضع.

Масдарину ҳумои алоъзору алонзору лисои бҷмъи Фисқло . Ва қрأи рӯҳи ани ёқӯбу алўлиди ани аҳли алшом : болтсқилу алтҳрики Фиҳмо . Ва албоқўни бтхФиФи алаввалӣу тсқили ассонӣау ҳумои луғатон . Ани ибни аббоси фии қавлаи ъзу ҷли узрои أўи нзрои қол : иқўли аллоҳи ъзу ҷл ё ибни одами анмои أмрзкми лои зкркму амҳс ба знўбкму акФр ба хтоёкму анои рбкми аълами ани злки алмрзи яштади алайкуму анои фии злки мътзри аликм .

مصدرین و هما الاعذار و الانذار و لیسا بجمع فیثقلا. و قرأ روح عن یعقوب و الولید عن اهل الشام: بالتّثقیل و التّحریک فیهما. و الباقون بتخفیف الاولی و تثقیل الثّانیة و هما لغتان. عن ابن عباس فی قوله عزّ و جلّ عُذْراً أَوْ نُذْراً قال: یقول اللَّه عزّ و جلّ یا ابن آدم انّما أمرّضکم لا ذکرکم و امحّص به ذنوبکم و اکفّر به خطایاکم و انا ربّکم اعلم انّ ذلک المرض یشتدّ علیکم و انا فی ذلک معتذر الیکم.

إнмои тўъдўни лўоқъи ҳозои мавқеи алоқсоми алорбъаҳ , эй мо въдтми ман албъсу алҳсоби лкоӣни ани қариби сами байни вақти вуқуъаи Фқол : Фإзои алнҷўми тмст эй зҳби зўؤҳоу мҳии нурҳо . Ва қил : мҳити осорҳо комаи имҳии алкитоб .

إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ هذا موقع الاقسام الاربعة، ای ما وعدتم من البعث و الحساب لکائن عن قریب ثمّ بیّن وقت وقوعه فقال: فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ ای ذهب ضوؤها و محی نورها. و قیل: محیت آثارها کما یمحی الکتاب.

Ва إзои алсмоءи фараҷат эй сдъту шққту вақъати фӣҳо алФрўҷи алтии нФоҳои бқўлҳо ва молҳо ман фурӯҷ . Ва қил : фатҳат .

وَ إِذَا السَّماءُ فُرِجَتْ ای صدعت و شقّقت و وقعت فیها الفروج الّتی نفاها بقولها و مالها من فروج. و قیل: فتحت.

Ва إзо алҷбол насуфт ҳаракату қалъати ман амокинҳоу азҳбти бсръаҳ ҳатто лои ибқии лҳои асар , иқол : антсФти алшии ءи азои ахзтаҳи бсръаҳ .

وَ إِذَا الْجِبالُ نُسِفَتْ حرّکت و قلعت من اماکنها و اذهبت بسرعة حتّی لا یبقی لها اثر، یقال: انتسفت الشّی‌ء اذا اخذته بسرعة.

Ва إзои алрсли أқтти қрأи аҳли албсраҳ : вақтати болўоўу қрأи абӯи ҷаъфар : болўоўу тахфифи алқоФу қрأи алохрўни бололФу ташдиди алқоФу ҳумои луғатону алъараби тбдли алолФи ман алўоўу алўоўи ман алолФ . Иқўли всодаҳу асодаҳу китоби муарриху морху қавси мؤтру мأтру маънии ақтти ҷамъати лмиқоти явми маълуму ҳўи явми алқёмаҳи лишҳдўои алии аломм . Ва қил : ҷаъли явми алФсли ?лаами вқтои комаи қол : ани явми алФсли миқотҳми аҷмъин ,у қил : арслти лоўқоти маълума , илми аллоҳи субҳона , Форслҳми лоўқотҳми илми мо илмау ахтораҳ .

وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ قرأ اهل البصرة: وقّتت بالواو و قرأ ابو جعفر: بالواو و تخفیف القاف و قرأ الآخرون بالالف و تشدید القاف و هما لغتان و العرب تبدل الالف من الواو و الواو من الالف. یقول وسادة و اسادة و کتاب مورّخ و مارّخ و قوس مؤتّر و مأتّر و معنی اقّتت جمعت لمیقات یوم معلوم و هو یوم القیامة لیشهدوا علی الامم. و قیل: جعل یوم الفصل لهم وقتا کما قال: انّ یوم الفصل میقاتهم اجمعین، و قیل: ارسلت لاوقات معلومة، علم اللَّه سبحانه، فارسلهم لاوقاتهم علم ما علمه و اختاره.

