Ин сӯра ёздаҳ оятаст , чиҳил калима , сад ва навад ва ду ҳарф , ҷумла ба Макка фурӯ омад ва сеюм сӯрааст ки аз осмон фурӯ омад . Аввали сӯраи ақрأи босами рбк фурӯ омад , пас сӯра « Ну алқлм » , пас сӯрау алзҳӣ . Ва дарин сӯраи ҳеҷ носих ва мансӯх нест .

این سوره یازده آیتست، چهل کلمه، صد و نود و دو حرف، جمله به مکه فرو آمد و سوم سوره است که از آسمان فرو آمد. اوّل سوره اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ فرو آمد، پس سوره «ن وَ الْقَلَمِ»، پس سوره و الضحی. و درین سورة هیچ ناسخ و منسوخ نیست.

Ва дар фазляти сӯраи абии бен каъб ривоят кунад , аз Мустафо ( с ) , ки гуфт : « ҳар ки сӯра «у алзҳӣ » бархонад , ҳақи ҷли ҷалола ӯро дар ҷумлаи он қавми орад ки аллоҳи писандад ва ризо диҳад ки пайғомбар ( с ) аз баҳри эшон шафоат кунад ва он гуҳи баъдад ҳар ятемӣ ва ҳар соилӣ ки дар оламаст даҳ некӣ дар девон вай банависанд » . Ва дар сабаби нузули ин сӯраи уламои тафсир мухталифанд . Қавмӣ гуфтанд : рӯзгории ваҳй аз осмони мунқатиъи гашт . Ибн аббос гуфт : понздаҳи рӯз . Мақотил гуфт : чиҳил рӯз . Ибн ҷриҷ гуфт : дувоздаҳ рӯз . Кофарони Макка чун диданд ки ваҳй мунқатиъ гашта ва ҷбрил намеояд , гуфтанд : ани мҳмдои вдъаҳи рабау қлоаҳ .

و در فضلیت سوره ابی بن کعب روایت کند، از مصطفی (ص)، که گفت: «هر که سوره «و الضّحی» برخواند، حقّ جلّ جلاله او را در جمله آن قوم آرد که اللَّه پسندد و رضا دهد که پیغامبر (ص) از بهر ایشان شفاعت کند و آن گه بعدد هر یتیمی و هر سائلی که در عالم است ده نیکی در دیوان وی بنویسند». و در سبب نزول این سورة علماء تفسیر مختلف‌اند. قومی گفتند: روزگاری وحی از آسمان منقطع گشت. ابن عباس گفت: پانزده روز. مقاتل گفت: چهل روز. ابن جریج گفت: دوازده روز. کافران مکه چون دیدند که وحی منقطع گشته و جبریل نمی‌آید، گفتند: انّ محمدا ودّعه ربّه و قلاه.

Раб Алъоламин бихоб эшон ин сӯра фиристод . Акнӯн хилофаст ки инқитоъи ваҳйро сабаб чаҳ буд қавмӣ гуфтанд : ҷуҳудон аз Мустафо ( с ) се масъала пурседанд қиссаи зўи алқрнину асҳоби алкҳФу масъалаи рӯҳ . Расӯли худо ( с ) эшонро ҷавоб ин дод ки : « сохбркми ғдо »

ربّ العالمین بخواب ایشان این سوره فرستاد. اکنون خلافست که انقطاع وحی را سبب چه بود قومی گفتند: جهودان از مصطفی (ص) سه مسأله پرسیدند قصّه ذو القرنین و اصحاب الکهف و مسأله روح. رسول خدا (ص) ایشان را جواب این داد که: «ساخبرکم غدا»

