Ин сӯраи дивист ва чиҳил ҳарфаст , панҷоҳ калимау понздаҳи оя , ҷумла ба Макка фурӯ омад ва дарин сӯраи ҳеҷ носих ва мансӯх нест . Ва фии алхбри ани абии бен каъби қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ман қрأи сӯра «у алшмс » Фконмои тсдқи бакули шайъи ءи талъати алайҳи алшмсу алқмр .

این سوره دویست و چهل حرفست، پنجاه کلمه و پانزده آیه، جمله به مکه فرو آمد و درین سوره هیچ ناسخ و منسوخ نیست. و فی الخبر عن ابی بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): من قرأ سورة «و الشّمس» فکانّما تصدّق بکلّ شی‌ء طلعت علیه الشّمس و القمر.

Қавла :у алшмсу зҳоҳо эй ишроқҳо азои артФът ва булӯғҳо « зҳӣ » алнҳор . Ва қил : алмрод ба алнҳори калла «у алшмс » Сироҷи алнҳори лқўлаҳ :у ҷаъли алшмси сроҷо . Ва қил : « зҳӣ » ҳайни ттлъ « алшмс » ФисФўи зўءҳо . Ва қоли мақотил « зҳиҳо » эй ҳурҳо кқўлаҳи фии сӯраи тоҳо : «у лои тзҳӣ » эй лои иўзики алҳр .

قوله: وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها ای اشراقها اذا ارتفعت و بلوغها «ضحی» النّهار. و قیل: المراد به النّهار کلّه «وَ الشَّمْسِ» سراج النّهار لقوله: وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً. و قیل: «ضحی» حین تطلع «الشّمس» فیصفو ضوءها. و قال مقاتل «ضحیها» ای حرّها کقوله فی سورة طه: «وَ لا تَضْحی‌» ای لا یوذیک الحرّ.

Ва алқмри إзои телаҳо эй табаъҳо «у алқмр » итлўо « алшмс » лайлаи алҳилоли тғрб « алшмс »у иғрб « алқмр » бъқбҳои иқол . Ҳозои тлўи ҳозо , эй тобеъау назира . Қоли алзҷоҷ : лайлаи албдри итлўҳои фии алозоءаҳу алнўри алкомл .

وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها ای تبعها «و القمر» یتلوا «الشّمس» لیلة الهلال تغرب «الشّمس» و یغرب «القمر» بعقبها یقال. هذا تلو هذا، ای تابعه و نظیره. قال الزجاج: لیلة البدر یتلوها فی الاضاءة و النّور الکامل.

Ва алнҳори إзои ҷилоҳо алҳоءи роҷеъаи илои аларз , эй « ҷлӣ » аларз ӯ ило « алшмс » эй « ҷлӣ » « алшмс » ва кашфҳо бозоءтҳоу злки лон « алшмс » анмои итбини азои анбст « алнҳор » . Ва қил : алҳоءи кинояи ани алзлмаҳи ?фони лами иҷри комаи зикри лони маъноҳо маърӯф .

وَ النَّهارِ إِذا جَلَّاها الهاء راجعة الی الارض، ای «جلّی» الارض او الی «الشّمس» ای «جلّی» «الشّمس» و کشفها باضاءتها و ذلک لانّ «الشّمس» انّما یتبیّن اذا انبسط «النّهار». و قیل: الهاء کنایة عن الظّلمة فان لم یجر کما ذکر لانّ معناها معروف.

Ва аллили إзои иғшоҳо эй иғшии алшмси ҳайни тғиби Фтзлми алоФоқу қил : « иғшӣ » аларзи болзлмаҳ .

وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشاها ای یغشی الشّمس حین تغیب فتظلم الآفاق و قیل: «یغشی» الارض بالظّلمة.

Ва алсмоء ва мо банноҳо эй ва ман банноҳоу ҳўи аллоҳи ъзу ҷл , ва мо бмънии ман кқўлаҳи таъолӣ : Фонкҳўои мо тоби лакам эй ман тоби лакам :у кони абди аллоҳи бен зубайри иқўли ллръд : субҳони мо сбҳти ?ла .

وَ السَّماءِ وَ ما بَناها ای و من بناها و هو اللَّه عزّ و جلّ، و ما بمعنی من کقوله تعالی: فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ ای من طاب لکم: و کان عبد اللَّه بن زبیر یقول للرّعد: سبحان ما سبّحت له.

Ва алأрз ва мо тҳоҳо эй ва ман бастҳо .

وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها ای و من بسطها.

Ва нафас ва мо сўоҳо эй « сӯй » халқҳо ва таркибҳо . Фсўии алидину алрҷлину соири алоъзоء . Қил : ?ераад ба одам ( ъ )у қил : ҳўи оми ?ераади ҷамеъи алонсу алҷн .

وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها ای «سوّی» خلقها و ترکیبها. فسوّی الیدین و الرّجلین و سائر الاعضاء. قیل: اراد به آدم (ع) و قیل: هو عامّ اراد جمیع الانس و الجنّ.

Фأлҳмҳои фуҷурҳо ва тақвоҳо эй байни лҳои алхиру алшр ва илмҳо алтоъаҳу алмъсиаҳ .

فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها ای بیّن لها الخیر و الشّرّ و علّمها الطّاعة و المعصیة.

Қоли алзҷоҷ : маънии алолҳоми алтўФиқу алхзлон эй вифқҳо ллоимону алтоъаҳу хзлҳои болкФру алмъсиаҳ . Ва ҳозои байни ани аллоҳи ъзу ҷли халқи фии алмؤмни алтқўӣу фии алкоФри алФҷўр .

قال الزجاج: معنی الالهام التّوفیق و الخذلان ای وفّقها للایمان و الطّاعة و خذلها بالکفر و المعصیة. و هذا بیّن انّ اللَّه عزّ و جلّ خلق فی المؤمن التّقوی و فی الکافر الفجور.

Ва фии алхбри алсҳиҳи ани умрони бен ҳсини ани раҷулин ман музайянаи қоло : ё расӯли аллоҳи أи раъйати мо иъмли анноси икдҳўни фӣаи алшии ءи қзии алайҳиму мзии Фиҳми ман қадар сабақам Фимои истқблўн ?

و فی الخبر الصّحیح عن عمران بن حصین عن رجلین من مزینة قالا: یا رسول اللَّه أ رأیت ما یعمل النّاس یکدحون فیه الشی‌ء قضی علیهم و مضی فیهم من قدر سبق ام فیما یستقبلون؟

Фқол : « лои бали шайъи ءи қзии алайҳиму тасдиқи злки фии китоби аллоҳи ъзу ҷл :у нафас ва мо сўоҳои Фأлҳмҳои фуҷурҳо ва тақвоҳо .

فقال: «لا بل شی‌ء قضی علیهم و تصدیق ذلک فی کتاب اللَّه عزّ و جلّ: وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها.

Ва ани ҷобири қол : ҷоءи сроқаҳи бен молики бен ҷъсми Фқол : ё расӯли аллоҳ ! байни лнои диннои конои хлқнои алони фӣами алъамали алиўми Фимои ҷуфт ба алоқлому ҷират ба алмқодир , ӯ Фимои истқбл . Қол : « бали Фимои ҷуфт ба алоқлому ҷират ба алмқодир » .

و عن جابر قال: جاء سراقة بن مالک بن جعثم فقال: یا رسول اللَّه! بیّن لنا دیننا کانّا خلقنا الآن فیم العمل الیوم فیما جفّت به الاقلام و جرت به المقادیر، او فیما یستقبل. قال: «بل فیما جفّت به الاقلام و جرت به المقادیر».

Қол : ФФими алъамал ? Фқол : « аъмлўои Фкли муяссари лмои халқи ?ла » .

قال: ففیم العمل؟ فقال: «اعملوا فکلّ میسّر لما خلق له».

Қади أФлҳи ман зкоҳои ҳозои ҷавоби алқсми таъвила : лақад « аФлҳ » лмои толи алкломи ҷаъли тӯли алкломи ъўзои ман алломи ФҳзФту алмънӣ : фазату саъдати нафас « зкоҳо » аллоҳ эй аслаҳҳоу тҳрҳои ман алзнўб ва вифқҳо ллтоъаҳ .

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها هذا جواب القسم تأویله: لقد «افلح» لمّا طال الکلام جعل طول الکلام عوضا من اللام فحذفت و المعنی: فازت و سعدت نفس «زَکَّاها» اللَّه ای اصلحها و طهّرها من الذّنوب و وفّقها للطّاعة.

Ва қади хоби ман дсоҳо эй хобту хусрати нафаси азлҳои аллоҳу хибҳои ман кули хайр . Ва қоли алҳсн : маъноа : қади аФлҳи ман зкӣ нафса Фослҳҳо ва ҳамлҳо алии тоъаҳи аллоҳи ъзу ҷл .

وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها ای خابت و خسرت نفس اضلّها اللَّه و خیّبها من کلّ خیر. و قال الحسن: معناه: قد افلح من ذکی نفسه فاصلحها و حملها علی طاعة اللَّه عزّ و جلّ.

Ва қади хоби ман дсоҳо эй хусри ман « дсӣ » нафса бмъсиаҳи аллоҳ , эй ахФоҳо , факони алъосии бркўбаҳи алмъсиаҳ абадан ихФӣ нафсау ихмли зикра ,у аллӣим абадан хФии алмкону алшарифи машҳури алмкон . Ва « дсоҳо » асла « дсоҳо » ман алтдсису ҳўи ахФоءи алшии ءи Фобдли ман сини ассонӣаи ёءи тхФиФоу кроҳиаҳи ллтзъиФ . Ва фии алхбри ани зайди бен арқми қол : лои ақўли лаками алои мо қоли расӯли аллоҳ ( с ) лно : « аллоҳами ании аъўзи бки ман алъҷзу алкслу албхлу алҷбну илоҳаму азоби алқбр .

وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها ای خسر من «دسّی» نفسه بمعصیة اللَّه، ای اخفاها، فکان العاصی برکوبه المعصیة ابدا یخفی نفسه و یخمل ذکره، و اللّئیم ابدا خفیّ المکان و الشّریف مشهور المکان. و «دَسَّاها» اصله «دسّاها» من التّدسیس و هو اخفاء الشّی‌ء فابدل من سین الثّانیة یاء تخفیفا و کراهیة للتّضعیف. و فی الخبر عن زید بن ارقم قال: لا اقول لکم الّا ما قال رسول اللَّه (ص) لنا: «اللّهم انّی اعوذ بک من العجز و الکسل و البخل و الجبن و الهمّ و عذاب القبر.

Аллоҳами оати нафасӣ « тақвоҳо »у зкҳо , анати хайри ман « зкоҳо » , анати валеҳо ва мавлоҳо . Аллоҳами ании аъўзи бки ман илми лои инФъ ва ман нафаси лои тшбъ ва ман қалби лои ихшъ ва ман дъўаҳи лои истҷоби лҳо » .

اللّهمّ آت نفسی «تَقْواها» و زکّها، انت خیر من «زَکَّاها»، انت ولیّها و مولیها. اللّهمّ انّی اعوذ بک من علم لا ینفع و من نفس لا تشبع و من قلب لا یخشع و من دعوة لا یستجاب لها».

Кизбати самуди бтғўоҳо эй бтғёнҳоу ъдўонҳоу бхрўҷҳои ани тоъаҳи аллоҳ эй алтғёни ҳамлаами алии алткзиб . Алўоўи фӣаи мқлўбаҳи ани алёء , тқўл : тғии итғии тғёноу тғўӣ . Ва қил : « бтғўоҳо » эй бъзобҳоу ҳўи исми лзлки алъзоби кқўлаҳ : Фأмои самуди Фأҳлкўои болтоғиаҳ ,у қил : « бтғўоҳо » эй боҷмъҳо .

کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْواها ای بطغیانها و عدوانها و بخروجها عن طاعة اللَّه ای الطّغیان حملهم علی التّکذیب. الواو فیه مقلوبة عن الیاء، تقول: طغی یطغی طغیانا و طغوی. و قیل: «بِطَغْواها» ای بعذابها و هو اسم لذلک العذاب کقوله: فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِکُوا بِالطَّاغِیَةِ، و قیل: «بِطَغْواها» ای باجمعها.

إзи анбъси أшқоҳо эй нҳзу қоми ашқоҳои лъқри алноқаҳу алонбъоси алосроъи фии алтоъаҳи ллбоъс , эй кзбўои болъзобу кзбўои солҳои лмои анбъси أшқоҳоу ҳўи қдори бен солФу кони рҷлои ашқри азрақи қсиро . Ва қил : конои раҷулин қдори бен солФу мсдъи бен даҳр .

إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها ای نهض و قام اشقاها لعقر النّاقة و الانبعاث الاسراع فی الطّاعة للباعث، ای کذّبوا بالعذاب و کذّبوا صالحا لمّا انْبَعَثَ أَشْقاها و هو قدار بن سالف و کان رجلا اشقر ازرق قصیرا. و قیل: کانا رجلین قدار بن سالف و مصدع بن دهر.

