Ин сӯраи бист ва як оятаст , ҳафтод ва як калима , сесад ва даҳ ҳарф , ва дарин сӯраи ҳеҷ носих ва мансӯх нест ва аз ?маккейот шимуранд боҷимоъи муфассирон . Ва фии алхбри ани абии бен каъби қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман қрأи сӯрау аллили азои иғшии эътоаи аллоҳ ҳатто ирзӣу ъоФоаҳи аллоҳи ман алъсру исри ?лаи алиср .

این سوره بیست و یک آیتست، هفتاد و یک کلمه، سیصد و ده حرف، و درین سوره هیچ ناسخ و منسوخ نیست و از مکیّات شمرند باجماع مفسّران. و فی الخبر عن ابی بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة و اللیل اذا یغشی اعطاه اللَّه حتّی یرضی و عافاه اللَّه من العسر و یسّر له الیسر.

Ва аллили إзои иғшӣ эй « иғшӣ » « алнҳор » Физҳби бзўӣаҳ . Қоли алҳсн : « иғшӣ » алоФқи бзломаҳ .

وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشی‌ ای «یغشی» «النّهار» فیذهب بضوئه. قال الحسن: «یغشی» الافق بظلامه.

Ва алнҳори إзои таҷаллӣ эй : зуҳру бон . Ва қил : иҷлӣ « аллил » Физҳби зулмата .

وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی ای: ظهر و بان. و قیل: یجلّی «اللّیل» فیذهب ظلمته.

Ва мо халқи аззикру алأнсӣ « мо » фӣҳо салосаи авҷаи ҳисон , се ваҷҳ некӯ дорад маънии мо дарин мавзе : яке онаст ки : « мо » ӣ мсдриаҳ гӯйанд , Фикўн « мо » ва мо баъдаи фии тақдири алмсдр эйу халқаи аззикру алأнсии боФринши нару мода . Ваҷҳи дувум « мо » бмънӣ манаст , эй ва ман халқи аззикру алأнсӣ бова ки нару модаи офариди ваҷҳи сеюм « мо » кноитаст аз махлуқ бар қроءти ксоиии брўоити абӯи ҳотам : ва мо халқи аззикру алأнсии бксрро , ва маънӣ онаст ки : баҳр чаҳ офариди нару модаи он . Ва қил : ириди бҳмои одаму ҳаввоу қил : ҳўи оми фӣ банӣ одаму қил : оми фии кули зии завҷ .

وَ ما خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی‌ «ما» فیها ثلاثة اوجه حسان، سه وجه نیکو دارد معنی ما درین موضع: یکی آنست که: «ما» ی مصدریة گویند، فیکون «ما» و ما بعده فی تقدیر المصدر ای و خلقه الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی‌ بآفرینش نر و ماده. وجه دوم «ما» بمعنی من است، ای و من خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی‌ باو که نر و ماده آفرید وجه سوم «ما» کنایت است از مخلوق بر قراءت کسایی بروایت ابو حاتم: وَ ما خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی‌ بکسر را، و معنی آنست که: بهر چه آفرید نر و ماده آن. و قیل: یرید بهما آدم و حوّا و قیل: هو عامّ فی بنی آدم و قیل: عامّ فی کلّ ذی زوج.

Ва фии қроءаҳи ибни масъӯду абии алдрдоءу аззикру алонсӣ . Қавла : إни съикми лштии ҳозои ҷавоби алқсм , эй ани ъмлкму ксбкми лмхтлФу мтбоъди ҷудои Фсоъи ллднёи алФониаҳу алмъсиаҳу алъқобу соъи ллдори албоқӣау алтоъаҳу алсўоби идли алайҳ

و فی قراءة ابن مسعود و ابی الدّرداء و الذکر و الانثی. قوله: إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتَّی هذا جواب القسم، ای انّ عملکم و کسبکم لمختلف و متباعد جدّا فساع للدّنیا الفانیة و المعصیة و العقاب و ساع للدّار الباقیة و الطّاعة و الثّواب یدلّ علیه‌

Қавл алнабӣ ( с ) : « анноси ғодёни Фмбтоъ нафса Фмътқҳоу боиъ нафса Фмўбқҳо »

قول النّبی (ص): «النّاس غادیان فمبتاع نفسه فمعتقها و بایع نفسه فموبقها»

Дар сабаби нузули ин оя гуфтаанд : мардӣ нахлистонӣ дошт дар ҷанби сарои дарвешии соҳиби аёл , ва аз он дарахтони як хурмои бен сари фарои ҳавои сарои он дарвеш дошт ,у хурмо аз он фурӯ мерехт буқат чидан ва агар яке аз тифлакони он дарвеш аз он хурмои фурӯи рехтаи яке бардоштӣ , ин марди бқҳр аз ваии бозстдӣ , то он ҳад ки агар дар даҳан наҳодӣ аз даҳани вай берун кардӣ . Он дарвеши соҳиби аёли ин ҳолу қисса бо расӯл худо гуфт . Расӯл ( с ) он мардро бихонад ва гуфт : аўФтдт ки он хурмои бен ки сари фарои хонаи он дарвеш дорад бмни диҳӣ то туро дар биҳишти ивазии даҳум ба аз он ? мард иҷобат накард ва гуфт : он як хурмои бен сахт борварасту некӯ ва дӯст медорам .