Ва лами иқли ани шоء аллоҳ гуфт : оре хабар кунам шуморо фардо ва нагуфт ани шоءи аллоҳи бойени сабаб чанд рӯзи ваҳии мунқатиъи гашту кофарони он сухан гуфтанд . Пас раби Алъоламин Мустафо ( с )ро фармуд ки : «у лои тқўлни лшии ءи إнии фоили злки ғдои إлои أни ишоءи аллоҳ » . Ва шарҳи ин дар сӯраи алкҳФ муставфӣ рафт . Қавмӣ гуфтанд : сабаби эҳтибоси ваҳии он буд ки саги бачае дар хонаи расӯл ( с ) шуд ва дар зер сарир гурехт ва онҷо бимонад то бамурду расӯлро ( с ) аз он ҳеҷ хабар на . Пас расӯл ( с ) хўлаҳро гуфт : « ё хўлаҳи мо ҳдси фии байтии лои иأтинии Ҷабраил »

و لم یقل ان شاء اللَّه گفت: آری خبر کنم شما را فردا و نگفت ان شاء اللَّه باین سبب چند روز وحی منقطع گشت و کافران آن سخن گفتند. پس ربّ العالمین مصطفی (ص) را فرمود که: «وَ لا تَقُولَنَّ لِشَیْ‌ءٍ إِنِّی فاعِلٌ ذلِکَ غَداً إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ». و شرح این در سوره الکهف مستوفی رفت. قومی گفتند: سبب احتباس وحی آن بود که سگ بچه‌ای در خانه رسول (ص) شد و در زیر سریر گریخت و آنجا بماند تا بمرد و رسول را (ص) از آن هیچ خبر نه. پس رسول (ص) خوله را گفت: «یا خولة ما حدث فی بیتی لا یأتینی جبرئیل»

Гӯйӣ дар хонаи мо чаҳ ҳодис шуда ки Ҷабраил намеояд ва аз мо вомонда ? хўлаҳ дар ҷусту ҷӯии истод то он ҷрўи мурдаро аз зери сарир берун овараду биФгнд . Пас Ҷабраил фурӯ омаду расӯл итоб мекунад ӯро дар он таъхир ки рафт ва ҷбрил мегуяд : « ё хўлаҳ аммо илмати ано ло надахл битои фӣаи клб ӯ сувара . Ва дар ҳадис хўлаҳаст : Фҷоءи набии аллоҳ ( с ) иръду кони злки алломаи алўҳӣ .

گویی در خانه ما چه حادث شده که جبرئیل نمی‌آید و از ما وامانده؟ خوله در جست و جوی ایستاد تا آن جرو مرده را از زیر سریر بیرون آورد و بیفگند. پس جبرئیل فرو آمد و رسول عتاب میکند او را در آن تأخیر که رفت و جبریل میگوید: «یا خولة اما علمت انا لا ندخل بیتا فیه کلب او صورة. و در حدیث خوله است: فجاء نبی اللَّه (ص) یرعد و کان ذلک علامة الوحی.

Фқол : ё хўлаҳи дсринӣ . Фонзли аллоҳи таъолӣ : алзҳӣ . Врўии ани алмуслимӣни қолўо : ё расӯли аллоҳ аммо инзли алейк алўҳӣ ? Фқол : «у Киеви инзли алии алўҳӣу антми лои ттқўни броҷмкму лои тқлмўни азФоркм . Фонзли аллоҳи Ҷабраили бҳзаҳи алсўраҳ . Фқол алнабӣ ( с ) : « ё Ҷабраили мо ҷӣт ҳатто аштқти алик » ! Фқоли Ҷабраил ( ъ ) : ании канташад шўқои алику локинии абди маъмур ва мо натаназзул алои бомари рбк .

فقال: یا خولة دثّرینی. فانزل اللَّه تعالی: الضُّحی‌. وروی انّ المسلمین قالوا: یا رسول اللَّه اما ینزل علیک الوحی؟ فقال: «و کیف ینزل علیّ الوحی و انتم لا تتّقون‌ براجمکم و لا تقلمون اظفارکم. فانزل اللَّه جبرئیل بهذه السّورة. فقال النّبی (ص): «یا جبرئیل ما جئت حتّی اشتقت الیک»! فقال جبرئیل (ع): انّی کنت اشدّ شوقا الیک و لکنّی عبد مأمور و ما نتنزّل الّا بامر ربّک.