Лأии явми أҷлти ҳзаҳи калимаи тъҷибу таъзим , иъҷби алъбоди ман злки алиўм . Ва маънӣ « أҷлт » вақтат , кқўлаҳ , ъзу ҷл :у блғнои أҷлнои алзии أҷлти лнои сами аҷоб нафса Фқол : лиўми алФсл . Қоли ибни аббос : явми иФсли арраҳмони байни алхлоӣқу маънӣ « алФсл » : алҳкм . Ва ал-файсал : алҳокм , эй иҳкми байни алмҳсну алмсии ءу байни алрслу мкзбиҳо . Ва қил : лأии явми أҷлт эй лои явми ахри алрслу зарби алаҷали лҷмъҳми лиўми алФсл эй лиўми алқзоءи байни алхлқ . Сами қоли алии ҷҳаҳи алтҳўилу алтъзими лшأни злки алиўм .

لِأَیِّ یَوْمٍ أُجِّلَتْ هذه کلمة تعجیب و تعظیم، یعجّب العباد من ذلک الیوم. و معنی «أُجِّلَتْ» وقّتت، کقوله، عزّ و جلّ: وَ بَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِی أَجَّلْتَ لَنا ثمّ اجاب نفسه فقال: لِیَوْمِ الْفَصْلِ. قال ابن عباس: یوم یفصل الرّحمن بین الخلائق و معنی «الْفَصْلِ»: الحکم. و الفیصل: الحاکم، ای یحکم بین المحسن و المسی‌ء و بین الرّسل و مکذّبیها. و قیل: لِأَیِّ یَوْمٍ أُجِّلَتْ ای لایّ یوم اخّر الرّسل و ضرب الاجل لجمعهم لِیَوْمِ الْفَصْلِ ای لیوم القضاء بین الخلق. ثمّ قال علی جهة التّهویل و التّعظیم لشأن ذلک الیوم.

Ва мо أдроки мо явми алФсли ман ин тааллуми канаау лами таъаҳҳуд мислаи .

وَ ما أَدْراکَ ما یَوْمُ الْفَصْلِ من این تعلم کنهه و لم تعهد مثله.

?вили иўмӣзи ллмкзбини ҳзаҳи алоиаҳи тткрри фии ҳзаҳи алсўраҳи ъушри марот ва фӣҳо салосаи ақвол : аҳадҳо ани алқуръони арабӣ ва ман ъодтҳми алткрору алотноби комаи фии ъодтҳми алохтсору алоиҷоз . Ва ассонии ани кули воҳидаи минҳои зикрати ъқиби ояи ғайри алаввалии Флои икўни мстҳҷноу луи лами икрри кони мтўъдои алии баъзи дуни баъз , алсолси ани басти алкломи фии алтрғибу алтрҳиби адъии илои идроки албғиаҳи ман алоиҷозу қади иҷди кули аҳади фӣ нафса ман таъсири алткрори болохФоء ба сами баъди бдои эҷоби алўили фии алохраҳи лмни кизби баҳои бзкри ман аҳлк манамам алонбёءи алаввалин кқўми Нӯҳу оду самуд . Фқол : أи лами нҳлки алأўлин ?илам намуттаҳаму нстأслҳми болъқўбаҳ , истифҳоми фии маънии алтқрир .

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ هذه الآیة تتکرّر فی هذه السّورة عشر مرّات و فیها ثلاثة اقوال: احدها انّ القرآن عربیّ و من عادتهم التّکرار و الاطناب کما فی عادتهم الاختصار و الایجاز. و الثّانی انّ کلّ واحدة منها ذکرت عقیب آیة غیر الاولی فلا یکون مستهجنا و لو لم یکرّر کان متوعّدا علی بعض دون بعض، الثّالث انّ بسط الکلام فی التّرغیب و التّرهیب ادعی الی ادراک البغیة من الایجاز و قد یجد کلّ احد فی نفسه من تأثیر التّکرار بالاخفاء به ثمّ بعد بدا ایجاب الویل فی الآخرة لمن کذّب بها بذکر من اهلک من امم الانبیاء الاوّلین کقوم نوح و عاد و ثمود. فقال: أَ لَمْ نُهْلِکِ الْأَوَّلِینَ الم نمتهم و نستأصلهم بالعقوبة، استفهام فی معنی التّقریر.

