Ин сӯра нӯздаҳ оятаст , ҳаштод калима , сесад ва бист ва ҳафт ҳарф . Ҷумла ба Макка фурӯ омад , онро ?маккей гӯйанд ва дарин сӯраи ҳеҷ носих ва мансӯх нест . Ва фии алхбри ани абии қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ман қрأи إзои алсмоءи анФтрти эътоаи аллоҳи ъзу ҷли ман алоҷри баъдади кули қабри ҳасанау баъдади кули қатраи моءи ҳасанау аслаҳи аллоҳи шаънаи явми алқёмаҳ : إзои алсмоءи анФтрт эй аншқту ансдът , кқўлаҳ : « алсмоءи мнФтр ба » эй биўми алқёмаҳи лшдтаҳу азми шаъна .

این سوره نوزده آیتست، هشتاد کلمه، سیصد و بیست و هفت حرف. جمله به مکه فرو آمد، آن را مکّی گویند و درین سوره هیچ ناسخ و منسوخ نیست. و فی الخبر عن ابی قال: قال رسول اللَّه (ص): من قرأ إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ اعطاه اللَّه عزّ و جلّ من الاجر بعدد کلّ قبر حسنة و بعدد کلّ قطرة ماء حسنة و اصلح اللَّه شأنه یوم القیامة: إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ ای انشقّت و انصدعت، کقوله: «السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ» ای بیوم القیامة لشدّته و عظم شأنه.

Ва إзои алкўокби антсрти тносрту тсоқтт .

وَ إِذَا الْکَواکِبُ انْتَثَرَتْ تناثرت و تساقطت.

Ва إзои албҳори фаҷрат эй фаҷри баъзҳо фии баъзи лони аларзи сорти воҳӣаи рхўои Фсорти албҳори бҳрои воҳдои Фисби злки албҳри фии ҷўФи алҳўти алзии алайҳи алорзўни алсбъ .

وَ إِذَا الْبِحارُ فُجِّرَتْ ای فجّر بعضها فی بعض لانّ الارض صارت واهیة رخوا فصارت البحار بحرا واحدا فیصبّ ذلک البحر فی جوف الحوت الّذی علیه الارضون السّبع.

Ва إзои алқбўри бъсрт эй баҳсату насрату أисрт , Фостхрҷи мо фӣҳо ман алкнўзу баъси ман фӣҳо ман аламутии аҳёءу ҳозои ман ашроти алсоъаҳи ани тхрҷи аларзи аФлози кабидҳо ман зҳбҳоу Фзтҳо ва амвотҳо .

وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ ای بحثت و نثرت و أیثرت، فاستخرج ما فیها من الکنوز و بعث من فیها من الموتی احیاء و هذا من اشراط السّاعة ان تخرج الارض افلاذ کبدها من ذهبها و فضّتها و امواتها.

Илмати нафаси мо қидмати ман амали солеҳ ӯ толҳ ва мо « ахрт » ман санаи ҳасана ӯ сиӣаҳ . Қоли ъкрмаҳ : мо қидмати ман алФроӣзи алтии адтҳоу أхрти ман алФроӣзи алтии зиътҳоу қил : мо қидмати ман алсдқоту أхрти ман алтркот . Ҳозои кқўлаҳ : « инбؤои алإнсони иўмӣзи бмои қадаму أхр »

عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ من عمل صالح او طالح و ما «اخّرت» من سنّة حسنة او سیّئة. قال عکرمة: ما قَدَّمَتْ من الفرائض الّتی ادّتها وَ أَخَّرَتْ من الفرائض الّتی ضیّعتها و قیل: ما قَدَّمَتْ من الصّدقات وَ أَخَّرَتْ من التّرکات. هذا کقوله: «یُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ یَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ»

Ва қил : мо қидмату أхрти мо кони фии аввали умрау охира .

و قیل: ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ ما کان فی اوّل عمره و آخره.

ё أиҳои алإнсони мо ғрки брбки алкрими алмғрўр : алзии иъмли алмъосӣу интзри алрҳмаҳ . Мо ғрк эй мо хдъку сўли лак ҳатто қасрати Фимои аФтрзи алейк ва мо ҳмлки алии алоғтрор ба ҳатто амалати бмъосиаҳ ? мо алзии ҳмлки алии алмъсиаҳи маъаи раби Карими қади анъми алейк болхлқу алтсўиаҳу алтъдил ?у қил : мо ҳмлки алии алқъўди ани тоъаҳи раби хираи ъндки касӣр ?

یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ المغرور: الّذی یعمل المعاصی و ینتظر الرّحمة. ما غَرَّکَ ای ما خدعک و سوّل لک حتّی قصّرت فیما افترض علیک و ما حملک علی الاغترار به حتّی عملت بمعاصیه؟ ما الّذی حملک علی المعصیة مع ربّ کریم قد انعم علیک بالخلق و التّسویة و التّعدیل؟ و قیل: ما حملک علی القعود عن طاعة ربّ خیره عندک کثیر؟

Қрأ алнабӣ ( с ) ҳзаҳи алоиаҳ , сами қол : ҷаҳла , яъне : ҳамлаи ҷаҳлаи алии злк .

قرأ النّبی (ص) هذه الآیة، ثمّ قال: جهله، یعنی: حمله جهله علی ذلک.

Қоли мақотил : ғарраи афви аллоҳи ҳайни лами иъҷли алайҳи болъқўбаҳ . Ва ани ибни масъӯди қол : мо мнкми ман аҳади алои сихлўи аллоҳ ба явми алқёмаҳи Фиқўл : « ё бен одами мо ғрк бе ? ё бен одами мо зои амалати Фимои илмат , ё бен одами мо зои аҷбти алмрслин » ? !у қоли зўи алнўн : кам ман мағрури таҳти алстру ҳўи лои ишър бау фии маъноаи аншд :

قال مقاتل: غرّه عفو اللَّه حین لم یعجل علیه بالعقوبة. و عن ابن مسعود قال: ما منکم من احد الّا سیخلو اللَّه به یوم القیامة فیقول: «یا بن آدم ما غرّک بی؟ یا بن آدم ما ذا عملت فیما علمت، یا بن آدم ما ذا اجبت المرسلین»؟! و قال ذو النون: کم من مغرور تحت السّتر و هو لا یشعر به و فی معناه انشد:

ё ман ълои фии Улуғӣу алтиаҳ

یا من علا فی الغیّ و التّیه

Ва ғарраи тӯли тмодиаҳ

و غرّه طول تمادیه‌

?умлаи лаки аллоҳи Фборзтаҳ

املی لک اللَّه فبارزته

Ва лами тхФи ғби маосӣа .

و لم تخف غبّ معاصیه.

Қил : нзлти ҳзаҳи алоиаҳи фии алосўди бен клдаҳи алҷмҳии қасд алнабӣ ( с ) Флм итмкн манеҳу лами иъоқбаҳи аллоҳи субҳонаи алии злки Фнзлти алоиаҳи мо ғрки брбки алкриму маънӣ « алкрим » ҳоҳнои анаи қадари алии ани иъоқбаҳи Флми иФъл . Ва қил : нзлти фии алўлиди бен алмғираҳ .

قیل: نزلت هذه الآیة فی الاسود بن کلدة الجمحی قصد النّبی (ص) فلم یتمکّن منه و لم یعاقبه اللَّه سبحانه علی ذلک فنزلت الآیة ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ و معنی «الْکَرِیمِ» هاهنا انّه قدر علی ان یعاقبه فلم یفعل. و قیل: نزلت فی الولید بن المغیرة.

Ва қил : ҳўи оми фии ҷамеъи алкФору ҳўи ани кули ман куфри Фҳўи маҳали алтқриъи бҳзаҳи алоиаҳи лоғтрораҳи брбаҳ . Алзии хлқки фии أҳсни тақвими Фсўок эй сӯии хлқки фии батни эмек . Фъдлк . Қрأи ъосму Ҳамзау алксоӣӣу абӯи ҷаъфар : Фъдлки болтхФиФу икўни фии бмънии ило ва мо сала , эй срФку амолки ило эй сувараи шоءи ҳусноу қбиҳоу тўилоу қсиро . Ва қрأи алохрўни болтшдид , эй ҷълки муътадили алхлқи мстўии алоъзоءи лои тафовути фӣҳо .

و قیل: هو عامّ فی جمیع الکفّار و هو انّ کلّ من کفر فهو محلّ التّقریع بهذه الآیة لاغتراره بربّه.الَّذِی خَلَقَکَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ فَسَوَّاکَ ای سوّی خلقک فی بطن امّک. فَعَدَلَکَ. قرأ عاصم و حمزة و الکسائی و ابو جعفر: فعدلک بالتّخفیف و یکون فی بمعنی الی و ما صلة، ای صرفک و امالک الی ایّ صورة شاء حسنا و قبیحا و طویلا و قصیرا. و قرأ الآخرون بالتّشدید، ای جعلک معتدل الخلق مستوی الاعضاء لا تفاوت فیها.

