Ин сӯраи бист ва на оятаст , сад ва чаҳор клмт , панҷсад ва сӣ ва се ҳарф . Ҷумла ба Маккаи фурӯи омадау муфассирони онро дар ?маккейот шимуранд ва дарин сӯраи носих ва мансӯх нест , магари як оят : лмни шоءи мнкми أн истқим насахт болоиаҳи алтии тлиҳоу ҳаии қавла : ва мо тшоؤни إлои أни ишоءи аллоҳи раби Алъоламин .

این سوره بیست و نه آیتست، صد و چهار کلمت، پانصد و سی و سه حرف. جمله‌ به مکة فرو آمده و مفسّران آن را در مکّیّات شمرند و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست، مگر یک آیت: لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ نسخت بالآیة الّتی تلیها و هی قوله: وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ.

Рӯй ан « абди аллоҳи бен умр » қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ман аҳби ани инзри фии явми алқёмаҳи Флиқрأи азои алшмси кӯрат .

روی عن «عبد اللَّه بن عمر» قال: قال رسول اللَّه (ص): من احبّ ان ینظر فی یوم القیامة فلیقرأ اذا الشمس کورت.

Ва рӯй ани абии бен каъби қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ман қрأи إзои алшмси кӯрати аъозаҳи аллоҳи ани иФзҳаҳи ҳайни тншри сҳиФтаҳ .

و روی عن ابی بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): من قرأ إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ اعاذه اللَّه ان یفضحه حین تنشر صحیفته.

Қавлаи таъолӣ : إзои алшмси кӯрати алткўири тлФиФи алии ҷҳаҳи алостдораҳ ва манеҳ кӯри алъмомаҳи иқол : Крети алъмомаҳи алии раъсии акўрҳои кўроу кўртҳои ткўирои азои лФФтҳо ва манеҳ кораи алқсор . Фолшмси ткўри бони иҷмъи нурҳо ҳатто тсири колкораҳи алмлқоаҳи Физҳби зўءҳоу иҷдди аллоҳи таъолии ллъбоди зиёғайриҳо . Қоли алзҷоҷ : ҷамъи баъзҳо илои баъзи сами лФти комаи талафи алъмомаҳи фурмии баҳоу азои феъли злки баҳои зҳби зўءҳоу яҳтамили ани ткўирҳои ҷамъҳоу лФҳои маъаи алқмри ман қавла : «у ҷамъи алшмсу алқмр »у лиҳозои лами изкри алқмри фии ҳзаҳи алоиаҳ . Ва қил : алткўиру алтии воҳиду қади қоли субҳона : явми нтўии алсмоءу фии тайҳо ткўири алшмс . Ва қоли ибни аббоси икўри аллоҳи алшмсу алқмру алнҷўми явми алқёмаҳи фии албҳри сами ибъси алайҳои риҳои дбўрои Фтзрмҳои Фтсир норо . Ва ани абии ҳрираҳи ан алнабӣ ( с ) қол : « алшмсу алқмри мкўрони явми алқёмаҳ »

قوله تعالی: إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ التّکویر تلفیف علی جهة الاستدارة و منه کور العمامة یقال: کرت العمامة علی رأسی اکورها کورا و کوّرتها تکویرا اذا لففتها و منه کارة القصّار. فالشّمس تکوّر بان یجمع نورها حتّی تصیر کالکارة الملقاة فیذهب ضوءها و یجدّد اللَّه تعالی للعباد ضیاء غیرها. قال الزجاج: جمع بعضها الی بعض ثمّ لفّت کما تلفّ العمامة فرمی بها و اذا فعل ذلک بها ذهب ضوءها و یحتمل ان تکویرها جمعها و لفّها مع القمر من قوله: «وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ» و لهذا لم یذکر القمر فی هذه الآیة. و قیل: التّکویر و الطّیّ واحد و قد قال سبحانه: یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ و فی طیّها تکویر الشّمس. و قال ابن عباس یکوّر اللَّه الشّمس و القمر و النّجوم یوم القیامة فی البحر ثمّ یبعث علیها ریحا دبورا فتضرمها فتصیر نارا. و عن ابی هریرة عن النّبی (ص) قال: «الشّمس و القمر مکوّران یوم القیامة»

Ва إзои алнҷўми анкдрт эй тносрти ман алсмоءу тсоқтти алии аларзи иқол : анкдри алтоӣр эй сиқти ани ъшаҳ . Қоли алклбӣ : тмтри алсмоءи иўмӣзи нҷўмои Флои ибқии наҷми алои вақъ .

وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ ای تناثرت من السّماء و تساقطت علی الارض یقال: انکدر الطّائر ای سقط عن عشّه. قال الکلبی: تمطر السّماء یومئذ نجوما فلا یبقی نجم الّا وقع.

Ва إзои алҷболи сират эй зҳбти ани амокинҳо Фсорти ҳбоءи мнбсоу сорти аларзи комаи кант қабл халқи алҷбол .

وَ إِذَا الْجِبالُ سُیِّرَتْ ای ذهبت عن اماکنها فصارت هباء منبثّا و صارت الارض کما کانت قبل خلق الجبال.