در سبب نزول این آیه گفته‌اند: مردی نخلستانی داشت در جنب سرای درویشی صاحب عیال، و از آن درختان یک خرما بن سر فرا هوای سرای آن درویش داشت، و خرما از آن فرو میریخت بوقت چیدن و اگر یکی از طفلکان آن درویش از آن خرمای فرو ریخته یکی برداشتی، این مرد بقهر از وی بازستدی، تا آن حدّ که اگر در دهن نهادی از دهن وی بیرون کردی. آن درویش صاحب عیال این حال و قصّه با رسول خدا گفت. رسول (ص) آن مرد را بخواند و گفت: اوفتدت که آن خرما بن که سر فرا خانه آن درویش دارد بمن دهی تا ترا در بهشت عوضی دهم به از آن؟ مرد اجابت نکرد و گفت: آن یک خرما بن سخت بارور است و نیکو و دوست میدارم.

Он мард бирафту дайгарӣ ки он соъати ҳозир буд ва аз расӯли худо ( с ) мешунид , гуфт : ё расӯли аллоҳ агар ман он хурмои бен бъўзӣ аз ваии бустонаму бтўи даҳуми он змон дар биҳишт аз баҳр ман мекунӣ ? гуфт : оре змон мекунам . Он мард бирафт ва он як хурмои бен аз вай бихаред бчҳли хурмои бен ки буи дод . Он гуҳ биёмад ва гуфт : ё расӯли аллоҳи ани алнхлаҳи қади сорти фии мулкӣу ҳаии лак . Расӯли худо ( с ) он марди дарвеши соҳиби аёлро бихонад ва гуфт : « алнхлаҳи лаку лъёлк »

آن مرد برفت و دیگری که آن ساعت حاضر بود و از رسول خدا (ص) می‌شنید، گفت: یا رسول اللَّه اگر من آن خرما بن بعوضی از وی بستانم و بتو دهم آن ضمان در بهشت از بهر من میکنی؟ گفت: آری ضمان میکنم. آن مرد برفت و آن یک خرما بن از وی بخرید بچهل خرما بن که بوی داد. آن گه بیامد و گفت: یا رسول اللَّه ان النّخلة قد صارت فی ملکی و هی لک. رسول خدا (ص) آن مرد درویش صاحب عیال را بخواند و گفت: «النّخلة لک و لعیالک»

Рӯ ки он хурмо бен туросту аёли туроу касро бо ту дар он музоҳимат нест . Раби Алъоламин дар шаъни эшон оят фиристод аз абтдоءи сӯра то ӣнҷо ки гуфт : إни съикм лштӣ мегуяд : аъмоли шумоу кӯшиши шумо дар касбу кор бар тафовутаст яке бмъсити микўшд то бъзоб ва бъқўбт расад , яке бтоъти микўшд то бсўоб ва каромат расад . Ибни аббосу ибн масъӯд гуфтанд : ин сӯра дар шаъни абӯи бикри садиқ фурӯ омаду Умияи бен халаф ва ончӣ гуфт : إни съикми лштӣ « саъй » абӯ бикраст дар имону тоъати аллоҳ ва « саъй » Умияи халаф дар куфру маъсияту бинҳмои бӯни баъӣд . Ва тафсири ин « саъй » онаст ки балоли бен рбоҳи алҳбшии ғуломи абди аллоҳи ҷдъон буду балоли мусулмон буд поки дайну ҳунарӣ . Ҳар рӯз рафтӣ ба бтхонаҳу палидӣ бар батон афкандӣ . Ва дар бтхонаҳи занӣ буд муҷовир ки батонро ҳаросат мекард ва нигаҳ медошт . Он зан бирафту кофаронро аз фасли балол хабар дод . Эшон шикоят карданд бъбди аллоҳи бен ҷдъон ки : ғуломи ту бо худоёни мо ин муомила мекунад ! абди аллоҳи ҷдъони балолро бо сад шутур боишон бахшед ки ин шутуронро аз баҳри худоён қурбон кунед ва бо балол он кунед ки худ хоҳед . Умияи халафи балолро дар бтҳои Маккаи буқати ҳоҷара бар он замини гарми хўобониду сангии азим бар синаи вай фурӯ гузошту бим ҳаме дод ки : лои тзолҳои кзо ҳатто тмўт ӯ ткФри бмҳмду тааббуди аллоту алъзӣ . Гуфто : бар давоми турои ин азоб хоҳад буд то онкӣ аз дайни Муҳамади баргардӣу ибодати лоату ъзиро гардан наҳйу балол дар миёни он балоу азоб ҳаме гуфт : аҳади аҳад ! маъбудро яке донам , ягона дар илоҳят , ягона дар самадят ! расӯли худо ( с ) буии бргзшт ва ӯро дар он азоб дид , гуфт : ё « балоли инҷики аҳади аҳад » .