Сами нтбъҳми алохрин эй нлҳқи алмтأхрини аллазӣнаи аҳлкўои ман бъдҳми баҳами кқўми иброҳӣму қавми луту асҳоби мадину оли фиръавну млоӣаҳи сами тўъди алмҷрмини ман ИМАи Муҳамад ( с ) Фқол : кзлк нафеъл болмҷрмин эй мисли алзии Фълно баҳам нафеъл болмкзбини ман қўмк .

ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرِینَ ای نلحق المتأخّرین الّذین اهلکوا من بعدهم بهم کقوم ابراهیم و قوم لوط و اصحاب مدین و آل فرعون و ملائه ثمّ توعّد المجرمین من امّة محمد (ص) فقال: کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ ای مثل الّذی فعلنا بهم نفعل بالمکذّبین من قومک.

?вили иўмӣзи ллмкзбин эй лмни кизби болохраҳи баъди أни аҳтҷи алайҳи фии ҳзаҳи алоиаҳи боҳалоки аломаҳи баъди аломаҳу анҳми алии асрҳми фии алҳлоки ани ақомўои алии алошроку алошораҳи бқўлаҳ : « иўмӣз » илои вақти аҳлокҳми сами аҳтҷи алайҳими фии алоиаҳи алأхрии бқўлаҳ : أи лами нхлқкми ман моءи маин эй нутфаи заъифа . Алмими фии алмҳини аслӣау мҳонтҳои қиллатҳоу хстҳо . Ва қоли фиръавни лмўсӣ . Ҳўи маин , эй қалили фақиру кули шайъи ءи абтзлтаҳи Флми тснаҳи Фқди амтҳнтаҳу қолати ъоӣшаҳ : кони расӯли аллоҳ ( с ) фии мҳнаҳи аҳла .

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ ای لمن کذّب بالآخرة بعد أن احتجّ علیه فی هذه الآیة باهلاک الامّة بعد الامّة و انّهم علی اثرهم فی الهلاک ان اقاموا علی الاشراک و الاشارة بقوله: «یومئذ» الی وقت اهلاکهم ثمّ احتجّ علیهم فی الآیة الأخری بقوله: أَ لَمْ نَخْلُقْکُمْ مِنْ ماءٍ مَهِینٍ ای نطفة ضعیفة. المیم فی المهین اصلیّة و مهانتها قلّتها و خسّتها. و قال فرعون لموسی. هو مهین، ای قلیل فقیر و کلّ شی‌ء ابتذلته فلم تصنه فقد امتهنته و قالت عائشة: کان رسول اللَّه (ص) فی مهنة اهله.

Фҷълноаҳи фии қарори макин яъне алрҳми истқри фӣаи алмоءу итмкн . Ва қил : итмкни фӣаи алўлд .

فَجَعَلْناهُ فِی قَرارٍ مَکِینٍ یعنی الرّحم یستقرّ فیه الماء و یتمکّن. و قیل: یتمکّن فیه الولد.

إлии қадари маълум яъне : илои вақти хурӯҷи алўлду булӯғи ҳади алкмол . Ва қил : إлии қадари маълуми арбаъӣни иўмои нутфа ,у арбаъӣни иўмои ълқаҳи кқўлаҳ : «у нқри фии алорҳоми мо ншоءи илои аҷали мсмии хлқои ман баъди халқ » .

إِلی‌ قَدَرٍ مَعْلُومٍ یعنی: الی وقت خروج الولد و بلوغ حدّ الکمال. و قیل: إِلی‌ قَدَرٍ مَعْلُومٍ اربعین یوما نطفة، و اربعین یوما علقة کقوله: «و نقرّ فی الارحام ما نشاء الی اجل مسمّی خلقا من بعد خلق».

Фқдрнои қрأи аҳли алмдинаҳу алксоӣӣ : Фқдрнои болтшдиди ман алтқдиру қрأи алохрўни болтхФиФи ман алқдраи лқўлаҳ : Фнъми алқодрўн . Ва қил : мъноҳмои воҳиди Фнъми алқодрўн , эй Фнъми алмқдрўн яъне : тақдири алўлди нутфаи сами ълқаҳи сами мзғаҳи сами ъзомоу қил : « Фқдрно » ман алқдра , эй қдрнои алии хлқкми ҳолои баъди ҳолу сувараи баъди сувара .