Ва إзои алъшори ътлти алъшори ҷамъи ъшроءи кнФосу нФсоء ,у ҳаии алноқаҳи алтии ?утии алии ҳамлҳо ъушраи ашҳри сами лои тзоли злки исмҳо ҳатто тзъи лтмоми санау ҳаии анфус мол ъанд алъараб « ътлт » эй аҳмлту таркат яъне : ани злки алиўми лшдаҳи аҳўолаҳи итрки аломўолу алзхоӣри фӣа . Ва қил : алъшори алсҳоб « ътлт » ани алмтр .

وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ الْعِشارُ جمع عشراء کنفاس و نفساء، و هی النّاقة الّتی اتی علی حملها عشرة اشهر ثمّ لا تزال ذلک اسمها حتّی تضع لتمام سنة و هی انفس مال عند العرب «عُطِّلَتْ» ای اهملت و ترکت یعنی: انّ ذلک الیوم لشدّة اهواله یترک الاموال و الذّخائر فیه. و قیل: العشار السّحاب «عُطِّلَتْ» عن المطر.

Ва қил : « алъшор » аларз « ътлт » ани алҳрсу алзръ .

و قیل: «الْعِشارُ» الارض «عُطِّلَتْ» عن الحرث و الزّرع.

Ва إзои алўҳўши ҳашарат рӯй ани ъкрмаҳи ани ибни аббоси қол : ҳашарҳо мўтҳои қолу ҳашари кули шайъи ءи аламути ғайри алҷну алонси Фонҳмои иўқФони явми алқёмаҳи Фқили азои азои аҷтмъти фии аламути Фқд « ҳашарат » ,у қил : тҳшри лтсдиқи алўъди болоҳёءи лони аллоҳи ҳукми бإҳёء кул мет . Ва ҷоءи фии алҳдиси анҳо тҳшри ллқсоси фии алмўқФи Фиқтси ллҷмоءи ман алқрноءи сами тсири тробо ва манеҳам ман қоли ани алқсоси соқити анҳо Фимои иўлми баъзҳо баъзан .

وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ روی عن عکرمة عن ابن عباس قال: حشرها موتها قال و حشر کلّ شی‌ء الموت غیر الجنّ و الانس فانّهما یوقفان یوم القیامة فقیل اذا اذا اجتمعت فی الموت فقد «حُشِرَتْ»، و قیل: تحشر لتصدیق الوعد بالاحیاء لانّ اللَّه حکم بإحیاء کلّ میّت. و جاء فی الحدیث انّها تحشر للقصاص فی الموقف فیقتصّ للجمّاء من القرناء ثمّ تصیر ترابا و منهم من قال انّ القصاص ساقط عنها فیما یولم بعضها بعضا.

Ва аммо мо инолҳои ман алолому алшдоӣд , ?фонҳо лои маҳолаи тъўзи анҳо сам ан манеҳам ман иқўл : анҳо тъўзи фии алднё , ва манеҳам ман иқўли фии алохраҳ , ва манеҳам ман иқўли фии алҷнаҳ .

و امّا ما ینالها من الآلام و الشّدائد، فانّها لا محالة تعوّض عنها ثمّ انّ منهم من یقول: انّها تعوّض فی الدّنیا، و منهم من یقول فی الآخرة، و منهم من یقول فی الجنّة.

Ва қоли бъзҳм : ихлқи аллоҳи лҳои рёзои Фтръии фӣҳо . Ва қоли бъзҳм : яъне мо лӣси лоҳли алҷнаҳи фии абқоӣҳои инс ва мо кони ?лаами фии лқоӣҳо ӯ савтҳо инси идхлҳои алҷнаҳ .

و قال بعضهم: یخلق اللَّه لها ریاضا فترعی فیها. و قال بعضهم: یعنی ما لیس لاهل الجنّة فی ابقائها انس و ما کان لهم فی لقائها او صوتها انس یدخلها الجنّة.

Ва إзои албҳори сҷрти қрأи ибни касӣру абӯи Амру ёқӯб : болтхФиФу қрأи албоқўни болтшдид . Қоли ибни аббос : эй аҳмиту аўқдти Фсорт норо тзтрми ксҷри алтнўр , иқол : канти албҳор норо Фҷълҳои аллоҳи ллмؤмнину алмтъбдини моءи лоҷли алтҳораҳу алманфаъаи Фозои кони явми алқёмаҳи одати илои хилқатҳоу қоли муҷоҳиду мақотил : « сҷрт » эй фаҷри баъзҳо фии баъзи алъзбу алмлҳу трФъи алҳўоӣли байнҳо Фсорти албҳўри кулҳо бҳрои воҳдои ман алҳмими Фиъзби баҳои аҳли алнор . Ва қоли алклбии млӣт ҳатто Фозти алии аларзин ва манеҳ албҳри алмсҷўр ,у алсоҷр : алҳўзи алммтлӣ . Ва қоли алҳсну қтодаҳ : ибсту зҳби моؤҳои Флми ибқи фӣҳо қатра . Рӯй абӯи алъолӣаи ани абии бен каъби қол : сети оёт қабл явми алқёмаҳи бинмои анноси фии асўоқҳми ази зҳби зўءи алшмси Фбиноҳми кзлки азои тносрти алнҷўми Фбиноҳми кзлки ази вақъати алҷболи алии ваҷҳи аларзи Фтҳркту азтрбту фазаъати алҷни илои алонсу алонси илои алҷну ахтлтти алдўобу алтиру алўҳшу моҷи бъзҳми фии баъзи Фзлки қавла :у إзои алўҳўши ҳашарат эй ахтлтт .

وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ قرأ ابن کثیر و ابو عمرو و یعقوب: بالتّخفیف و قرأ الباقون بالتّشدید. قال ابن عباس: ای احمیت و اوقدت فصارت نارا تضطرم کسجر التّنّور، یقال: کانت البحار نارا فجعلها اللَّه للمؤمنین و المتعبّدین ماء لاجل الطّهارة و المنفعة فاذا کان یوم القیامة عادت الی خلقتها و قال مجاهد و مقاتل: «سُجِّرَتْ» ای فجّر بعضها فی بعض العذب و الملح و ترفع الحوائل بینها فصارت البحور کلّها بحرا واحدا من الحمیم فیعذّب بها اهل النّار. و قال الکلبی ملئت حتّی فاضت علی الارضین و منه البحر المسجور، و السّاجر: الحوض الممتلی. و قال الحسن و قتادة: یبست و ذهب ماؤها فلم یبق فیها قطرة. روی ابو العالیة عن ابی بن کعب قال: ستّ آیات قبل یوم القیامة بینما النّاس فی اسواقهم اذ ذهب ضوء الشّمس فبیناهم کذلک اذا تناثرت النّجوم فبیناهم کذلک اذ وقعت الجبال علی وجه الارض فتحرّکت و اضطربت و فزعت الجنّ الی الانس و الانس الی الجنّ و اختلطت الدّوابّ و الطّیر و الوحش و ماج‌ بعضهم فی بعض فذلک قوله: وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ ای اختلطت.

Ва إзои алъшори ътлту إзои албҳори сҷрти қол : қолати алҷни ллонс : нҳни нأтикми болхбри Фонтлқўои илои албҳри Фозои ҳаии нори ттоҷҷ . Қол : Фбиноҳми кзлки ази тсдъти аларзи сдъаҳи воҳидаи илои аларзи алсобъаҳи алсФлӣу илои алсмоءи алсобъаҳи алълё , Фбиноҳми кзлки ази ҷоءтҳми алриҳи Фомоттҳм . Ва қоли ибни аббос : ҳаии аснии ъушраи хслаҳи сетаи фии алднёу сетаи фии алохраҳу ҳаии мо зикри ман баъд .

وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ قال: قالت الجنّ للانس: نحن نأتیکم بالخبر فانطلقوا الی البحر فاذا هی نار تتاجج. قال: فبیناهم کذلک اذ تصدّعت الارض صدعة واحدة الی الارض السّابعة السّفلی و الی السّماء السّابعة العلیا، فبیناهم کذلک اذ جاءتهم الرّیح فاماتتهم. و قال ابن عباس: هی اثنی عشرة خصلة ستّة فی الدّنیا و ستّة فی الآخرة و هی ما ذکر من بعد.

Ва إзои алнФўси завҷат

وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ‌

Рӯй фии алхбри ани расӯли аллоҳ ( с ) : алзрбоءи кули раҷули маъаи кули қавми иъмлўни амалау сӣли умри бен улхитоби анҳу Фқол : иқрни байни алрҷли алсолҳи маъаи алрҷли алсолҳи фии алҷнаҳу иқрни байни алрҷли алсўءи маъаи раҷули алсўءи фии алнор .

روی فی الخبر عن رسول اللَّه (ص): الضّرباء کلّ رجل مع کلّ قوم یعملون عمله و سئل عمر بن الخطاب عنه فقال: یقرن بین الرّجل الصّالح مع الرّجل الصّالح فی الجنّة و یقرن بین الرّجل السّوء مع رجل السّوء فی النّار.

Ва ҳозои қавли ъкрмаҳ . Ва қоли алҳсну қтодаҳ : алҳақ кули амрии бшиътаҳи алиҳўдии болиҳўд ,у алнсронии болнсорӣ . Ва қоли ътоءу мақотил : « завҷат » нуфуси алмؤмнини бозўоҷҳои ман алҳўри алъайну қарнати нуфуси алкоФрини бқрноӣҳои ман алшётин . Ва қоли ъкрмаҳ : « завҷат » алнФўси болорўоҳи Фтрди алорўоҳи илои алоҷсод . Ва қил : « завҷат » алнФўси боъмолҳо . Ва қил : ҳўи ман қавла : «у кантами أзўоҷои салоса » .

و هذا قول عکرمة. و قال الحسن و قتادة: الحق کلّ امرئ بشیعته الیهودیّ بالیهود، و النّصرانیّ بالنّصاری. و قال عطاء و مقاتل: «زُوِّجَتْ» نفوس المؤمنین بازواجها من الحور العین و قرنت نفوس الکافرین بقرنائها من الشّیاطین. و قال عکرمة: «زُوِّجَتْ» النّفوس بالارواح فتردّ الارواح الی الاجساد. و قیل: «زُوِّجَتْ» النّفوس باعمالها. و قیل: هو من قوله:«وَ کُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً».