رو که آن خرما بن تراست و عیال ترا و کس را با تو در آن مزاحمت نیست. ربّ العالمین در شأن ایشان آیت فرستاد از ابتداء سوره تا اینجا که گفت: إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتَّی میگوید: اعمال شما و کوشش شما در کسب و کار بر تفاوت است یکی بمعصیت میکوشد تا بعذاب و بعقوبت رسد، یکی بطاعت میکوشد تا بصواب و کرامت رسد. ابن عباس و ابن مسعود گفتند: این سوره در شأن ابو بکر صدّیق فرو آمد و امیّة بن خلف و آنچه گفت: إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتَّی «سعی» ابو بکر است در ایمان و طاعت اللَّه و «سعی» امیة خلف در کفر و معصیت و بینهما بون بعید. و تفسیر این «سعی» آنست که بلال بن رباح الحبشی غلام عبد اللَّه جدعان بود و بلال مسلمان بود پاک دین و هنری. هر روز رفتی به بتخانه و پلیدی بر بتان افکندی. و در بتخانه زنی بود مجاور که بتان را حراست میکرد و نگه میداشت. آن زن برفت و کافران را از فصل بلال خبر داد. ایشان شکایت کردند بعبد اللَّه بن جدعان که: غلام تو با خدایان ما این معامله می‌کند! عبد اللَّه جدعان بلال را با صد شتر بایشان بخشید که این شتران را از بهر خدایان قربان کنید و با بلال آن کنید که خود خواهید. امیّة خلف بلال را در بطحای مکه بوقت هاجره بر آن زمین گرم خوابانید و سنگی عظیم بر سینه وی فرو گذاشت و بیم همی‌داد که: لا تزالها کذا حتّی تموت او تکفر بمحمد و تعبد اللّات و العزّی. گفتا: بر دوام ترا این عذاب خواهد بود تا آنکه از دین محمد برگردی و عبادت لات و عزّی را گردن نهی و بلال در میان آن بلا و عذاب همی‌گفت: احد احد! معبود را یکی دانم، یگانه در الهیّت، یگانه در صمدیّت! رسول خدا (ص) بوی برگذشت و او را در آن عذاب دید، گفت: یا «بلال ینجیک احد احد».

Ҳамон ягонаи якто туро раҳанд азин азобу бало .

همان یگانه یکتا ترا رهاند ازین عذاب و بلا.

Расӯли худо ( с ) абӯи бикрро гуфт : « ани блолои иъзби фии аллоҳ »

رسول خدا (ص) ابو بکر را گفت: «انّ بلالا یعذب فی اللَّه»

Балолро дар дайни аллоҳ бъзоб доранду мирнҷоннд . Хилофаст миёни уламо ки абӯи бикр ӯро бачаи харид . Қавмӣ гуфтанд : бики ратли зар азишон бози харид . Қавмӣ гуфтанд : биктои барад ва даҳ аўқиаҳи зар . Қавмӣ гуфтанд : абӯи бикр чун аз расӯли худо ( с ) шунид ки балолро бъзоб доранд , бархест пеши Умия халаф шуд . Гуфт : ё Умияи алои ттқии аллоҳи фии ҳозои алмскин ҳатто маттӣ ? . То кӣ ин бечораро чунин бъзоби дории худ аз аллоҳи бнтрсии бончаҳ бо вай ? Умия гуфт : ту ӯро бтбоаҳи барадӣ , акнӯн ҳам ту ӯро боз Раҳон . Абӯ бикр гуфт : маро ғуломӣаст сиёҳ аз ӯ ҷилдтар ва дар кори қавӣтар ва бар дайн шумоаст , номи ваии нстос . Ман он ғуломи бтўи бҳшм ва ту балолро бмни бахш . Ҳам чунон карданду абӯи бикри балолро аз эшон бастад ва аз он азоб бурҳонед ва ӯро озод кард то Мустафо ( с ) дар ҳақ вай гуфт : « ирҳми аллоҳи абои бикри зўҷнии абнтаҳу ҳмлнии илои дори алҳҷраҳу аътқи блолои ман мола » .