فَقَدَرْنا قرأ اهل المدینة و الکسائی: فقدّرنا بالتّشدید من التّقدیر و قرأ الآخرون بالتّخفیف من القدرة لقوله: فَنِعْمَ الْقادِرُونَ. و قیل: معناهما واحد فنعم القادرون، ای فنعم المقدّرون یعنی: تقدیر الولد نطفة ثمّ علقة ثمّ مضغة ثمّ عظاما و قیل: «فَقَدَرْنا» من القدرة، ای قدرنا علی خلقکم حالا بعد حال و صورة بعد صورة.

Ва қил : « Фқдрно » « Фнъми алқодрўн » эй Фмлкнои Фнъми алмолкўни сами аҳтҷи алайҳими фии алсолсаҳи бқўлаҳ : أ лам наҷаъл алأрзи кФото эй кноу ғтоءи тзми алоҳёءи алии зуҳӯрҳоу аломўоти фии бутунҳо . Иқол : кафати алшии ء . ИкФтаҳи азои змаҳу ҷумъа . Ва фии алҳдиси ани расӯли аллоҳ ( с ) : « амрати ани асҷди алии сабъаи аъзоъу лои акФти сўбоу лои шуъаро »

و قیل: «فَقَدَرْنا» «فَنِعْمَ الْقادِرُونَ» ای فملکنا فنعم المالکون ثمّ احتجّ علیهم فی الثّالثة بقوله: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً ای کنّا و غطاء تضمّ الاحیاء علی ظهورها و الاموات فی بطونها. یقال: کفت الشّی‌ء. یکفته اذا ضمّه و جمعه. و فی الحدیث عن رسول اللَّه (ص): «امرت ان اسجد علی سبعة اعضاء و لا اکفت ثوبا و لا شعرا»

Ва шаҳди аш-Шаабии ҷинозаи Фсӣли ани қавла : أ лам наҷаъл алأрзи кФотои أҳёءу أмўотои Фошори илои албиўту қол : ҳзаҳи кафоти алоҳёء , сами ашори илои алқбўр ,у қол : ҳзаҳи кафоти аломўот . Ва фии алҳдис : « змўои Фўошикму акФтўои сбёнкм »

و شهد الشّعبی جنازة فسئل عن قوله: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً أَحْیاءً وَ أَمْواتاً فاشار الی البیوت و قال: هذه کفات الاحیاء، ثمّ اشار الی القبور، و قال: هذه کفات الاموات. و فی الحدیث: «ضمّوا فواشیکم و اکفتوا صبیانکم»

эй змўҳми аликму аҷиФўои алأбўобу атФӣўои алмсобиҳи ?фони ллшитони хтФаҳу антшорои феълии ҳозои алқўли тақдири алоиаҳ : أ лам наҷаъл алأрзи кФотои ллхлқи أҳёءу أмўотои Фикўни алоҳёءу аломўоти ҳолин ллхлқ . Маънӣ онаст ки : на мо ин замини ниҳони доранда халқ кардем , ҳамаро май пӯшад , зиндагонроу мурдагонро . Зиндагонро модараст ,у мурдагонро чодараст , ва раво бошад ки аҳёءу амвоти наът замин ниҳанд . Аҳёءи замин мأҳўласт мзрўъ ки дар он мардум буду набототу дарахт ,у амвоти замин мӯотаст ғайрону биёбон аз халқи тиҳӣ ва аз набототу дарахти холӣ . намегуяд ҷли ҷалола : мо ин заминро ниҳон доранда накардем ва онро пораи пораи зинда ва мурда накардем .

ای ضمّوهم الیکم و اجیفوا الأبواب و اطفئوا المصابیح فانّ للشّیطان خطفة و انتشارا فعلی هذا القول تقدیر الآیة: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً للخلق أَحْیاءً وَ أَمْواتاً فیکون الاحیاء و الاموات حالین للخلق. معنی آنست که: نه ما این زمین نهان دارنده خلق کردیم، همه را می‌پوشد، زندگان را و مردگان را. زندگان را مادر است، و مردگان را چادر است، و روا باشد که احیاء و اموات نعت زمین نهند. احیاء زمین مأهول است مزروع که در آن مردم بود و نباتات و درخت، و اموات زمین موات است غیران و بیابان از خلق تهی و از نباتات و درخت خالی. می‌گوید جلّ جلاله‌: ما این زمین را نهان‌دارنده نکردیم و آن را پاره‌پاره زنده و مرده نکردیم.