Ва إзои алмўؤдаҳи сӣлти бأии занби қатлати канти алъараби тӣди албноти хшиаҳи аломлоқу хавфи алострқоқу мхоФаҳи алъор ва « алмўؤдаҳ » ҳаии алмдФўнаҳи ҳиаҳ , ва саволҳо таҳдиди лўоӣдҳои кқўлаҳи таъолии фии қиссаи исо ( ъ ) : « أи أнти қиллати ллнос » алоиаҳ , эй интсФи лҳоу итлби дамҳо . Қоли ибни аббос : канти алмрأаҳи фии алҷоҳлиаҳи азои ҳамлату кони авони влодҳои ҳафрати ҳуфраи Фтмхзти алии раъси алҳФраҳи ?фони валадат ҷорӣа Ромаст баҳои фии алҳФраҳу ани валадати ғломои ҳбстаҳ . Ва рӯй ани Қайси бен ъосми алмнқрии Сайиди аҳли алўбри ҷоءи илои расӯли аллоҳ ( с ) Фқоли ?лаи фии хилоли калома : анӣу أдти тсъи бенот лии Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : азбҳи ани кули воҳидаи мнҳни шоҳ . Фқол : ани лии абло . Қол : Фонҳри ани кули воҳидаи ҷзўро .

وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ کانت العرب تئد البنات خشیة الاملاق و خوف الاسترقاق و مخافة العار و «الْمَوْؤُدَةُ» هی المدفونة حیّة، و سؤالها تهدید لوائدها کقوله تعالی فی قصّة عیسی (ع): «أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ» الآیة، ای ینتصف لها و یطلب دمها. قال ابن عباس: کانت المرأة فی الجاهلیّة اذا حملت و کان اوان ولادها حفرت حفرة فتمخّضت علی رأس الحفرة فان ولدت جاریة رمست بها فی الحفرة و ان ولدت غلاما حبسته. و روی انّ قیس بن عاصم المنقری سیّد اهل الوبر جاء الی رسول اللَّه (ص) فقال له فی خلال کلامه: انّی و أدت تسع بنات لی فقال رسول اللَّه (ص): اذبح عن کلّ واحدة منهنّ شاة. فقال: انّ لی ابلا. قال: فانحر عن کلّ واحدة جزورا.

Ва қоли қтодаҳ : алзмири фии қавла :у إзои алмўؤдаҳи сӣлти иъўди илои алқтлаҳ , эй исأли алқтлаҳи лами қтлўҳо ?у қили маъноа :у إзои алмўؤдаҳи талабат ҳатто тдъии алии алўоӣду қрأи ибни аббос :у азои алмўؤдаҳи сأлт .

و قال قتادة: الضّمیر فی قوله: وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ یعود الی القتلة، ای یسأل القتلة لم قتلوها؟ و قیل معناه: وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ طلبت حتّی تدّعی علی الوائد و قرأ ابن عباس: و اذا الموؤدة سألت.

Бأии занби қатлат эй ҳаии тсأл .

بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ ای هی تسأل.

Ва إзои алсҳФи нашрати қрأи нофеъу ибни омиру ъосму ёқӯб : нашрати болтхФиФу қрأи албоқўни болтшдиди кқўлаҳ : « сҳФои мншраҳ »у алмънӣ : кули инсони иътии китоби амалаи мншўрои ани тайаи иқоли ?ла : « ақрأи ктобк »у фии алхбри иҳшри анноси ъроаҳи ҳФоаҳ . Қолатам слмаҳ : ё расӯли аллоҳи Киеви болнсоء ? қол : « шуғли аннос ёам слмаҳ » . Қолат : « ва мо шғлҳм » ? қол : нашри алсҳФи фӣҳо мсоқили алзру мсоқили алхрдл .

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ قرأ نافع و ابن عامر و عاصم و یعقوب: نشرت بالتّخفیف و قرأ الباقون بالتّشدید کقوله: «صُحُفاً مُنَشَّرَةً» و المعنی: کلّ انسان یعطی کتاب عمله منشورا عن طیّه یقال له: «اقْرَأْ کِتابَکَ» و فی الخبر یحشر النّاس عراة حفاة. قالت امّ سلمة: یا رسول اللَّه کیف بالنّساء؟ قال: «شغل النّاس یا امّ سلمة». قالت: «و ما شغلهم»؟ قال: نشر الصّحف فیها مثاقیل الذّرّ و مثاقیل الخردل.

Ва إзои алсмоءи кштт эй назъати Фтўит . Ва қоли алзҷоҷ : қалъати комаи иқлъи алсқФ . Ва алкшт : алқлъи ман шудаи алтзоқи ккшти ҷилдаи алрأси иқол : кштҳои кштои азои қалъҳо . Ва қил : инзъи мо фӣҳо ман алшмсу алқмру алнҷўм .

وَ إِذَا السَّماءُ کُشِطَتْ ای نزعت فطویت. و قال الزجاج: قلعت کما یقلع السّقف. و الکشط: القلع من شدّة التزاق ککشط جلدة الرّأس یقال: کشطها کشطا اذا قلعها. و قیل: ینزع ما فیها من الشّمس و القمر و النّجوم.