بلال را در دین اللَّه بعذاب دارند و میرنجانند. خلافست میان علما که ابو بکر او را بچه خرید. قومی گفتند: بیک رطل زر ازیشان باز خرید. قومی گفتند: بیکتا برد و ده اوقیه زر. قومی گفتند: ابو بکر چون از رسول خدا (ص) شنید که بلال را بعذاب دارند، برخاست پیش امیّه خلف شد. گفت: یا امیّة الا تتّقی اللَّه فی هذا المسکین حتّی متی؟. تا کی این بیچاره را چنین بعذاب داری خود از اللَّه بنترسی بآنچه با وی؟ امیّه گفت: تو او را بتباه بردی، اکنون هم تو او را باز رهان. ابو بکر گفت: مرا غلامی است سیاه از او جلدتر و در کار قویتر و بر دین شما است، نام وی نسطاس. من آن غلام بتو بحشم و تو بلال را بمن بخش. هم چنان کردند و ابو بکر بلال را از ایشان بستد و از آن عذاب برهانید و او را آزاد کرد تا مصطفی (ص) در حقّ وی گفت: «یرحم اللَّه ابا بکر زوّجنی ابنته و حملنی الی دار الهجرة و اعتق بلالا من ماله».

Ва кони умри бен улхитоби иқўл : балоли сидноу мавлои сиднои қавла : Фأмои ман أътӣ яъне : абои бикри аътӣ алҳақ ман мола «у атқӣ » аллоҳи фии сира .

و کان عمر بن الخطاب یقول: بلال سیّدنا و مولی سیّدنا قوله: فَأَمَّا مَنْ أَعْطی‌ یعنی: ابا بکر اعطی الحقّ من ماله «وَ اتَّقی‌» اللَّه فی سرّه.

Ва сидқи болҳснӣ эй бмўъўди рабаи алзии ваъдаи ани исибаҳ . Ва қил : сидқи болҳснӣ эй балои илоҳи алои аллоҳ . Қоли муҷоҳиду сидқи болҳснӣ эй болхлФ яъне : аиқни ани аллоҳи сихлФаҳ . Идли алайҳи мо

وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی‌ ای بموعود ربّه الّذی وعده ان یثیبه. و قیل: صَدَّقَ بِالْحُسْنی‌ ای بلا اله الّا اللَّه. قال مجاهد وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی‌ ای بالخلف یعنی: ایقن انّ اللَّه سیخلفه. یدلّ علیه ما

Рӯй абӯи алдрдоءи қол . Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « мо ман явми ғурбати шамсаи алоу бҷнбиҳои маликони инодёни исмъаҳи халқи аллоҳи каллаами алои алсқлини аллоҳами аъти мнФқои хулафоу аъти ммскои тлФо

روی ابو الدّرداء قال. قال رسول اللَّه (ص): «ما من یوم غربت شمسه الّا و بجنبیها ملکان ینادیان یسمعه خلق اللَّه کلّهم الّا الثّقلین اللّهم اعط منفقا خلفا و اعط ممسکا تلفا

Ва анзли аллоҳи фии злки алқуръони Фأмои ман أътӣу атқии илои қавла « ллъсрӣ »у қил : « алҳснӣ » алҷнаҳ , далелаи қавла : « ллзини أҳснўои алҳснӣ » яъне : алҷнаҳу қил : « алҳснӣ » ҳаии алнъмаҳи алъузмои алтии иҳсн мавқеҳо ъанд соҳибҳо .

و انزل اللَّه فی ذلک القرآن فَأَمَّا مَنْ أَعْطی‌ وَ اتَّقی‌ الی قوله «لِلْعُسْری‌» و قیل: «الحسنی» الجنّة، دلیله قوله: «لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی‌» یعنی: الجنّة و قیل: «الحسنی» هی النّعمة العظمی الّتی یحسن موقعها عند صاحبها.

Фснисраҳи ллисрӣ эй ллхлаҳ « алисрӣ » фии алднёу бқии алъамали бмои ирзоаҳи аллоҳи ъзу ҷл . Ва қил : « алисрӣ » алъамали алсҳли алзии лои иқдри алайҳи алои алмؤмнўну лои итсҳли алои алайҳим . Ва қил : « снисраҳ » ллъўди ило мисли мо фаълаи ман алъамали алсолҳу қил : маъноаи Фсндхлаҳи алҷнаҳу нўФқаҳи лмои иўслаҳи илоҳо .

فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْری‌ ای للخلّة «الیسری» فی الدّنیا و بقی العمل بما یرضاه اللَّه عزّ و جلّ. و قیل: «الیسری» العمل السّهل الّذی لا یقدر علیه الّا المؤمنون و لا یتسهّل الّا علیهم. و قیل: «سنیسّره» للعود الی مثل ما فعله من العمل الصّالح و قیل: معناه فسندخله الجنّة و نوفّقه لما یوصله الیها.