Фии أии сувараи мо шоءи ркбки қоли муҷоҳид : фӣ эй шабаҳи шоءи ркбки шабаҳи аб ӯам ӯ хол ӯ ъам . Ва иҷўзи ани икўни алсўраҳи бмънии алсФаҳи тқўли алъараб : арнӣ « сувара » ҳозои аламр , эй ърФнии сифата . Ва икўни фии бмънии алии Фикўни маъноаи хлқки алӣ « эй » сафаи шоءи ман съодаҳу шқоўаҳу имону исён .

فِی أَیِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَکَّبَکَ قال مجاهد: فی ایّ شبه شاءَ رَکَّبَکَ شبه اب او امّ او خال او عمّ. و یجوز ان یکون الصّورة بمعنی الصّفة تقول العرب: ارنی «صورة» هذا الامر، ای عرّفنی صفته. و یکون فی بمعنی علی فیکون معناه خلقک علی «ایّ» صفة شاء من سعادة و شقاوة و ایمان و عصیان.

« куллан » рдъи ани алғФлаҳи ани аллоҳу алоғтрор ба . Бали ткзбўни қроءаҳи алъомаҳи болтоءи лқўлаҳ :у إни алайкуми лҳоФзину қрأи абӯи ҷаъфари болёء эй икзбўн . Болқёмаҳи алтии икўни фӣҳо алҷзоءу алҳсобу иҷўзи ани икўни аддӣни ҳоҳнои алтўҳид .

«کلّا» ردع عن الغفلة عن اللَّه و الاغترار به. بَلْ تُکَذِّبُونَ قراءة العامّة بالتّاء لقوله: وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ و قرأ ابو جعفر بالیاء ای یکذّبون. بالقیامة الّتی یکون فیها الجزاء و الحساب و یجوز ان یکون الدّین هاهنا التّوحید.

Ва إни алайкуми лҳоФзин яъне : алмлоӣкаҳи иҳФзўнкму иҳФзўни алайкуми аъмолкми босаботҳо фии алсҳоӣФ .

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ یعنی: الملائکة یحفظونکم و یحفظون علیکم اعمالکم باثباتها فی الصّحائف.

Кромои котибин эй « кромо » алии аллоҳи кутубаи лои ихФии алайҳими шайъи ءи ман афъол банӣ одам . Ва қил : « кромо » исоръўни илои кутуби алҳсноту итўқФўни фии кутуби алсиӣоти рҷоءи ани истғФру итўби Фиктбўни алзнб ва алтўбаҳ манеҳ мъо .

کِراماً کاتِبِینَ ای «کراما» علی اللَّه کتبة لا یخفی علیهم شی‌ء من افعال بنی آدم. و قیل: «کراما» یسارعون الی کتب الحسنات و یتوقّفون فی کتب السّیئات رجاء ان یستغفر و یتوب فیکتبون الذّنب و التّوبة منه معا.

Иълмўни мо тФълўни ълмҳми алии ваҷҳин , Фмои кони ман зоҳири қавл ӯ ҳркаҳи ҷавориҳи ълмўаҳи бзоҳраҳу ктбўаҳи алии ҷиҳата . Ва мо кони ман ботини замири иқоли анҳми иҷдўни лсолҳаҳи риҳои тайибау лтолҳаҳи риҳои хабисаи Фктбўаҳи мҷмло амалан солҳоу охири сиӣо .

یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ علمهم علی وجهین، فما کان من ظاهر قول او حرکة جوارح علموه بظاهره و کتبوه علی جهته. و ما کان من باطن ضمیر یقال انّهم یجدون لصالحه ریحا طیّبة و لطالحه ریحا خبیثة فکتبوه مجملا عملا صالحا و آخر سیّئا.

إни алأброри лФии Наими воҳид « алأброр » бор ва бар , ва ҳам аллазӣнаи брўоу сдқўои фии аимонҳми бодоءи Фроӣзи аллоҳи ъзу ҷлу иҷтиноби маосӣа . Ва фии алхбри ани ибни умри ан алнабӣ ( с ) қол : анмои смоҳми аллоҳ « алأброр » лонаами брўои алобоءу алأбноءи комаи ани лўолдки алейк ҳқои кзлки лўлдки алейк ҳақ .

إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِی نَعِیمٍ واحد «الأبرار» بارّ و برّ، و هم الّذین برّوا و صدقوا فی ایمانهم باداء فرائض اللَّه عزّ و جلّ و اجتناب معاصیه. و فی الخبر عن ابن عمر عن النّبیّ (ص) قال: انّما سمّاهم اللَّه «الأبرار» لانّهم برّوا الآباء و الأبناء کما انّ لوالدک علیک حقّا کذلک لولدک علیک حقّ.

« лФии Наим » яъне фии алҷнаҳ ва лаззотҳо .

«لَفِی نَعِیمٍ» یعنی فی الجنّة و لذّاتها.

Ва إни алФҷори алкФор « лФии ҷҳим » эй « лФӣ » муаззами алнор .

وَ إِنَّ الْفُجَّارَ الکفّار «لَفِی جَحِیمٍ» ای «لفی» معظم النّار.

Ислўнҳои явми аддӣн эй идхлўнҳоу илзмўнҳоу ихлдўни фӣҳо явми алқёмаҳ ва мо ҳам анҳо бғоӣбини ҳозои каломи ишмли алФриқини ҷмиъои нзъаҳи мавзеаи мнҳмо .

یَصْلَوْنَها یَوْمَ الدِّینِ ای یدخلونها و یلزمونها و یخلدون فیها یوم القیامة وَ ما هُمْ عَنْها بِغائِبِینَ هذا کلام یشمل الفریقین جمیعا نضعه موضعه منهما.

эй ҳам холдўни фӣҳо аҳли алҷнаҳи фии алҷнаҳи лои иғибўни анҳо ,у аҳли алнори фии алнори лои иғибўни анҳо .

ای هم خالدون فیها اهل الجنّة فی الجنّة لا یغیبون عنها، و اهل النّار فی النّار لا یغیبون عنها.

Ва мо أдроки мо явми аддӣни сами мо أдроки мо явми аддӣни крри зикраи тъзимои лшأнаҳу ҳўи истифҳоми алии ваҷҳи алтъҷиб . Ва қил : аҳдҳмои фии ҳақи алкФору алохри фии ҳақи алмؤмнин .

وَ ما أَدْراکَ ما یَوْمُ الدِّینِ ثُمَّ ما أَدْراکَ ما یَوْمُ الدِّینِ کرّر ذکره تعظیما لشأنه و هو استفهام علی وجه التّعجیب. و قیل: احدهما فی حقّ الکفّار و الآخر فی حقّ المؤمنین.

Явми лои тамаллуки нафаси қрأи ибни касӣру абӯи Амру ёқӯб : явми бзми алмими радои алии алиўми алаввалу қрأи алохрўни бФтҳҳо , эй ҳзаҳи алошёءи фии явми лои тамаллуки нафаси лнФси шиӣо . Қоли мақотил : ?ераад ба алкФори лони алмуслимӣни инФъи бъзҳм баъзан болшФоъаҳ .

یَوْمَ لا تَمْلِکُ نَفْسٌ قرأ ابن کثیر و ابو عمرو و یعقوب: یوم بضمّ المیم ردّا علی الیوم الاوّل و قرأ الآخرون بفتحها، ای هذه الاشیاء فی یَوْمَ لا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَیْئاً. قال مقاتل: اراد به الکفّار لانّ المسلمین ینفع بعضهم بعضا بالشّفاعة.

Ва алأмри иўмӣзи ллаҳ эй инқтъи даъовии алмхлўқини фии злки алиўми лои имлки аллоҳи фии злки алиўми аҳдои шиӣои комаи малакаами фии алднё . Ва фии алҳдиси алсҳиҳи ман сираи ани инзри илои явми алқёмаҳи конаи раъии айни Флиқрأи إзои алшмси кӯрату إзои алсмоءи анФтрту إзои алсмоءи аншқт .

وَ الْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ ای ینقطع دعاوی المخلوقین فی ذلک الیوم لا یملک اللَّه فی ذلک الیوم احدا شیئا کما ملکهم فی الدّنیا. و فی الحدیث الصّحیح من سرّه ان ینظر الی یوم القیامة کانّه رأی عین فلیقرأ إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ و إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ و إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ.