Ин сӯра ҳафдаҳ оятаст , шаст ва як калима , дивист ва чиҳил ва панҷ ҳарф , ҷумла ба Макка фурӯ омад ва дарин сӯраи як оя мансӯхаст : Фмҳли алкоФрини أмҳлҳм рўидо насахт боиаҳи алсиФ . Ва дар фазилати сӯраи абии бен каъб ривоят кунад аз Мустафо ( с ) гуфт : « ҳар ки ин сӯра бархонад , ҳақи ҷли ҷалолаи баъдад ҳар ситорае ки дар осмонаст ӯро даҳ некӣ дар девони бинависад » . Ривоят кунанд аз абди арраҳмони бен холид . Ва қил : абди аллоҳи бен абди арраҳмони бен яҳёи бен каъб , гуфто : расӯли худоро ( с ) дидам дар қабӣлаи сқиФ дар машриқае фурӯи омада ва ин сӯрау алсмоء ва алторқ мехонд , ва ман ҳануз дар ҷоҳилият будам дар ислом наёмада , ва ин сӯра аз лафзи расӯл ( с ) ёд гирифтам . Пас дар анҷуман сқиФ бигузаштаму қавмӣ аз Қурайш дар миён эшон буданд , Утбау шебаи писарони рабеъа бо эшон , қавм аз ман дархостанд то ин сӯраи брхўондм . Ҳар чаҳ сақафӣон буданд гуфтанд : мо нарай ҳозои алои ҳқо , суханӣаст росту дуруст . Қршён гуфтанд : нҳни аълами бсоҳбнои луи ълмнои анаи ҳақи лтбъноаҳ . Мо Муҳамадро ба шиносему ҳоли вай аз шумо беҳтар донем ки ӯ мард моаст ва аз қабӣлаи мо . Агар мо донстмонӣ ки ӯ бар ҳақасту сухан ӯ рост , мо худ бар паии ваии рФтмонӣ ва ӯро ростгӯӣ доштемӣ . Қавла :у алсмоءу алторқ
این سوره هفده آیتست، شصت و یک کلمه، دویست و چهل و پنج حرف، جمله به مکه فرو آمد و درین سوره یک آیه منسوخ است: فَمَهِّلِ الْکافِرِینَ أَمْهِلْهُمْ رُوَیْداً نسخت بآیة السّیف. و در فضیلت سوره ابی بن کعب روایت کند از مصطفی (ص) گفت: «هر که این سوره برخواند، حقّ جلّ جلاله بعدد هر ستارهای که در آسمانست او را ده نیکی در دیوان بنویسد». روایت کنند از عبد الرحمن بن خالد. و قیل: عبد اللَّه بن عبد الرحمن بن یحیی بن کعب، گفتا: رسول خدا را (ص) دیدم در قبیله ثقیف در مشرقهای فرو آمده و این سوره وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ میخواند، و من هنوز در جاهلیّت بودم در اسلام نیامده، و این سوره از لفظ رسول (ص) یاد گرفتم. پس در انجمن ثقیف بگذشتم و قومی از قریش در میان ایشان بودند، عتبه و شیبه پسران ربیعه با ایشان، قوم از من درخواستند تا این سوره برخواندم. هر چه ثقفیان بودند گفتند: ما نری هذا الّا حقّا، سخنی است راست و درست. قرشیان گفتند: نحن اعلم بصاحبنا لو علمنا انّه حقّ لتبعناه. ما محمد را به شناسیم و حال وی از شما بهتر دانیم که او مرد ما است و از قبیله ما. اگر ما دانستمانی که او بر حقّست و سخن او راست، ما خود بر پی وی رفتمانی و او را راستگوی داشتیمی. قوله: وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ
Қоли алклбӣ : нзлти фии абии толибу злки анаи ?утӣ алнабӣ ( с ) ФотҳФаҳи бхбзу лбни Фбинмои ҳўи ҷолси иأкли азои анҳти наҷми Фомтлأи моءи сам норо ФФзъи абӯи толиб . Ва қол : эй шайъи ءи ҳозо ? Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ҳозои наҷми Ромӣ бау ҳўи ояи ман оёти аллоҳи субҳона » Фъҷби абӯи толиб . Фонзли аллоҳи ъзу ҷл :у алсмоءу алторқи ҳозои қисм «у алторқ » алнҷми лони алтрўқи икўни боллилу тулӯъи алнҷми боллилу кули мо ҷоءи Лайлои Фқди туруқ ва манеҳ ҳадис ҷобир наҳй алнабӣ ( с ) ани итрқи алрҷли аҳла . Ва қол : ҳатто тстҳди алмғибаҳу тмтшти алшъсаҳ . Ва қолати ҳинди бинти Утба : явми аҳади нҳни бенот алторқ намашй алии алнморқ .
قال الکلبی: نزلت فی ابی طالب و ذلک انّه اتی النّبیّ (ص) فاتحفه بخبز و لبن فبینما هو جالس یأکل اذا انحطّ نجم فامتلأ ماء ثمّ نارا ففزع ابو طالب. و قال: ایّ شیء هذا؟ فقال رسول اللَّه (ص): «هذا نجم رمی به و هو آیة من آیات اللَّه سبحانه» فعجب ابو طالب. فانزل اللَّه عزّ و جلّ: وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ هذا قسم «وَ الطَّارِقِ» النّجم لانّ الطّروق یکون باللّیل و طلوع النّجم باللّیل و کلّ ما جاء لیلا فقد طرق و منه حدیث جابر نهی النّبیّ (ص) ان یطرق الرّجل اهله. و قال: حتّی تستحدّ المغیبة و تمتشط الشّعثة. و قالت هند بنت عتبة: یوم احد نحن بنات الطّارق نمشی علی النّمارق.
Тънии ани абонои наҷми фии шарфа ва улувваа . Ва қоли алшоър :
تعنی انّ ابانا نجم فی شرفه و علوّه. و قال الشّاعر:
Лои тФрҳни блили тоби аввала
لا تفرحنّ بلیل طاب اوّله
ё роқди аллили мсрўрои бовела
یا راقد اللّیل مسرورا باوّله
Ани алҳўодси қади итрқни асҳоро
انّ الحوادث قد یطرقن اسحارا
Фрби охири лайли аҷҷи алноро
فربّ آخر لیل اجّج النّارا
Сами Фсраҳи Фқол : алнҷми алсоқб эй алнири алмзии ء . Ва қол : фии мавзе « шаҳоби соқиб » иқоли асқби норак , эй азӣҳо . Ва қил « алсоқб » алъолии алшдиди алълўи иқол : сқби алтоӣр эй артФъи артФоъои шадидани конаи қади сқби ?илҷуи алоълӣ . Қоли ибни аббос : ?ераад ба Зуҳали лонаи алъолии фии алсмоءи алсобъаҳ . Ва қоли ибни зайд : ?ераад ба алсрёу алъараби тасмияи алнҷм .
ثمّ فسّره فقال: النَّجْمُ الثَّاقِبُ ای النیّر المضیء. و قال: فی موضع «شهاب ثاقب» یقال اثقب نارک، ای اضئها. و قیل «الثّاقب» العالی الشّدید العلوّ یقال: ثقب الطّائر ای ارتفع ارتفاعا شدیدا کانّه قد ثقب الجوّ الاعلی. قال ابن عباس: اراد به زحل لانّه العالی فی السّماء السّابعة. و قال ابن زید: اراد به الثّریا و العرب تسمیه النّجم.
إни кули нафаси ҳозои ҷавоби алқсми лмои алайҳои ҳофизи қрأи абӯи ҷаъфару ибни омиру ъосму Ҳамза « лмо » бтшдиди алмим яъне : мо кули нафаси ало « алайҳои ҳофиз » Фикўн « лмо » бмънии алоу ҳаии лғаҳи ҳзил . Ва қрأи алохрўни болтхФиФи ҷълўои мо салау алмънӣ : إни кули нафаси лълиҳо « ҳофиз »у алҳоФзи ҳўи аллоҳи ъзу ҷлу ҳўи алии кули шайъи ءи Ҳафизи иҳФзи алии ибодаи аъмолҳму алмлоӣкаҳи ҳифзаи иҳФзўни алӣ банӣ одами аъмолҳму арзоқҳму оҷолҳму ҳўи қавла : «у إни алайкуми лҳоФзин »у ани абии эмомаи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : вкли болмؤмни сутуну моӣаҳи маликои избўни анҳу мо лами иқдри алайҳи ман злки ллбсри сабъаи амлоки избўни анҳу комаи изби ани қсъаҳи алъсли алзбоби луи вкли алъбди ило нафса турфаи айни лохттФтаҳи алшётин .
إِنْ کُلُّ نَفْسٍ هذا جواب القسم لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ قرأ ابو جعفر و ابن عامر و عاصم و حمزة «لمّا» بتشدید المیم یعنی: ما کلّ نفس الّا «عَلَیْها حافِظٌ» فیکون «لمّا» بمعنی الّا و هی لغة هذیل. و قرأ الآخرون بالتّخفیف جعلوا ما صلة و المعنی: إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لعلیها «حافظ» و الحافظ هو اللَّه عزّ و جلّ و هو عَلی کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ یحفظ علی عباده اعمالهم و الملائکة حفظة یحفظون علی بنی آدم اعمالهم و ارزاقهم و آجالهم و هو قوله: «وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ» و عن ابی امامة قال: قال رسول اللَّه (ص): وکّل بالمؤمن ستّون و مائة ملکا یذبون عنه ما لم یقدر علیه من ذلک للبصر سبعة املاک یذبون عنه کما یذبّ عن قصعة العسل الذّباب لو وکّل العبد الی نفسه طرفة عین لاختطفته الشّیاطین.
Қавла : Флинзри алإнсон яъне : алкоФри алмнкри қадараи аллоҳи алии албъси мами халқ эй ммои зо « халқ » иърФаҳи асли хилқатаи лидлаҳи бзлки алии ваҳдониятаи сами байни Фқол : халқи ман моءи доФқ эй мдФўқи мсбўби фии алрҳм , фоили бмънии мафъӯли кқўлаҳ : « фии айшаи розӣа » эй Марзияу алмънӣ « халқи ман » моӣини моءи алрҷлу моءи алмрأаҳ . Фўҳди ломтзоҷҳмо .
قوله: فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ یعنی: الکافر المنکر قدرة اللَّه علی البعث مِمَّ خُلِقَ ای ممّا ذا «خلق» یعرفه اصل خلقته لیدلّه بذلک علی وحدانیّته ثمّ بیّن فقال: خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ ای مدفوق مصبوب فی الرّحم، فاعل بمعنی مفعول کقوله: «فِی عِیشَةٍ راضِیَةٍ» ای مرضیّة و المعنی «خُلِقَ مِنْ» مائین ماء الرّجل و ماء المرأة. فوحّد لامتزاجهما.
Ихрҷи ман байни алслби алрҷлу троӣби алмрأаҳ «у алтроӣб » ҷамъи алтрӣбаҳу ҳаии изоми алсдру алнҳр . Ва қил : ман байни сулби алрҷлу троӣбаҳ . Қоли алзҳок : « алтроӣб » алъайнону алидону алрҷлон . Ва қил : ҳаии усораи алқлб ва манеҳ икўни алўлду сӣли ъкрмаҳи ан « алтроӣб » Фқоли ҳзаҳу вазъи ядаи алии садраи назири алоиаҳи қавла : « ман нутфаи أмшоҷ » эй ахлоти ман нутфаи алрҷлу нутфаи алмрأаҳу моءи алрҷли абизи ғализу моءи алмроаҳи асФри рақиқу ҳумои иҷрёни ман ҷамеъи албдни Фиҷтмъи моءи алрҷли фии сулбаи сам иҷрӣ манеҳу иҷтмъи моءи алмрأаҳи фии троӣбҳои сами иҷрии фии лбтҳо . Ва « алтроӣб » смониаҳи азлоъи фии алсдри хилқати минҳои арбаъаи Яманау арбаъаи исраҳи аълоҳмои мавзеи алқлодаҳи Фшбаҳи алўлди фии алсўраҳи бмои иълўи мнҳмоу аллҳму алдми ман моءи алмрأаҳу алъзму алъсби ман моءи алрҷл .
یَخْرُجُ مِنْ بَیْنِ الصُّلْبِ الرّجل و ترائب المرأة «وَ التَّرائِبِ» جمع التّرئبة و هی عظام الصّدر و النحر. و قیل: من بین صلب الرّجل و ترائبه. قال الضحاک: «التّرائب» العینان و الیدان و الرّجلان. و قیل: هی عصارة القلب و منه یکون الولد و سئل عکرمة عن «التّرائب» فقال هذه و وضع یده علی صدره نظیر الآیة قوله: «مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ» ای اخلاط من نطفة الرّجل و نطفة المرأة و ماء الرّجل ابیض غلیظ و ماء المراة اصفر رقیق و هما یجریان من جمیع البدن فیجتمع ماء الرّجل فی صلبه ثمّ یجری منه و یجتمع ماء المرأة فی ترائبها ثمّ یجری فی لبّتها. و «التّرائب» ثمانیة اضلاع فی الصّدر خلقت منها اربعة یمنة و اربعة یسرة اعلاهما موضع القلادة فشبه الولد فی الصّورة بما یعلو منهما و اللّحم و الدّم من ماء المرأة و العظم و العصب من ماء الرّجل.
إнаҳи алии рҷъаҳи лқодр эй « анаи алӣ » « рҷъ » алонсони баъди алблии илои алҳёҳ « лқодр » . Ва қил : « анаи алӣ » « рҷъ » алмоءи алоҳлилу илои алслб « лқодр » . Ва қил : маъноа « ана » « лқодр » « алӣ » ани инксаҳи баъди шихўхитаҳи Фиҷълаҳи кҳлои сами шобо , сами тФло , сами рзиъо , сами ҷнинои сами мзғаҳ , сами нутфа . Ва қоли ибни зайд : « إнаҳи алӣ » ҳабси злки алмоء « лқодр » ҳатто лои ихрҷ .
إِنَّهُ عَلی رَجْعِهِ لَقادِرٌ ای «انّه علی» «رجع» الانسان بعد البلی الی الحیاة «لقادر». و قیل: «انّه علی» «رجع» الماء الاحلیل و الی الصّلب «لقادر». و قیل: معناه «انّه» «لقادر» «علی» ان ینکّسه بعد شیخوخیّته فیجعله کهلا ثمّ شابّا، ثمّ طفلا، ثمّ رضیعا، ثمّ جنینا ثمّ مضغة، ثمّ نطفة. و قال ابن زید: «إِنَّهُ عَلی» حبس ذلک الماء «لقادر» حتّی لا یخرج.
Явми тблии алсроӣр эй азкри явми тблии алсроӣру аҳзр « явм » тмтҳни алзмоӣри Фиҷозии кули инсони алии муътақидаи ман алткзибу алтсдиқ . Ва қоли ътоءи бен абии рбоҳ « алсроӣр » Фроӣзи алоъмоли колсўму алслоаҳу алўзўءу алоғтсоли ман алҷнобаҳи ?фонҳо сроӣри байни аллоҳу байни алъбд , Флўи шоءи алъбди лқоли самту лами исму слиту лами ислу ағтслту лами иФъл , Фтхтбр ҳатто изҳри ман адоҳо ммни зиъҳо . Ва фии алхбри ани абди аллоҳи бен Амри қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « слоси ман ҳофизи ълиҳни Фҳў вале аллоҳи ҳқо ва ман ахтонҳни Фҳўи адуи аллоҳи ҳқо : алслоаҳу алсўму алҷнобаҳ » .
یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ ای اذکر یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ و احذر «یوم» تمتحن الضّمائر فیجازی کلّ انسان علی معتقده من التّکذیب و التّصدیق. و قال عطاء بن ابی رباح «السّرائر» فرائض الاعمال کالصّوم و الصّلاة و الوضوء و الاغتسال من الجنابة فانّها سرائر بین اللَّه و بین العبد، فلو شاء العبد لقال صمت و لم یصم و صلّیت و لم یصل و اغتسلت و لم یفعل، فتختبر حتّی یظهر من اداها ممّن ضیّعها. و فی الخبر عن عبد اللَّه بن عمرو قال: قال رسول اللَّه (ص): «ثلاث من حافظ علیهنّ فهو ولیّ اللَّه حقّا و من اختانهنّ فهو عدوّ اللَّه حقّا: الصّلاة و الصّوم و الجنابة».
Ва қоли ибни умр : ибдии аллоҳи явми алқёмаҳи кули сари Фикўни ?зинаи фии вуҷӯҳу шинои фии вуҷӯҳ яъне ман адоҳо кони виҷҳаи мшрқо ва ман зиъҳои кони виҷҳаи ағбр .
و قال ابن عمر: یبدئ اللَّه یوم القیامة کلّ سرّ فیکون زینا فی وجوه و شینا فی وجوه یعنی من ادّاها کان وجهه مشرقا و من ضیّعها کان وجهه اغبر.
Фмои ?лаи ман қуввае мо лиҳозои алонсони алмнкри ллбъси иўмӣз « ман қувва » интсри лнФсаҳу идФъи алъзоби баҳои анҳо «у лои Носир » имнъаҳи ман азоби аллоҳу иъсмаҳи ман бأсаҳ . Сами зикри қсмои охири Фқол :у алсмоءи зоти алрҷъ эй « зот » алмтри саммии рҷъои лонаи ирҷъи кули ому иткрр .
فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ ای ما لهذا الانسان المنکر للبعث یومئذ «من قوّة» ینتصر لنفسه و یدفع العذاب بها عنها «وَ لا ناصِرٍ» یمنعه من عذاب اللَّه و یعصمه من بأسه. ثمّ ذکر قسما آخر فقال: وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ ای «ذات» المطر سمّی رجعا لانّه یرجع کلّ عام و یتکرّر.
Ва қоли ибни аббос : ҳўи алсҳоби ирҷъи бмтри баъди мтр . Ва қил : трҷъи бнҷўмҳо ва кавокибҳо ва шамсҳо ва қамарҳо толеъаи ақаби мғибҳо .
و قال ابن عباس: هو السّحاب یرجع بمطر بعد مطر. و قیل: ترجع بنجومها و کواکبها و شمسها و قمرها طالعة عقب مغیبها.
Ва алأрзи зоти алсдъ эй « зот » алонсдоъу алоншқоқи болнботу алошҷору алонҳору ҷавоби алқсм : إнаҳи лқўли фасл эй ани алқуръони каломи ҳақи сидқи саҳеҳи ҷади иФсл ба байн алҳақу алботл ва мо ҳўи болсФсоФу аллъбу алботл . Сами ахбри ани мушрикии аҳли Маккаи Фқол : إнҳми икидўни кидо яъне : фии дори алндўаҳи ҳайни аҷтмъўои алии алмкри брсўли аллоҳ ( с ) комаи қол : «у إзи имкри бки аллазӣнаи кФрўо » алоиаҳ . «у أкиди кидо » эй антқм манеҳам фии алднёи болсиФу фии алохраҳи болнор , эй ахФии анҳуам мо адбри фии амрҳм . Ва қил : кед аллоҳи астдроҷаҳи аёҳми ман ҳайси лои иълмўн .
وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ ای «ذات» الانصداع و الانشقاق بالنّبات و الاشجار و الانهار و جواب القسم: إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ ای انّ القرآن کلام حقّ صدق صحیح جدّ یفصل به بین الحقّ و الباطل و ما هو بالسّفساف و اللّعب و الباطل. ثمّ اخبر عن مشرکی اهل مکة فقال: إِنَّهُمْ یَکِیدُونَ کَیْداً یعنی: فی دار النّدوة حین اجتمعوا علی المکر برسول اللَّه (ص) کما قال: «وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا» الآیة. «وَ أَکِیدُ کَیْداً» ای انتقم منهم فی الدّنیا بالسّیف و فی الآخرة بالنّار، ای اخفی عنهم ما ادبّر فی امرهم. و قیل: کید اللَّه استدراجه ایّاهم من حیث لا یعلمون.
Фмҳли алкоФрини қоли ибни аббос : ҳозои ваъиди ман аллоҳи ъзу ҷли ?лаам эй анзрҳму ахрҳми Флои тстъҷли ҳлокҳм . أмҳлҳми рўидо эй « амҳлҳм » амҳолои қлило ва мо кони байни нузули ҳзаҳи алоиаҳу байни вақъаи бадари алои замони исир . Ва алтмҳилу аломҳоли луғатони ҳозои кқўлаҳ : «у мҳлҳми қлило » сами насхи аломҳоли боиаҳи алсиФу рўидои тасғири рўдоу лои ирФъу ло яксару асли алрўди алҳркаҳи алхФиФаҳи иқол : роди ирўди рўдо ва манеҳ қавла : «у роўдтаҳи алтии ҳўи фии байтҳо » . Ва қил : « рўидо » насби алии алмсдру алмънӣ : арўдҳм « рўидо » иқол : арўдти фии алأмри азои тааннӣати фӣаи таъвилаи арслҳми фии ътўҳм ва « أмҳлҳм » қлилои Фохзҳми аллоҳи явми бадару қтлўои болсиФ .
فَمَهِّلِ الْکافِرِینَ قال ابن عباس: هذا وعید من اللَّه عزّ و جلّ لهم ای انظرهم و اخّرهم فلا تستعجل هلاکهم. أَمْهِلْهُمْ رُوَیْداً ای «امهلهم» امهالا قلیلا و ما کان بین نزول هذه الآیة و بین وقعة بدر الّا زمان یسیر. و التّمهیل و الامهال لغتان هذا کقوله: «وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلًا» ثمّ نسخ الامهال بآیة السّیف و رویدا تصغیر رودا و لا یرفع و لا یکسر و اصل الرّود الحرکة الخفیفة یقال: راد یرود رودا و منه قوله: «وَ راوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِها». و قیل: «رویدا» نصب علی المصدر و المعنی: ارودهم «رویدا» یقال: ارودت فی الأمر اذا تأنیت فیه تأویله ارسلهم فی عتوّهم و «أَمْهِلْهُمْ» قلیلا فاخذهم اللَّه یوم بدر و قتلوا بالسّیف.