Ва أмои ман бухл эй манъи алўоҷбу лами иъти алзкоаҳи ман мола «у астғнӣ » фӣ нафсау эътиқодаи ани савоби рабаи Флми ирғби фӣа .

وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ ای منع الواجب و لم یعط الزّکاة من ماله «و استغنی» فی نفسه و اعتقاده عن ثواب ربّه فلم یرغب فیه.

Ва кизби болҳснӣ эй балои илоҳи алои аллоҳу болҷнаҳу болхлФи Фснисраҳи ллъсрӣ эй ллхлаҳи алмؤдиаҳи илои алнору лафзи алтисири ллоздўоҷ . Ва фии алхбри алсҳиҳи ани расӯли аллоҳ ( с ) : « мо мнкми ман аҳади алоу қади кутуби мақъадаи ман алнору мақъадаи ман алҷнаҳ » .

وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنی‌ ای بلا اله الّا اللَّه و بالجنّة و بالخلف فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْری‌ ای للخلّة المؤدّیة الی النّار و لفظ التّیسیر للازدواج. و فی الخبر الصّحیح عن رسول اللَّه (ص): «ما منکم من احد الّا و قد کتب مقعده من النّار و مقعده من الجنّة».

Қолўо : ё расӯли аллоҳ ! أи Флои нткли алии ктобноу ндъи алъамал ? қол : « аъмлўои Фкли муяссари лмои халқи ?ла аммо ман кони ман аҳли алсъодаҳ , Фсиисри лъмли алсъодаҳ ва аммо ман кони ман аҳли алшқоўаҳи Фсиисри лъмли алшқўаҳ » . Сами қрأ : Фأмои ман أътӣу атқӣу сидқи болҳснии илои қавла : « ллъсрӣ »у ани умрони бен ҳсини қол : қоми шобони илои расӯли аллоҳ ( с ) Фқоло : ё расӯли аллоҳи أи раъйати мо иъмли анноси фӣаи أи фии амри қади ҷират ба алмқодиру ҷинат ба алоқломам фии амри нстأнФаҳ ? қол : « балии фии амри қади ҷират ба алмқодиру ҷуфт ба алоқлом » . Қоло : ФФими алъамал ё расӯли аллоҳ ? қол : аъмлўои Фкли муяссари лмои халқи ?ла . Қоло : алон наҷад ва наамал .

قالوا: یا رسول اللَّه! أ فلا نتّکل علی کتابنا و ندع العمل؟ قال: «اعملوا فکلّ میسّر لما خلق له امّا من کان من اهل السّعادة، فسییسّر لعمل السّعادة و امّا من کان من اهل الشّقاوة فسییسّر لعمل الشّقوة». ثمّ قرأ: فَأَمَّا مَنْ أَعْطی‌ وَ اتَّقی‌ وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی‌ الی قوله: «لِلْعُسْری‌» و عن عمران بن حصین قال: قام شابّان الی رسول اللَّه (ص) فقالا: یا رسول اللَّه أ رأیت ما یعمل النّاس فیه أ فی امر قد جرت به المقادیر و جنّت به الاقلام ام فی امر نستأنفه؟ قال: «بلی فی امر قد جرت به المقادیر و جفّت به الاقلام». قالا: ففیم العمل یا رسول اللَّه؟ قال: اعملوا فکلّ میسّر لما خلق له. قالا: الآن نجدّ و نعمل.

Ин хабар далеласт ки аъмолу аҳволи бандагонро ҷумлаи банно бар тақдираст . Пеш аз офариниши эшон аллоҳ бар эшон набишта ва ҳукм кардау қазои рондау ҷузи он ки набишта ва ҳукм карда бар сар эшон нараваду тағйиру табдил дар он нашавад чунонк гуфт ҷли ҷалола : « мо ибдли алқўли лдӣ » .

این خبر دلیل است که اعمال و احوال بندگان را جمله بنا بر تقدیر است. پیش از آفرینش ایشان اللَّه بر ایشان نبشته و حکم کرده و قضا رانده و جز آن که نبشته و حکم کرده بر سر ایشان نرود و تغییر و تبدیل در آن نشود چنانک گفت جلّ جلاله: «ما یبدّل القول لدیّ».

Агар касе гуяд : чун ҳўолти ҳама бар тақдираст , савоб ва уқоб чаросту мустанад он чист ? ҷавоб онаст ки : савобу уқоб аз аҳком таклифаст на аз аҳкоми тақдиру бноءи он бар амр ва наҳйаст на бар тавфиқу хизлон . Зеро ки тақдир асласту амали фаръ ,у савобу уқоб аз аҳком фурӯъаст на аз аҳкоми усӯл ҳамчунонк илми боўқоти намозу шроӣту арқони он асласту амали намоз бар он фаръасту савобу уқоб бар фаръаст на асл . Хабар саҳеҳаст аз Мустафо ( с ) : « ани аҳдкми лиъмли баъамали аҳли алҷнаҳ ҳатто мо икўни байна ва байнҳо алои зроъи Фисбқи алайҳи алкитоб .

اگر کسی گوید: چون حوالت همه بر تقدیر است، ثواب و عقاب چراست و مستند آن چیست؟ جواب آنست که: ثواب و عقاب از احکام تکلیف است نه از احکام تقدیر و بناء آن بر امر و نهی است نه بر توفیق و خذلان. زیرا که تقدیر اصل است و عمل فرع، و ثواب و عقاب از احکام فروع است نه از احکام اصول همچنانک علم باوقات نماز و شرائط و ارکان آن اصل است و عمل نماز بر آن فرع است و ثواب و عقاب بر فرع است نه اصل. خبر صحیح است از مصطفی (ص): «انّ احدکم لیعمل بعمل اهل الجنّة حتّی ما یکون بینه و بینها الّا ذراع فیسبق علیه الکتاب.

Фиъмли баъамали аҳли алнори Фикўни ман аҳлҳо алҳдиси илои охира » .

فیعمل بعمل اهل النّار فیکون من اهلها الحدیث الی آخره».

« Фисбқи алайҳи алкитоб » : ишоратаст ки : тақдир асласт , « Фиъмли баъамали аҳли алнор » ишоратаст ки амал фаръаст , « Фикўни ман аҳлҳо » ишоратаст ки бзоҳр амаласт маълуми гашт ки мустанади амал тақдирасту мустанади савобу уқобу аллоҳи аълам . Қавла : ва мо иғнии анҳу молаи إзои трдӣ эй лои инФъаҳи молаи алзии ҳабсаи ани ҳуқуқи аллоҳи азои моту лои идФъи шиӣои ман азоби аллоҳи кқўлаҳ : « явми лои инФъи молу лои бнўн » алоиаҳи феълии ҳозои алқўл « трдӣ » тФъли ман алрдӣу ҳўи алҳлок . Ва қил : إзои трдӣ эй сиқти фии алнор .

«فیسبق علیه الکتاب»: اشارتست که: تقدیر اصل است، «فیعمل بعمل اهل النّار» اشارتست که عمل فرع است، «فیکون من اهلها» اشارتست که بظاهر عمل است معلوم گشت که مستند عمل تقدیر است و مستند ثواب و عقاب و اللَّه اعلم. قوله: وَ ما یُغْنِی عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّی ای لا ینفعه ماله الّذی حبسه عن حقوق اللَّه اذا مات و لا یدفع شیئا من عذاب اللَّه کقوله: «یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ» الآیة فعلی هذا القول «تردّی» تفعّل من الرّدی و هو الهلاک. و قیل: إِذا تَرَدَّی ای سقط فی النّار.

إни ълинои ллҳдӣ яъне : алонзору алорсолу алоълом эй « ълино » албён .

إِنَّ عَلَیْنا لَلْهُدی‌ یعنی: الانذار و الارسال و الاعلام ای «علینا» البیان.

Қоли алзҷоҷ : « ълино » ан набин тариқ « алҳдӣ » ман тариқи алзлоли бмои тнсби алайҳи ман алоёти Фоқтсри ман злки алӣ « алҳдӣ » комаи қол : « сробили тқикми алҳр »у лами изкри албрди лонаи идли алайҳ . Ва қил : إни ълинои ллҳдӣ эй савоб « алҳдӣ » кома « إни ълино » уқоби алзлолаҳ . Ва қоли алФроء : маъноа : ман силк « алҳдӣ » феълии аллоҳи сиблатаи кқўлаҳи таъолӣ :у алии аллоҳи қасди алсбил эй ман ?ераади аллоҳи Фҳўи алии алсбили алқосд .

قال الزجاج: «علینا» ان نبیّن طریق «الهدی» من طریق الضّلال بما تنصب علیه من الآیات فاقتصر من ذلک علی «الهدی» کما قال: «سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ» و لم یذکر البرد لانّه یدلّ علیه. و قیل: إِنَّ عَلَیْنا لَلْهُدی‌ ای ثواب «الهدی» کما «إِنَّ عَلَیْنا» عقاب الضّلالة. و قال الفراء: معناه: من سلک «الهدی» فعلی اللَّه سبیله کقوله تعالی: وَ عَلَی اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ ای من اراد اللَّه فهو علی السّبیل القاصد.

Ва إни лнои ллохраҳу алأўлии Фмни тлбҳмои ман ғайри молкҳмои Фқди ахтأи алтриқ .

وَ إِنَّ لَنا لَلْآخِرَةَ وَ الْأُولی‌ فمن طلبهما من غیر مالکهما فقد اخطأ الطّریق.

Ва қил : إни лнои ллохраҳу алأўлии Фнъзи алмؤмни фии алохраҳи болсўоби комаи аъззноаҳи фии алднёи болоямон ва наин алкоФри болъзоби фии алохраҳи комаи азллноаҳи фии алднёи болзлол .

و قیل: إِنَّ لَنا لَلْآخِرَةَ وَ الْأُولی‌ فنعزّ المؤمن فی الآخرة بالثّواب کما اعززناه فی الدّنیا بالایمان و نهین الکافر بالعذاب فی الآخرة کما اذللناه فی الدّنیا بالضّلال.

Фأнзрткм ё аҳли Макка норо тлзӣ эй ттлзӣ яъне : ттўқду ттўҳҷу тлтҳб .

فَأَنْذَرْتُکُمْ یا اهل مکه ناراً تَلَظَّی ای تتلظّی یعنی: تتوقّد و تتوهّج و تلتهب.

Лои ислоҳои лои идхлҳоу лои исири слии лҳо эй ҳтбоу лои илозмҳои إлои алأшқӣ яъне : алшқӣ . Ва алъараби тсмии алФоъли аФъли фии касӣри ман каломҳо , манеҳ қавла : «у أнтми алأълўн »у қавла : «у атбъки алأрзлўн » .

لا یَصْلاها لا یدخلها و لا یسیر صلی لها ای حطبا و لا یلازمها إِلَّا الْأَشْقَی یعنی: الشّقیّ. و العرب تسمّی الفاعل افعل فی کثیر من کلامها، منه قوله: «وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ» و قوله: «وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ».

Алзии кизби русули аллоҳ «у тўлӣ » аързи ани алоямони астдли алмрҷӣаҳи бҳзаҳи алоиаҳи алии мо изъмўни анаи лои идхли алнори алои кофари мкзби маърази ани алоямон . Ва лӣси фӣаи далели лони ҳзаҳи нори хси алкоФрўни баҳоу ллнори даракот . Ҳозои маънии каломи алзҷоҷу тнкири алнори фии алоиаҳи далели алии саҳаи ҳозои алтأўил :у сиҷнбҳои алأтқӣ яъне : алтқии колأшқии бмънии алшқӣ :

الَّذِی کَذَّبَ رسل اللَّه «وَ تَوَلَّی» اعرض عن الایمان استدلّ المرجئة بهذه الآیة علی ما یزعمون انّه لا یدخل النّار الّا کافر مکذّب معرض عن الایمان. و لیس فیه دلیل لانّ هذه نار خصّ الکافرون بها و للنّار درکات. هذا معنی کلام الزّجاج و تنکیر النّار فی الآیة دلیل علی صحّة هذا التأویل: وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی یعنی: التّقی کالأشقی بمعنی الشّقی:

эй бўоҳд .

ای بواحد.

Алзии иؤтии молаи алФқроءу фии сиблати аллоҳ ва ман амри сарфаи илайҳи нзлти фии абӯи бикри алсдиқи аслму ?лаи арбъўни алФои ФонФқҳои кулҳо . Итзкӣ эй итлби ан икўн ъанд аллоҳи зокёи лои рёءу самъа . Қоли ибни алзбир : кони абӯи бикри ибтоъи алзъФаҳи Фиътқҳм , Фқоли ?лаи Абуҳ : эй банӣ луи канти тбтоъи ман имнъи зҳрк . Қоли манъ зуҳрӣ аред . Фнзли фӣа .

الَّذِی یُؤْتِی مالَهُ الفقراء و فی سبیل اللَّه و من امر صرفه الیه نزلت فی ابو بکر الصدیق اسلم و له اربعون الفا فانفقها کلّها. یَتَزَکَّی ای یطلب ان یکون عند اللَّه زاکیا لا ریاء و سمعة. قال ابن الزبیر: کان ابو بکر یبتاع الضعفة فیعتقهم، فقال له ابوه: ای بنیّ لو کنت تبتاع من یمنع ظهرک. قال منع ظهری ارید. فنزل فیه.

Ва сиҷнбҳои алأтқии алзии иؤтии молаи итзкӣ ва рӯй ани абои бикри алсдиқи аътқи ммни кони иъзби фӣ аллоҳ бимика сабъаи анфуси раҷулину хумси нсўаҳи Фолрҷлони балоли бен рбоҳу омири бен Фҳираҳи алзии оманаи расӯли аллоҳ ( с ) алӣ нафса фии алғору харҷи маъа алнабӣ ( с ) илои алмдинаҳи Фқтли шҳидои явми алқёмаҳи бӣри мъўнаҳ . Ва аммо алнсўаҳи алхмси Фолнҳдиаҳу абнтҳо ваам ъмису ҷорӣа банӣ Амри бен алмؤмлу знираҳ . Иқол : ани знираҳи канти амрأаҳи заъифаи албср , Флмои аслмти кони шебаи бен рабеъау Утбаи бен рабеъау Умияи бен халафи фии ашбоҳҳми ман ашрофи мушрикии Қурайши истҳзءўни баҳои Фиқъдўнҳои Физҳкўни баҳоу иқўлўн :у аллоҳи луи кони мо ҷоء ба Муҳамади хирои мо сбқтнои илайҳи знираҳ ! Фонзли аллоҳи таъолии фии злк :у қоли аллазӣнаи кФрўои ллзини омнўои луи кони хирои мо сбқўнои إлиаҳи Фзҳби басари знираҳу кони ъзмоءи Қурайши иқўлўн : азҳби аллоту алъзии бсрки ҳайни холовати динҳмо . Фтқўли знираҳ : лоу аллоҳи мо азртонӣу лои исобатонеи фарди аллоҳи табораку таъолии басарҳо баъди злк .

وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی الَّذِی یُؤْتِی مالَهُ یَتَزَکَّی و روی انّ ابا بکر الصدیق اعتق ممّن کان یعذب فی اللَّه بمکة سبعة انفس رجلین و خمس نسوة فالرّجلان بلال بن رباح و عامر بن فهیرة الّذی آمنه رسول اللَّه (ص) علی نفسه فی الغار و خرج مع النّبی (ص) الی المدینة فقتل شهیدا یوم القیامة بئر معونة. و امّا النّسوة الخمس فالنّهدیّة و ابنتها و امّ عمیس و جاریة بنی عمرو بن المؤمّل و زنیرة. یقال: انّ زنیرة کانت امرأة ضعیفة البصر، فلمّا اسلمت کان شیبة بن ربیعة و عتبة بن ربیعة و امیّة بن خلف فی اشباههم من اشراف مشرکی قریش یستهزءون بها فیقعدونها فیضحکون بها و یقولون: و اللَّه لو کان ما جاء به محمد خیرا ما سبقتنا الیه زنیرة! فانزل اللَّه تعالی فی ذلک: وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا لَوْ کانَ خَیْراً ما سَبَقُونا إِلَیْهِ فذهب بصر زنیره و کان عظماء قریش یقولون: اذهب اللّات و العزّی بصرک حین خالفت دینهما. فتقول زنیرة: لا و اللَّه ما اضرّتانی و لا اصابتانی فردّ اللَّه تبارک و تعالی بصرها بعد ذلک.

Ва мо лأҳди ъндаҳ ман наамма тҷзии қоли алмФсрўни лмои уштурии абӯи бикри блолои Фоътқаҳ , қоли алмшркўн : мо феъли злки абӯи бикри алои лӣади канти ъндаҳи лблол , ФнФии аллоҳи злки анҳу Фқол .

وَ ما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزی‌ قال المفسّرون لمّا اشتری ابو بکر بلالا فاعتقه، قال المشرکون: ما فعل ذلک ابو بکر الّا لید کانت عنده لبلال، فنفی اللَّه ذلک عنه فقال.

Ва мо лأҳд эй лблолу ғайраи ъндаҳ ман наамма тҷзӣ .

وَ ما لِأَحَدٍ ای لبلال و غیره عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزی‌.

إлои абтғоءи ваҷҳи рабаи алأълии локини феъли мо феъл « абтғоءи ваҷҳ » аллоҳу тлбои лрзоаҳ .

إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلی‌ لکن فعل ما فعل «ابتغاء وجه» اللَّه و طلبا لرضاه.

Ва лсўФи ирзӣ эй « ирзӣ » аллоҳи анҳу «у ирзӣ » бмои иътиаҳи аллоҳи ъзу ҷли фии алохраҳи ман алҷнаҳу алкромаҳи ҷазои алии мо феъли лами инзли ҳозои алўъди алои лрсўли аллоҳ ( с ) фии қавла : «у лсўФ » иътики рбки Фтрзӣу лобии бикри ҳоҳно

وَ لَسَوْفَ یَرْضی‌ ای «یرضی» اللَّه عنه «و یرضی» بما یعطیه اللَّه عزّ و جلّ فی الآخرة من الجنّة و الکرامة جزا علی ما فعل لم ینزل هذا الوعد الّا لرسول اللَّه (ص) فی قوله: «وَ لَسَوْفَ» یعطیک ربّک فترضی و لابی بکر هاهنا