Ва ҷълнои фӣҳо рўосии шомихот эй ҷболои савобати тўоло . Ва раҷули шомих эй мттоўли мутакаббир , қоли алшоър :

وَ جَعَلْنا فِیها رَواسِیَ شامِخاتٍ ای جبالا ثوابت طوالا. و رجل شامخ ای متطاول متکبّر، قال الشّاعر:

Аиҳо алшомхи алзии лои иром

ایّها الشّامخ الّذی لا یرام

Нҳни ман тинаҳи алейк ассалом .

نحن من طینة علیک السّلام.

Валадии аламути тстўии алоқдому أсқинокми моءи Фрото эй ҷълноаҳи сқёи лакаму қил , мкнокми ман шурбау сқиаҳи дўобкму мзоръкм . Қоли ибни аббос : усӯли анҳори аларзи арбаъа : сиҳону алФроту алнилу ҷиҳон , Фсиҳони диҷлау ҷиҳони наҳри Балх ,у ҳаии ман алҷнаҳу тнбъи фии аларзи ман таҳт сахра ъанд байти алмуқаддас . Ва маънии алФрот : аъзби алъзўбаҳи зиди алоҷоҷу кули ъзби ман алмоءи алФрот .

ولدی الموت تستوی الاقدام وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتاً ای جعلناه سقیا لکم و قیل، مکناکم من شربه و سقیه دوابکم و مزارعکم. قال ابن عباس: اصول انهار الارض اربعة: سیحان و الفرات و النّیل و جیحان، فسیحان دجله و جیحان نهر بلخ، و هی من الجنّة و تنبع فی الارض من تحت صخرة عند بیت المقدس. و معنی الفرات: اعذب العذوبة ضدّ الاجاج و کلّ عذب من الماء الفرات.

« ?вили иўмӣзи ллмкзбин » бмои въди аллоҳи фӣҳоу ахбри ани қудратаи алайҳо . Қоли аллоҳи таъолӣ : минҳои хлқнокм ва фӣҳо нъидкму минҳои нхрҷкми тораи أхрӣу фии ҷамеъи мо зикри фии алоиаҳи далели алии анаи қодири алӣаму сонеъи ҳаким , лами ихлқи анноси ъбсоу лами итркҳми садӣу ҳўи комаи ибдии иъид . Қавла : « антлқўо » алқўли ҳоҳнои мзмр , эй тқўли ?лаами алхзнаҳ : ё мъшри алмшркини антлқўои илои зилли зии сулси шуъаби мо кантам ба ткзбўн эй амзўои илои алнори алтии кантами ткзбўни ман ахбркми баҳои антлқўои إлии зилли зии слоси шуъаби ҳозои алзли ҳўи алиҳмўми духони ҷаҳаннами итбқи алии алхлқ . Зии слоси шуъаби шуъбаи ани иминҳму шуъбаи ани исорҳму шуъбаи ман Фўқҳм , Фиҳити баҳами кқўлаҳ : « أҳоти баҳами сродқҳо » . Ва қил : « слоси шуъаб » шуъбаи ман алнору шуъбаи ман алдхону шуъбаи ман алзмҳрир . Ва қил : ихрҷи ънқи ман алнори Фтншъби слоси шуъаб аммо алнўри ФиқФи алии рؤси алмؤмнину алдхони иқФи алии рؤси алмноФқину аллҳби алсоФии иқФи алии рؤси алкоФрини сами васфи злки зилли Фқол : « лои злил » эй лӣси фӣаи бараду лои роҳаҳу лои иғнии ман аллҳб эйу лои идФъи анҳуам шиӣои ман ҳури ҷаҳаннам .

«وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ» بما وعد اللَّه فیها و اخبر عن قدرته علیها. قال اللَّه تعالی: مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری‌ و فی جمیع ما ذکر فی الآیة دلیل علی انّه قادر علیم و صانع حکیم، لم یخلق النّاس عبثا و لم یترکهم سدی و هو کما یبدی یعید. قوله: «انْطَلِقُوا» القول هاهنا مضمر، ای تقول لهم الخزنة: یا معشر المشرکین انطلقوا الی ظل ذی ثلث شعب ما کنتم به تکذبون ای امضوا الی النّار الّتی کنتم تکذّبون من اخبرکم بها انْطَلِقُوا إِلی‌ ظِلٍّ ذِی ثَلاثِ شُعَبٍ هذا الظّلّ هو الیحموم دخان جهنّم یطبق علی الخلق. ذِی ثَلاثِ شُعَبٍ شعبة عن یمینهم و شعبة عن یسارهم و شعبة من فوقهم، فیحیط بهم کقوله: «أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها». و قیل: «ثَلاثِ شُعَبٍ» شعبة من النّار و شعبة من الدّخان و شعبة من الزّمهریر. و قیل: یخرج عنق من النّار فتنشعب ثلاث شعب امّا النّور فیقف علی رؤس المؤمنین و الدّخان یقف علی رؤس المنافقین و اللّهب الصّافی یقف علی رؤس الکافرین ثمّ وصف ذلک ظلّ فقال: «لا ظَلِیلٍ» ای لیس فیه برد و لا راحة وَ لا یُغْنِی مِنَ اللَّهَبِ ای و لا یدفع عنهم شیئا من حرّ جهنّم.

« إнҳо » яъне : алнор « термии бшрр » ҳаии мо иттоири ман алнори воҳдтҳои шарара « колқср » яъне : колбноءи алъзими ман ҳзаҳи алқсўри алмбниаҳу алҳсўни алъзимаҳ . Ва қоли абди арраҳмони бен ъобс : сأлти ибни аббоси ани қавла : إнҳои термии бшрри колқсри қол : ҳаии алхшби алъзоми алмқтъаҳ ва кно наамал илои алхшби Фнқтъҳои салосаи азръу фавқи злку дунаи ндхрҳои ллштоءи Фкнои нсмиҳои алқсру қоли Саиди бен ҷбиру алзҳок : ҳаии усӯли алнхлу алшҷри алъзоми воҳдтҳои қасра мисли тмраҳу тмру ҷмраҳу ҷмр .

«إِنَّها» یعنی: النّار «تَرْمِی بِشَرَرٍ» هی ما یتطایر من النّار واحدتها شررة «کَالْقَصْرِ» یعنی: کالبناء العظیم من هذه القصور المبنیّة و الحصون العظیمة. و قال عبد الرّحمن بن عابس: سألت ابن عباس عن قوله: إِنَّها تَرْمِی بِشَرَرٍ کَالْقَصْرِ قال: هی الخشب العظام المقطّعة و کنّا نعمل الی الخشب فنقطعها ثلاثة اذرع و فوق ذلک و دونه ندخرها للشّتاء فکنّا نسمّیها القصر و قال سعید بن جبیر و الضحاک: هی اصول النّخل و الشّجر العظام واحدتها قصرة مثل تمرة و تمر و جمرة و جمر.

Кأнаҳи ҷамолату қрأи Ҳамзау алксоӣӣу ҳФс : ҷамолаи алии ҷамъи ҷамал мисли ҳаҷару ҳаҷҷора . Ва қрأи ёқӯби бзми алҷими балои алифи ?ераади алошёءи алъзоми алмҷмўъаҳи алмҷмлаҳу қрأи алохрўн : ҷамолоти бололФу касри алҷими алии ҷамъи алҷмолу ҳаии ҷамъи алҷмъ . Ва қил : ҷамъи ҷамали крҷолоти ҷамъи раҷули қавла : « сифр » эй суд ,у алъараби исмии алсўди ман алإбли сафрои лонаи тълўи саводҳо сифраи комаи қили лбиз : алзбоءи адми лони баёзҳо тълўаҳи кидира . Ва фии алхбр : ани шарари нори ҷаҳаннами суди колқир . Шабаҳи алшрри болқсру болҷмоли фии алкбру фии алксраҳу фии аллўн .

کَأَنَّهُ جِمالَتٌ و قرأ حمزة و الکسائی و حفص: جمالة علی جمع جمل مثل حجر و حجارة. و قرأ یعقوب بضمّ الجیم بلا الف اراد الاشیاء العظام المجموعة المجملة و قرأ الآخرون: جمالات بالالف و کسر الجیم علی جمع الجمال و هی جمع الجمع. و قیل: جمع جمل کرجالات جمع رجل قوله: «صفر» ای سود، و العرب یسمّی السّود من الإبل صفرا لانّه تعلو سوادها صفرة کما قیل لبیض: الظّباء ادم لانّ بیاضها تعلوه کدرة. و فی الخبر: انّ شرر نار جهنّم سود کالقیر. شبّه الشّرر بالقصر و بالجمال فی الکبر و فی الکثرة و فی اللّون.

?вили иўмӣзи ллмкзбини бмои зкрноаҳи сами иқоли ?лаами сонё .

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ بما ذکرناه ثمّ یقال لهم ثانیا.

Ҳозои явми лои интқўни явми алқёмаҳи явми мумтади фӣаи ҳолоту мўоқФи Фимкнўни ман алкломи фии баъзҳоу злки фии қавла : « ъанд рбкми тхтсмўн »у имнъўни алкломи фии баъзҳо лқўлаҳ : ҳозои явми лои интқўну азоФтаҳи илои алФъли идли алии ан алмрод манеҳ замон ӯ соъаҳи кқўлк : отики явми иқдми зайду анмои иқдми фии соъаҳ . Ва қил « лои интқўн » эй лои иҷдўни ҳаҷаи иҳтҷўни баҳо .

هذا یَوْمُ لا یَنْطِقُونَ یوم القیامة یوم ممتدّ فیه حالات و مواقف فیمکنون من الکلام فی بعضها و ذلک فی قوله: «عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ» و یمنعون الکلام فی بعضها لقوله: هذا یَوْمُ لا یَنْطِقُونَ و اضافته الی الفعل یدلّ علی انّ المراد منه زمان او ساعة کقولک: آتیک یوم یقدم زید و انّما یقدم فی ساعة. و قیل «لا یَنْطِقُونَ» ای لا یجدون حجّة یحتجون بها.

Ва лои иؤзни ?лаами Фиътзрўн эй лӣси ?лаами узри Фиؤзни ?лаами фии алоътзору луи кони ?лаами узри лами имнъўо . Қоли алҷнид : эй узри лмни аързи ани мнъмаҳу куфри аёдиаҳ ва наамма . Ва қил : алФоءи фии қавла : « Фиътзрўн » листи ллҷўоби анмои ҳаии атфи алии алҷҳди фии қавла : « лои интқўн »у алтқдири ҳозои явми лои интқўну лои иътзрўн .

وَ لا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ ای لیس لهم عذر فیؤذن لهم فی الاعتذار و لو کان لهم عذر لم یمنعوا. قال الجنید: ای عذر لمن اعرض عن منعمه و کفر ایادیه و نعمه. و قیل: الفاء فی قوله: «فَیَعْتَذِرُونَ» لیست للجواب انّما هی عطف علی الجحد فی قوله: «لا یَنْطِقُونَ» و التّقدیر هذا یوم لا ینطقون و لا یعتذرون.

?вили иўмӣзи ллмкзбини бҳҷҷи аллоҳи сами иқоли ?лаами солсо : ҳозои явми алФсл эй ҳозои явми алҷзоءу явми иФсли байни аҳли алҷнаҳу алнори Фибъси Фриқи илои алҷнаҳу Фриқи илои алнор , ҷмънокми фӣа ва алаввалин ман аломми алмозиаҳ .

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ بحجج اللَّه ثمّ یقال لهم ثالثا: هذا یَوْمُ الْفَصْلِ ای هذا یوم الجزاء و یوم یفصل بین اهل الجنّة و النّار فیبعث فریق الی الجنّة و فریق الی النّار، جمعناکم فیه و الاوّلین من الامم الماضیة.

Фإни кон лакам кед Фкидўн эй ани канти лаками ҳилаи илои алтхлси ман ҳукмии Фоҳтолўои лонФскму тхлсўои ман ҳукмии луи қудратам , яъне : ани қудратами алии мо кантами тФълўнаҳ қабл ман алъноди лрслӣу алткзиби боётӣу тарки алосғоءи илои қавлӣ : أ лам наҷаъл алأрзи кФотои алоиаҳи ФоФълўои сами қол : ?вили иўмӣзи ллмкзбини бҳзаҳи алоиаҳ ва мазмунҳо ва маъноҳо .

فَإِنْ کانَ لَکُمْ کَیْدٌ فَکِیدُونِ ای ان کانت لکم حیلة الی التّخلص من حکمی فاحتالوا لانفسکم و تخلّصوا من حکمی لو قدرتم، یعنی: ان قدرتم علی ما کنتم تفعلونه قبل من العناد لرسلی و التّکذیب بآیاتی و ترک الاصغاء الی قولی: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً الآیة فافعلوا ثمّ قال: وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ بهذه الآیة و مضمونها و معناها.

إн аламтқин фии зилолу ъиўн эй зилоли ашҷори алҷнаҳу ъиўни тФҷри минҳои анҳори алҷнаҳ .

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی ظِلالٍ وَ عُیُونٍ ای ظلال اشجار الجنّة و عیون تفجر منها انهار الجنّة.

Ва Фўокаҳи ммои иштҳўни лазизаи мштҳоаҳи иқоли ?лаам : клўоу ашрбўои ҳниӣои лои ишўбаҳи макрӯҳу лои инқтъи бмои кантами тъмлўни фии алднёи бтоътӣ .

وَ فَواکِهَ مِمَّا یَشْتَهُونَ لذیذة مشتهاة یقال لهم: کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً لا یشوبه مکروه و لا ینقطع بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فی الدّنیا بطاعتی.

إнои кзлки нҷзии алмҳснин эй нсиби аллазӣнаи аҳснўои фии тсдиқҳми расӯлӣ .

إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ای نثیب الّذین احسنوا فی تصدیقهم رسولی.

?вили иўмӣзи ллмкзбини бмои зкрнои сами хотби фии аср алнабӣ ( с ) ман алмшркини муболиғаи фии зҷрҳму анҳми фии аисорҳми алъоҷлаҳи алФониаҳи алии алоҷлаҳи албоқӣаи ман ҷумлаи алмҷрмини аллазӣнаи қол Фиҳм ъанд мФттҳи ҳзаҳи алоӣ кзлк нафеъл болмҷрмини Фрҷъи охири алкломи илои аввалаи Фқол : клўоу тмтъўои қлилои إнкми мҷрмўн эй ъишўои фии алднёи мтмтъини масрурин аёмои қлоӣли إнкми мҷрмўну оқибаи алмҷрмини алнор .

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ بما ذکرنا ثمّ خاطب فی عصر النّبی (ص) من المشرکین مبالغة فی زجرهم و انّهم فی ایثارهم العاجلة الفانیة علی الآجلة الباقیة من جملة المجرمین الّذین قال فیهم عند مفتتح هذه الآی کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ فرجع آخر الکلام الی اوّله فقال: کُلُوا وَ تَمَتَّعُوا قَلِیلًا إِنَّکُمْ مُجْرِمُونَ ای عیشوا فی الدّنیا متمتّعین مسرورین ایّاما قلائل إِنَّکُمْ مُجْرِمُونَ و عاقبة المجرمین النّار.

?вили иўмӣзи ллмкзбини бмои аъддноаҳи ллкФори ман алъзоби алолим .

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ بما اعددناه للکفّار من العذاب الالیم.

Ва إзои қили ?лаами аркъўои лои иркъўни конўои фии алҷоҳлиаҳи исҷдўни ллосному лои иркъўни лҳои Фсори алркўъи ман эъломи слўаҳи алмуслимӣни ллаҳи ъзу ҷлу қоли мақотил : нзлти ҳзаҳи алоиаҳи фӣ банӣ сқиФи ҳайни амрҳми расӯли аллоҳ ( с ) болслоаҳи Фқолўо : лои ннҳнии ?фонаи мсбаҳи ълино . Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лои хайри фии дайни лӣси фӣаи рукӯъу лои суҷуд » .

وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لا یَرْکَعُونَ کانوا فی الجاهلیّة یسجدون للاصنام و لا یرکعون لها فصار الرّکوع من اعلام صلوة المسلمین للَّه عزّ و جلّ و قال مقاتل: نزلت هذه الآیة فی بنی ثقیف حین امرهم رسول اللَّه (ص) بالصّلاة فقالوا: لا ننحنی فانّه مسبّة علینا. فقال رسول اللَّه (ص): «لا خیر فی دین لیس فیه رکوع و لا سجود».

Ва қоли ибни аббос : ҳозои фии алқёмаҳ , иқоли ?лаам : « аркъўо » Флои исттиъўни комаи идъўни илои алсҷўди Флои исттиъўн .

و قال ابن عباس: هذا فی القیامة، یقال لهم: «ارکعوا» فلا یستطیعون کما یدعون الی السّجود فلا یستطیعون.

?вили иўмӣзи ллмкзбини болслоаҳ ва вуҷубҳо .

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ بالصّلاة و وجوبها.

Фбأии ҳадиси баъдаи иؤмнўни Фбои китоб ,у бои хитоб ,у бои каломи баъди алқуръони исдқўну қади أбўои алоямони болқрони маъаи кунаи мъҷзои қотъои лоъзорҳму аллоҳи аълами болмрод .

فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ فبایّ کتاب، و بایّ خطاب، و بایّ کلام بعد القرآن یصدّقون و قد أبوا الایمان بالقرآن مع کونه معجزا قاطعا لاعذارهم و اللَّه اعلم بالمراد.