« Фқоли ?лаам » эй ллқўми каллаам « расӯли аллоҳ » яъне : солҳо ( ъ ) ноқаи аллоҳу сқёҳо эй зрўо « ноқаи аллоҳ »у зрўо « сқёҳо » эй аҳзрўо « ноқаи аллоҳ » ва шурбҳо фии явмҳо .

«فَقالَ لَهُمْ» ای للقوم کلّهم «رَسُولُ اللَّهِ» یعنی: صالحا (ع) ناقَةَ اللَّهِ وَ سُقْیاها ای ذروا «ناقَةَ اللَّهِ» و ذروا «سُقْیاها» ای احذروا «ناقَةَ اللَّهِ» و شربها فی یومها.

Фкзбўаҳ яъне : солҳои Фимои ахбрҳми бҳлўли алъзоб « Фъқрўҳо » яъне : алноқаҳи аснди алФъли илайҳами ҷмиъои лонаами рзўо ба Фдмдми алайҳими рбҳми қоли атоу мақотил : эй : дмр « алайҳими рбҳм » Фоҳлкҳму атбқи алайҳими алъзоб . Ва алдмдмаҳи аҳлоки бостисоли тқўли алъараб : дммти алии фалони сами тқўли ман алмболғаҳ : дммти болтшдид , сами тқўли ман ташдиди алмболғаҳи дмдмт « бзнбҳм » яъне : бткзиб алрасулу ъқри алноқаҳ « Фсўоҳо » эй « сӯй » алдмдмаҳ . « алайҳим » яъне : аммаами баҳои Флм иФлт манеҳам аҳад . Ва қил : « сӯй » самуди болҳлок , эй анзли бкбирҳо ва сағирҳо « Фсўӣ » бинҳм ,у злки лонаами каллаами рзўои бъқри алноқаҳи Фъмҳми аллоҳи болъқўбаҳ . Иқол : лами инбъси қдор ҳатто домрҳми каллаам « Фсўӣ » алъзоби бинҳм . Ва қил : « сӯй » аларзи баҳами Фҷълҳми ғсоءу ҳшимо .

فَکَذَّبُوهُ یعنی: صالحا فیما اخبرهم بحلول العذاب «فَعَقَرُوها» یعنی: النّاقة اسند الفعل الیهم جمیعا لانّهم رضوا به فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ قال عطا و مقاتل: ای: دمّر «عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ» فاهلکهم و اطبق علیهم العذاب. و الدّمدمة اهلاک باستیصال تقول العرب: دممت علی فلان ثمّ تقول من المبالغة: دممت بالتّشدید، ثمّ تقول من تشدید المبالغة دمدمت «بِذَنْبِهِمْ» یعنی: بتکذیب الرّسول و عقر النّاقة «فَسَوَّاها» ای «سوّی» الدّمدمة. «عَلَیْهِمْ» یعنی: عمّهم بها فلم یفلت منهم احد. و قیل: «سوّی» ثمود بالهلاک، ای انزل بکبیرها و صغیرها «فسوّی» بینهم، و ذلک لانّهم کلّهم رضوا بعقر النّاقة فعمّهم اللَّه بالعقوبة. یقال: لم ینبعث قدار حتّی دامرهم کلّهم «فسوّی» العذاب بینهم. و قیل: «سوّی» الارض بهم فجعلهم غثاء و هشیما.

Ва лои ихоФи ъқбоҳои қрأи ибни омиру ъосму Ҳамзау алксоӣӣ : Флои ихоФи болФоء эй « лои ихоФ » аллоҳи оқибаи мо сунъи баҳаму лои иболӣу алФъли ллаҳи субҳона . Ва қрأи албоқўн : болўоўу алФъли ллошқӣу фии алкломи тақдиму таъхир эй анбъси أшқоҳоу лои ихоФи ъқбоҳоу қил : « лои ихоФ » солеҳ « уқбо » мо сунъи аллоҳи баҳам .

وَ لا یَخافُ عُقْباها قرأ ابن عامر و عاصم و حمزة و الکسائی: فلا یخاف بالفاء ای «لا یَخافُ» اللَّه عاقبة ما صنع بهم و لا یبالی و الفعل للَّه سبحانه. و قرأ الباقون: بالواو و الفعل للاشقی و فی الکلام تقدیم و تأخیر ای انْبَعَثَ أَشْقاها وَ لا یَخافُ عُقْباها و قیل: «لا یَخافُ» صالح «عقبی» ما صنع اللَّه بهم.