Ва إзои алҷҳими сърти қрأи нофеъу ибни омиру ҳФси ани ъосм : « сърт » болтшдиду қрأи албоқўни болтхФиФ эй аўқдту азрмти лоъдоءи аллоҳ . Қоли қтодаҳи сърҳои ғазаби аллоҳу хатоё банӣ одам .

وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ قرأ نافع و ابن عامر و حفص عن عاصم: «سُعِّرَتْ» بالتّشدید و قرأ الباقون بالتّخفیف ای اوقدت و اضرمت لاعداء اللَّه. قال قتادة سعّرها غضب اللَّه و خطایا بنی آدم.

Ва إзои алҷнаҳи أзлФти қурбати лоўлёءи аллоҳу қил : қурбати ман алғиби илои алхлқ .

وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ قربت لاولیاء اللَّه و قیل: قربت من الغیب الی الخلق.

Илмати нафас эй илмати кули нафас « мо أҳзрт » ман хайр ӯ шару асиби алии қадари амалҳоу қади кони қили злки ғоФлои анҳуу ҳозои тамоми алклому ҳўи ҷавоби лқўлаҳ : إзои алшмси кӯрат ва мо баъдҳо .

عَلِمَتْ نَفْسٌ ای علمت کلّ نفس «ما أَحْضَرَتْ» من خیر او شرّ و اثیب علی قدر عملها و قد کان قیل ذلک غافلا عنه و هذا تمام الکلام و هو جواب لقوله: إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ و ما بعدها.

Флои أқсми лои салау таъкӣди أўи ради алии мункири албъсу мкзбӣ алрасул . Алтأўили أқсми болхнси алҷўори алкнси алхнўси алтохр ,у саммии алшитони хносои лонаи идхли садри алмؤмн , Физъи хартумаи алии қалбаи иўсўс , Фозои зикри алқлби аллоҳи ъзу ҷли хнс : алшитон , эй тأхр «у алхнс » ҷамъи хонс «у алкнс » ҷамъи консу алкнўс , алдхўли фии алкносу ҳўи алмўзъи алзии иأўии илайҳи алўҳш ,у алмроди баҳои хумсаи анҷуми тҷрии фии фалаки алсмоءи ҷрё мисли алшмсу алқмру соири алнҷўми колқнодили муъаллақау ҳни Зуҳалу исмии аизои кайвону алмштрӣу исмии аизои роўису брҷису алмриху исмии аизои баҳрому Зуҳрау тсмии аизои ноҳиду Уториду исмии аизои алкотбу хнўсҳои руҷӯъҳо фии сайрҳоу тأхрҳои ани мтолъҳои фии кули оми тأхри бтأхрҳои ани таъҷили злки алтлўъ , тхнси анҳуу кнўсҳои духулҳо фии буруҷи алсмоءи Фозосорат роҷеъаи Фҳии хонсаҳу азосорат мустақӣмаи Фҳии консаҳ . Ва қоли қтодаҳ : ҳаии алнҷўми тбдўи боллилу тхнси болнҳори ФтхФии Флотарӣу қил : лаълӣ ( ъ ) мо « алхнс » « алҷўори алкнс » ? қоли ҳаии алкўокби тхнси болнҳори Флотарӣ . Ва ткнси боллили Фтأўии илои маҷорӣҳо .

فَلا أُقْسِمُ لا صلة و تأکید أو ردّ علی منکر البعث و مکذّبی الرّسول. التّأویل أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْکُنَّسِ الخنوس التّاخّر، و سمّی الشیطان خنّاسا لانّه یدخل صدر المؤمن، فیضع خرطومه علی قلبه یوسوس، فاذا ذکر القلب اللَّه عزّ و جلّ خنّس: الشّیطان، ای تأخّر «و الخنّس» جمع خانس «و الکنّس» جمع کانس و الکنوس، الدّخول فی الکناس و هو الموضع الّذی یأوی الیه الوحش، و المراد بها خمسة انجم تجری فی فلک السّماء جریا مثل الشّمس و القمر و سائر النّجوم کالقنادیل معلّقة و هنّ زحل و یسمّی ایضا کیوان و المشتری و یسمّی ایضا راویس و برجیس و المرّیخ و یسمّی ایضا بهرام و زهرة و تسمّی ایضا ناهید و عطارد و یسمّی ایضا الکاتب و خنوسها رجوعها فی سیرها و تأخّرها عن مطالعها فی کلّ عام تأخّر بتأخّرها عن تعجیل ذلک الطّلوع، تخنّس عنه و کنوسها دخولها فی بروج السّماء فاذا سارت راجعة فهی خانسة و اذا سارت مستقیمة فهی کانسة. و قال قتادة: هی النّجوم تبدو باللّیل و تخنس بالنّهار فتخفی فلا تری و قیل: لعلی (ع) ما «الخنّس» «الجوار الکنّس»؟ قال هی الکواکب تخنس بالنّهار فلا تری. و تکنس باللّیل فتأوی الی مجاریها.

Ва қил : алкнси бақари алўҳшу алкнси алзбоء .

و قیل: الکنس بقر الوحش و الکنس الظّباء.

Ва аллили إзои ъсъс эй ақбли бзломаҳу ҳўи қавли алҳсн . Ва қоли алохрўн эй адбр . Тқўли алъараби ъсъси аллилу съсъи азои адбру лам ибқ манеҳ алои алисир .

وَ اللَّیْلِ إِذا عَسْعَسَ ای اقبل بظلامه و هو قول الحسن. و قال الآخرون ای ادبر. تقول العرب عسعس اللّیل و سعسع اذا ادبر و لم یبق منه الّا الیسیر.

Ва алсбҳи إзои танаффус эй ақблу азоءу бдои аввала . Ва қил : умматаду артФъ ҳатто исири нҳоро .

وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ ای اقبل و اضاء و بدا اوّله. و قیل: امتدّ و ارتفع حتّی یصیر نهارا.

إнаҳи лқўли расӯли Карими ҳозои ҷавоби алқсму ҳўи мумтади илои охири алсўраҳ , яъне : ани алқуръони алзии ҳўи каломи аллоҳи анзл ба Ҷабраили Фқолаҳи лмҳмд ( с ) « ва мо ҳўи бқўли албшр » комаи қоли Қурайш : « ва алрасул алкрим » ҳўи Ҷабраил ( ъ )у қавлаи балоғаи ани аллоҳи ъзу ҷлу алқуръони қавли аллоҳу калома . Ва қил : алқуръони қавли аллоҳи вҳёу кломоу қавли Ҷабраили тнзилоу қавли Муҳамад ( с ) анзороу аблоғо .

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ هذا جواب القسم و هو ممتدّ الی آخر السّورة، یعنی: انّ القرآن الّذی هو کلام اللَّه انزل به جبرئیل فقاله لمحمّد (ص) «و ما هو بقول البشر» کما قال قریش: «و الرّسول الکریم» هو جبرئیل (ع) و قوله بلاغه عن اللَّه عزّ و جلّ و القرآن قول اللَّه و کلامه. و قیل: القرآن قول اللَّه وحیا و کلاما و قول جبرئیل تنزیلا و قول محمد (ص) انذارا و ابلاغا.

« зии қувва » яъне Ҷабраил ( ъ )у кони ман қӯтаи анаи ақтлъи қрёти қавми лути ман алмоءи алосўд ва ҳамлҳо алии ҷиноҳаи ФрФъҳои илои алсмоءи сами қалбҳоу анаи абсри Иблиси иклми исо ( ъ ) алии баъзи ақаботи аларзи алмуқаддасаи ФнФхаҳи бҷноҳаҳи нафхаи илқоаи илои ақсо ҷабал илоҳанду анаи соҳи сиҳаҳи бсмўд « Фосбҳўои ҷосмин »у анаи иҳбти ман алсмоءи илои аларзу исъди фии асраъи ман алтрФ . Ъанд зии алърши макин Эй ъанд аллоҳи зии маконау манзалау қадар « матоъи сам » эй фии алсмоўоти ттиъаҳи алмлоӣкаҳи Фимои иأмрҳм бау инҳиҳми анҳуу тоъатаи воҷибаи алии аҳли алсмоўоти ктоъаҳ алнабӣ алии аҳли аларз ва ман тоъаҳи алмлоӣкаҳ Аёа анҳми Фтҳўои абвоби алсмоўоти лайлаи алмъроҷи бқўлаҳи лрсўли аллоҳ ( с )у фатҳи хзнаҳи алҷнаҳи абвобҳо бқўлаҳ : « أмин » алии ваҳии аллоҳу рисолатаи алии анбёӣаҳу қил : « сами أмин » Эй ъанд аллоҳ « أмин » .

«ذِی قُوَّةٍ» یعنی جبرئیل (ع) و کان من قوّته انّه اقتلع قریّات قوم لوط من الماء الاسود و حملها علی جناحه فرفعها الی السّماء ثمّ قلّبها و انّه ابصر ابلیس یکلّم عیسی (ع) علی بعض عقبات الارض المقدّسة فنفخه بجناحه نفخة القاه الی اقصی جبل الهند و انّه صاح صیحة بثمود «فاصبحوا جاثمین» و انّه یهبط من السّماء الی الارض و یصعد فی اسرع من الطّرف. عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ ای عند اللَّه ذی مکانة و منزلة و قدر «مُطاعٍ ثَمَّ» ای فی السّماوات تطیعه الملائکة فیما یأمرهم به و ینهیهم عنه و طاعته واجبة علی اهل السّماوات کطاعة النّبیّ علی اهل الارض و من طاعة الملائکة ایّاه انّهم فتحوا ابواب السّماوات لیلة المعراج بقوله لرسول اللَّه (ص) و فتح خزنة الجنّة ابوابها بقوله: «أَمِینٍ» علی وحی اللَّه و رسالته علی انبیائه و قیل: «ثَمَّ أَمِینٍ» ای عند اللَّه «أَمِینٍ».

Ва мо соҳбкми бмҷнўни иқўли лоҳли Макка « ва мо соҳбкм » яъне мҳмдо ( с ) « бмҷнўн »у ҳозои аизои ман ҷавоби алқсм , ақсми алии ан алқуръон назул ба Ҷабраилу ани мҳмдо ( с ) лӣси комаи иқўлаҳи аҳли Маккау злки анҳми қолўо : анаи маҷнӯн , ва мо иқўли бқўлаҳ ман ъанд нафса .

وَ ما صاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ یقول لاهل مکة «وَ ما صاحِبُکُمْ» یعنی محمدا (ص) «بِمَجْنُونٍ» و هذا ایضا من جواب القسم، اقسم علی انّ القرآن نزل به جبرئیل و انّ محمدا (ص) لیس کما یقوله اهل مکة و ذلک انّهم قالوا: انّه مجنون، و ما یقول بقوله من عند نفسه.

Ва лақади роаҳи болأФқи улмубин яъне : рой алнабӣ ( с ) Ҷабраил ( ъ ) алии сӯратаи алтии халқи фӣҳо « болأФқи улмубин » яъне : болоФқи алоълии ман ноҳияи алмшрқи алзии иҷӣ ء манеҳ алнҳори қолаи муҷоҳиду қтодаҳу фии алхбри ани ъкрмаҳи ани ибни аббоси қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) лҷбрӣил : « ании аҳби ани Ароки фии сўртки алтии ткўни фӣҳо фии алсмоء » . Қол : лни тақвои алии злк . Қол : « балӣ » қол : Фоини тшоءи ани атхили лак ? қол « болобтҳ » . Қол : лои исънӣ .

وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ یعنی: رای النّبیّ (ص) جبرئیل (ع) علی صورته الّتی خلق فیها «بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ» یعنی: بالافق الاعلی من ناحیة المشرق الّذی یجی‌ء منه النّهار قاله مجاهد و قتادة و فی الخبر عن عکرمة عن ابن عباس قال: قال رسول اللَّه (ص) لجبرئیل: «انّی احبّ ان اراک فی صورتک الّتی تکون فیها فی السّماء». قال: لن تقوی علی ذلک. قال: «بلی» قال: فاین تشاء ان اتخیّل لک؟ قال «بالابطح». قال: لا یسعنی.

Қол : « Фбмно » . Қол : лои исънӣ . Қол : « ФбърФот » . Қоли зоки болҳрии ани исънии Фўоъдаҳи Фхрҷ алнабӣ ( с ) ллўқти Фозои ҳўи бҷбрӣили қади ақбли ман ҷиболи арафаи бхшхшаҳу клклаҳи қади малаъи мо байни алмшрқу алмғрбу раъсаи фии алсмоءу рҷлоаҳи фии аларз ! Флмои роаҳ алнабӣ ( с ) хари мғшёи алайҳ . Қол : Фтҳўли Ҷабраили фии сӯратаи Фзмаҳи илои садрау қол : ё Муҳамади лои тхФ ! ФкиФи луи раъйати исрофилу раъсаи ман таҳти алършу рҷлоаҳи фии алнҷўми алсобъаҳу ани алърши лаълии коҳилау анаи литзоءл аҳёнан ман мхоФаҳи аллоҳи ъзу ҷл ҳатто исир мисли алўсъ яъне алъсФўр ҳатто мо иҳмли арши рбки алои азимата .

قال: «فبمنا». قال: لا یسعنی. قال: «فبعرفات». قال ذاک بالحری ان یسعنی فواعده فخرج النّبیّ (ص) للوقت فاذا هو بجبرئیل قد اقبل من جبال عرفة بخشخشة و کلکلة قد ملأ ما بین المشرق و المغرب و رأسه فی السّماء و رجلاه فی الارض! فلمّا رآه النّبی (ص) خرّ مغشیّا علیه. قال: فتحوّل جبرئیل فی صورته فضمّه الی صدره و قال: یا محمد لا تخف! فکیف لو رأیت اسرافیل و رأسه من تحت العرش و رجلاه فی النّجوم السّابعة و انّ العرش لعلی کاهله و انّه لیتضاءل احیانا من مخافة اللَّه عزّ و جل حتّی یصیر مثل الوصع یعنی العصفور حتّی ما یحمل عرش ربّک الا عظمته.

Қавла : « ва мо ҳў » яъне Муҳамад ( с ) « алии алғиб » эй алии алўҳӣу хабари алсмоء ва мо атлъи алайҳи ммои кони ғоӣбои анҳу ман алонбоءу алқсс « бзнин » бмтҳм эй иҷби ани лои итҳми бзёдаҳу нуқсони Фимои ?утӣ бау алзнаҳ : алтҳмаҳ . Қрأи ъосму Ҳамзау нофеъу ибни омир « бзнин » болзоду маъноаи ббхил яъне иؤдии мо иўҳии илайҳу лои ибхл ба алайкуми бали иълмкму ихбркм ба . Иқол : зннти болшии ءи бксри алнўни азн ба зно эй бухлат .

قوله: «وَ ما هُوَ» یعنی محمد (ص) «عَلَی الْغَیْبِ» ای علی الوحی و خبر السّماء و ما اطلع علیه ممّا کان غائبا عنه من الانباء و القصص «بِضَنِینٍ» بمتّهم ای یجب ان لا یتّهم بزیادة و نقصان فیما اتی به و الضّنّة: التّهمة. قرأ عاصم و حمزة و نافع و ابن عامر «بِضَنِینٍ» بالضّاد و معناه ببخیل یعنی یؤدّی ما یوحی الیه و لا یبخل به علیکم بل یعلّمکم و یخبرکم به. یقال: ضننت بالشّی‌ء بکسر النّون اضنّ به ضنّا ای بخلت.

Ва мо ҳўи бқўли шайтони раҷим эй мо алқуръони бқўли шайтони матруди мрмии болшҳби ман қавла ва мо таназзулат ба алшётин . Ва қоли алклбӣ : иқўли ани алқуръони лӣси бшъру ло киона комаи қолати Қурайш .

وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَیْطانٍ رَجِیمٍ ای ما القرآن بقول شیطان مطرود مرمیّ بالشّهب من قوله و ما تنزّلت به الشّیاطین. و قال الکلبی: یقول انّ القرآن لیس بشعر و لا کهانة کما قالت قریش.

Фأини тзҳбўни иқоли ллрокби раъсаи фии алأмри ин изҳби бк ва ин тзҳб ?

فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ یقال للرّاکب رأسه فی الأمر این یذهب بک و این تذهب؟

Ва қил : маъноаи ин тъдлўни ани ҳозои алқуръону фӣаи алшФоءу албён ?у қоли алзҷоҷ : эй тариқи тслкўни абин ман ҳзаҳи алтриқаҳи алтии қади байнати лакам ?у қил : « Фأини тзҳбўн » ани азоби аллоҳ ӯ ани савоби аллоҳ . Сами байни Фқол : إни ҳўи إлои зикри ллъолмин эй мо алқуръони алои мавъизаи ллхлқи аҷмъин . Сами хсси Фқол : лмни шоءи мнкми أни истқим эй алқуръони нзири лмни аҳби алостқомаҳу атбъ алҳақу амал бау ақоми алайҳ . Ва ани абии ҳрираҳи қол : лмои анзли аллоҳи алии расӯла : лмни шоءи мнкми أни истқими қолўо : алأмри алинои ани шӣнои астқмноу ани шӣнои лами нстқм . Фонзли аллоҳи таъолӣ : ва мо тшоؤни إлои أни ишоءи аллоҳи раби Алъоламин аълмҳми ани алҳдоиаҳу алтўФиқи илои аллоҳ . эй мо тшоؤни алҳдоиаҳу алостқомаҳи إлои أни ишоءи аллоҳи тўФиқкм . Фмни шоءи аллоҳи ?лаи алоямони омн , ва ман шоءи ?лаи алкФри куфр . Қоли алҳсну аллоҳи мо шоءти алъараби алислом ҳатто шоءаҳи лҳо . Ва ани вҳби бен мнбаҳи қол : алктби алтии анзлҳои аллоҳи алии алонбёءи бзъу тсъўни ктобои қрأти минҳои бзъоу смонини ктобои Фўҷдти фӣҳо ман ҷаъли ило нафса шиӣои ман алмшиаҳи Фқди куфр . Ва қоли алўостӣ : аъҷзки фии ҷамеъи аўсоФки Флои тшоءи алои бмшитаҳу лои тъмли алои бқўтаҳу лои ттиъи алои бФзлаҳу лои тъсии алои бхзлонаҳ . Фмои зои ибқии лаку бмозои тФтхри ман аФъолку лӣси ман Фълки шайъи ء .

و قیل: معناه این تعدلون عن هذا القرآن و فیه الشّفاء و البیان؟ و قال الزجاج: ایّ طریق تسلکون ابین من هذه الطّریقة الّتی قد بیّنت لکم؟ و قیل: «فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ» عن عذاب اللَّه او عن ثواب اللَّه. ثمّ بیّن فقال: إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ ای ما القرآن الّا موعظة للخلق اجمعین. ثمّ خصّص فقال: لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ ای القرآن نذیر لمن احبّ الاستقامة و اتّبع الحقّ و عمل به و اقام علیه. و عن ابی هریرة قال: لمّا انزل اللَّه علی رسوله: لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ قالوا: الأمر الینا ان شئنا استقمنا و ان شئنا لم نستقم. فانزل اللَّه تعالی: وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ اعلمهم انّ الهدایة و التّوفیق الی اللَّه. ای ما تَشاؤُنَ الهدایة و الاستقامة إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ توفیقکم. فمن شاء اللَّه له الایمان آمن، و من شاء له الکفر کفر. قال الحسن و اللَّه ما شاءت العرب الاسلام حتّی شاءه لها. و عن وهب بن منبّه قال: الکتب الّتی انزلها اللَّه علی الانبیاء بضع و تسعون کتابا قرأت منها بضعا و ثمانین کتابا فوجدت فیها من جعل الی نفسه شیئا من المشیّة فقد کفر. و قال الواسطی: اعجزک فی جمیع اوصافک فلا تشاء الّا بمشیّته و لا تعمل الّا بقوّته و لا تطیع الّا بفضله و لا تعصی الّا بخذلانه. فما ذا یبقی لک و بماذا تفتخر من افعالک و لیس من فعلک شی‌ء.