Ва фии алхбри ани ҷндби бен Сафёни қол : ашткии расӯли аллоҳ ( с ) Фмкси лайлатаин ӯ слсои лои иқўми Фҷоءти амрأаҳи Фқолт : мо арӣ шитонки алои қади тркки лами арраи қрбки мнзи лайлатаин ӯ слос ? !

و فی الخبر عن جندب بن سفیان قال: اشتکی رسول اللَّه (ص) فمکث لیلتین او ثلثا لا یقوم فجاءت امرأة فقالت: ما اری شیطانک الّا قد ترکک لم اره قربک منذ لیلتین او ثلاث؟!

Иқоли ани алмрأаҳи алтии қолат злкам ҷамили амрأаҳи абии лҳби ахти абии Сафёни Фонзли аллоҳи таъолӣ : «у алзҳӣ » яъне : алнҳори каллаи ман тулӯъи алшмси илои алғрўбу кули соъаҳи алнҳори мо домати алшмси соидаи зҳӣу зҳўаҳ . Ва алъараби тстғнии бзкри баъзи алшии ءи ани калла . Ва фии алқуръони касӣри ман зикри соъоти алнҳори бмънии каллау зикри соъоти аллили бмънии калла . Ва қил : ақсми аллоҳи таъолии бслоаҳ « алзҳӣ » . Ва қил : ҳаии алсоъаҳи алтии кулами аллоҳи фӣҳо Мӯсо ( ъ )у ҳаии алсоъаҳи алтии алқии алсҳраҳи фӣҳо сҷдои лқўлаҳи таъолӣу أни иҳшри анноси зҳӣ . Ва қоли аҳли алмъонӣ : фӣау фии амсолаи азмору тақдира :у раб « алзҳӣ » .

یقال انّ المرأة الّتی قالت ذلک امّ جمیل امرأة ابی لهب اخت ابی سفیان فانزل اللَّه تعالی: «وَ الضُّحی‌» یعنی: النّهار کلّه من طلوع الشّمس الی الغروب و کلّ ساعة النّهار ما دامت الشّمس صاعدة ضحی و ضحوة. و العرب تستغنی بذکر بعض الشّی‌ء عن کلّه. و فی القرآن کثیر من ذکر ساعات النّهار بمعنی کلّه و ذکر ساعات اللّیل بمعنی کلّه. و قیل: اقسم اللَّه تعالی بصلاة «الضّحی». و قیل: هی السّاعة الّتی کلّم اللَّه فیها موسی (ع) و هی السّاعة الّتی القی السّحرة فیها سجّدا لقوله تعالی وَ أَنْ یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًی. و قال اهل المعانی: فیه و فی امثاله اضمار و تقدیره: و ربّ «الضّحی».

Ва аллили إзои сҷӣ эй скну астқри зломаҳу тноҳии Флои издоди баъди злки иқоли баҳри соҷ эй сокин . Ва қил : скни фӣаи алхлқ . Ва қил : ании боллили лайлаи алмъроҷ . Қавла : мо вдъки рбки ҳозои ҷавоби алқсм , эй « мо » тркк « рбк » ман анъомау икромау ваҳйау илҳомау иштиқоқаи ман тавдиъи алмсоФр . Ва қил : ҳўи ман тавдиъи алсўбу ҳўи сўнаҳи ани алобтзол ва мо қулӣ эй мо абғзки мнзи аҳбк .

وَ اللَّیْلِ إِذا سَجی‌ ای سکن و استقرّ ظلامه و تناهی فلا یزداد بعد ذلک یقال بحر ساج ای ساکن. و قیل: سکن فیه الخلق. و قیل: عنی باللّیل لیلة المعراج. قوله: ما وَدَّعَکَ رَبُّکَ هذا جواب القسم، ای «ما» ترکک «ربّک» من انعامه و اکرامه و وحیه و الهامه و اشتقاقه من تودیع المسافر. و قیل: هو من تودیع الثّوب و هو صونه عن الابتذال وَ ما قَلی‌ ای ما ابغضک منذ احبّک.

Ва ллохраҳи хайри лаки ман алأўлӣ эйу ?илдор « алохраҳ » ва мо аъди аллоҳи субҳонаи фӣҳо « хайри лак » ман ?илдори алднё ва мо фӣҳо лонҳои тдўму тбқӣ ва ҳзаҳ табеду тФнӣу фӣаи азмори алқсму алломи хубраи муҷозау аллоҳи ллохраҳи хайри лаки ман алأўлӣ . Ва қил : маъноа :у лохри ъмрк « хайр » ман аввалаи лмои тноли фӣаи ман алнсру алФтҳу алзФр . Ва фии алхбри ани ъалқамаи ани абди аллоҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « анои аҳли байти ахтори аллоҳи лно » алохраҳи алии алднё » .

وَ لَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولی‌ ای و الدّار «الآخرة» و ما اعدّ اللَّه سبحانه فیها «خَیْرٌ لَکَ» من الدّار الدّنیا و ما فیها لانّها تدوم و تبقی و هذه تبید و تفنی و فیه اضمار القسم و اللّام خبره مجازه و اللَّه لَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولی‌. و قیل: معناه: و لآخر عمرک «خیر» من اوّله لمّا تنال فیه من النّصر و الفتح و الظّفر. و فی الخبر عن علقمة عن عبد اللَّه قال: قال رسول اللَّه (ص): «انّا اهل بیت اختار اللَّه لنا» الآخرة علی الدّنیا».

Ва лсўФи иътики рбки Фтрзӣ эй « иътик » ман алнсру алФтҳу алтмкину ксраҳи алмؤмнини фии алднё ва ман алсўобу алкромаҳи фии алъқбии мо ирзик ,у қил : « иътик » алифи қасри ман лؤлؤи туробҳо алмск ва фӣҳо мо илиқи баҳои ман алозўоҷ вағайриҳо .

وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی‌ ای «یُعْطِیکَ» من النّصر و الفتح و التّمکین و کثرة المؤمنین فی الدّنیا و من الثّواب و الکرامة فی العقبی ما یرضیک، و قیل: «یعطیک» الف قصر من لؤلؤ ترابها المسک و فیها ما یلیق بها من الازواج و غیرها.

Ва қоли ибни аббос : ҳўи алшФоъаҳи фии мзнбии умматау лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳ

و قال ابن عباس: هو الشّفاعة فی مذنبی امّته و لمّا نزلت هذه الآیة

Қол алнабӣ ( с ) : « азои лои арзӣу воҳиди ман умматии фии алнор » .

قال النّبی (ص): «اذا لا ارضی و واحد من امّتی فی النّار».

Ва ани абди аллоҳи бен Амри бен алъос : ан алнабӣ ( с ) телаи қавли аллоҳи таъолии фии иброҳӣм ( ъ ) : « Фмни тбънии Фإнаҳи манӣ ва ман ъсонии Фإнки ғафури раҳим » .

و عن عبد اللَّه بن عمرو بن العاص: انّ النّبی (ص) تلا قول اللَّه تعالی فی ابراهیم (ع): «فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ».

Ва қоли исо ( ъ ) : « إни тъзбҳми Фإнҳми ъбодку إни тғФри ?лаами Фإнки أнти алъзизи алҳким » .

و قال عیسی (ع): «إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُکَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ».

ФрФъи идиаҳи сами қол : « аллоҳами умматии умматӣ » Фбкӣ . Фқоли аллоҳи ъзу ҷл : « ё Ҷабраили азҳби илои Муҳамаду рбки аълами Фсӣлаҳи мо ибкик » . Фотоаҳи Ҷабраили Фсأлаҳи Фохбраҳи расӯли аллоҳ ( с ) Фқоли аллоҳи ъзу ҷл : « ё Ҷабраили азҳби илои Муҳамади Фқл : анои снрзики фии амтку лои нсўؤк »

فرفع یدیه ثمّ قال: «اللّهم امّتی امّتی» فبکی. فقال اللَّه عزّ و جلّ: «یا جبرئیل اذهب الی محمد و ربّک اعلم فسئله ما یبکیک». فاتاه جبرئیل فسأله فاخبره رسول اللَّه (ص) فقال اللَّه عزّ و جل: «یا جبرئیل اذهب الی محمد فقل: انّا سنرضیک فی امّتک و لا نسوؤک»

Ва қоли ҳарби бен шриҳ : самъати абои ҷаъфари Муҳамади бен алӣ ( ъ ) иқўл : « анкми мъшри аҳли алъроқи тқўлўни арҷии ояи фии алқрони арҷӣ « ё ибодии аллазӣнаи أсрФўои алии أнФсҳми лои тқнтўои ман раҳмаи аллоҳ »у анои аҳл албит нақавл : арҷии ояи фии китоби аллоҳ :у лсўФи иътики рбки Фтрзӣ .

و قال حرب بن شریح: سمعت ابا جعفر محمد بن علی (ع) یقول: «انّکم معشر اهل العراق تقولون ارجی آیة فی القران ارجی «یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ» و انّا اهل البیت نقول: ارجی آیة فی کتاب اللَّه: وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی‌.

Ва ани ҷаъфари бен Муҳамад ( ъ ) қол : дахли расӯли аллоҳ ( с ) алии Фотимаи алайҳои ассалому алайҳои ксоءи ман слаҳи алإблу ҳаии ттҳни бедҳоу трзъи валадҳо Фдмът айнан расӯли аллоҳ ( с ) лмои абсрҳо . Фқол : « ё бнитоаҳи тъҷлии мрораҳи алднёи бҳлоўаҳи алохраҳи Фқди анзли аллоҳи алӣ :у лсўФи иътики рбки Фтрзӣ .

و عن جعفر بن محمد (ع) قال: دخل رسول اللَّه (ص) علی فاطمة علیها السّلام و علیها کساء من ثلّة الإبل و هی تطحن بیدها و ترضع ولدها فدمعت عینا رسول اللَّه (ص) لمّا ابصرها. فقال: «یا بنیّتاه تعجّلی مرارة الدّنیا بحلاوة الآخرة فقد انزل اللَّه علیّ: وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی‌.

Қоли Мӯсои алайҳи ассалом : «у аҷҷалати إлики раби лтрзӣ » . Ва қоли лмҳмд ( с ) :у лсўФи иътики рбки Фтрзии Флнўлинки қиблаи трзоҳои факами байни ман итклФи лирзии рабау байни ман иътиаҳи рабаи лирзӣ . Сами ахбри аллоҳи ъзу ҷли ани ҳолаи алтии кони алайҳо қабл алўҳӣ ва зикра наамма Фқоли ҷли зикра : أи лами иҷдки итимои Фоўӣ рӯй ани ибни аббоси қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) « сأлти рабии масъалаи вддти ании лами акни сأлтаҳи қиллат : ё раби анки отӣати сулаймони бен Довӯди маликои ъзимоу отӣати Флонои кзоу отӣати Флонои кзо . Қол : ё Муҳамади аи лами аҷдки итимои Фоўитк ? қиллат : балӣ эй раб . Қол : аи лами аҷдки золои Фҳдитк ? қиллат : балӣ эй раб : қол : ?илами аҷдки ъоӣлои Фоғнитк ? қиллат : балӣ эй раб »

قال موسی علیه السلام: «وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضی‌». و قال لمحمد (ص): وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی‌ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها فکم بین من یتکلّف لیرضی ربّه و بین من یعطیه ربّه لیرضی. ثمّ اخبر اللَّه عزّ و جلّ عن حاله الّتی کان علیها قبل الوحی و ذکّره نعمه فقال جلّ ذکره: أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً فَآوی‌ روی عن ابن عباس قال: قال رسول اللَّه (ص) «سألت ربّی مسألة وددت انّی لم اکن سألته قلت: یا ربّ انّک آتیت سلیمان بن داود ملکا عظیما و آتیت فلانا کذا و آتیت فلانا کذا. قال: یا محمد ا لم اجدک یتیما فاویتک؟ قلت: بلی ای ربّ. قال: ا لم اجدک ضالا فهدیتک ؟ قلت: بلی ای ربّ: قال: الم اجدک عائلا فاغنیتک؟ قلت: بلی ای ربّ»

Ва маънии алоиаҳи أи лами иҷдки итимои сғирои Фқирои ҳайни моти абўоку лами ихлФои лаки молоу лои мأўии Фҷъли лаки мأўӣу змки илои ъмки абии толиб ҳатто аҳсани трбитку кФоки алмؤнаҳ . Алитим ъанд алъараби алзии моти Абуҳу алъҷмии мотти ИМА . Фозои мотои анҳу ҷмиъои Фҳўи лтими ҳозои калла қабл алҳлм . Ва фии алхбр : лои итми баъди ҳалам .

و معنی الآیة أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً صغیرا فقیرا حین مات ابواک و لم یخلفا لک مالا و لا مأوی فجعل لک مأوی و ضمّک الی عمّک ابی طالب حتّی احسن تربیتک و کفاک المؤنة. الیتیم عند العرب الّذی مات ابوه و العجمی ماتت امّه. فاذا ماتا عنه جمیعا فهو لطیم هذا کلّه قبل الحلم. و فی الخبر: لا یتمّ بعد حلم.

Ва сӣли ҷаъфари бен Муҳамади алсодқ ( ъ ) лами аўтм алнабӣ ( с ) ани абўиаҳ ? қол : « лӣлои икўни алайҳи ҳақи лмхлўқ »

و سئل جعفر بن محمد الصّادق (ع) لم اوتم النّبی (ص) عن ابویه؟ قال: «لئلّا یکون علیه حقّ لمخلوق»

Ва қил : лӣлои исбқи илои қалби башари ан алзӣ на?ил ман алъзу алшрФу алқҳри алии аъдоӣаҳи кони злки ани тазоҳур ӯ таворуси аҳдоу тъозди ашира ӯ иктисоби насаби бқўаҳи алўолдину кзои алқўли фии ҳукмаи мо кони ман фақарау қуллаи зоти ядаи ази луи кони ?лаи моли ?лаккони исбқи илои алоўҳоми ан алзӣ на?ил на?ил болмолу алонФоқи Фоитмаҳу аФқраҳ кӣ итми ҳуҷҷатаи бон мисли ҳозои фии заъфау қуллаи зоти ядау инқитоъаи ман ъширтаҳи иълўи кули ҳозои алълўу иқҳри кули ҳозои алқҳри алии алоғнёءу алмулуку аҳли алқбоӣли лои икўни ало алҳақ ман ҷҳдаҳи зул ва ман аързи анҳу зл . Ва қил : маънӣ « алитими ҳоҳнои алшарифи алФриди алзии ҳўи мафқуди алмисли ъдими алнзири колдраҳи алитимаҳи алтии лои иўҷди лҳо мислиу лои назири Фикўни алмънӣ : أи лами иҷдки фии алъзу алшрФу алнбоҳаҳи колдраҳи алитимаҳи ло мисли лҳо : « Фоўики фии дор аъдоӣк фиканат байни алқўми мъсўмои мҳрўсоу оўики илои кароматау астФоки лрсолтаҳ .

و قیل: لئلّا یسبق الی قلب بشر انّ الّذی نال من العزّ و الشّرف و القهر علی اعدائه کان ذلک عن تظاهر او توارث احدا و تعاضد عشیرة او اکتساب نسب بقوّة الوالدین و کذا القول فی حکمة ما کان من فقره و قلّة ذات یده اذ لو کان له مال لکان یسبق الی الاوهام انّ الّذی نال نال بالمال و الانفاق فایتمه و افقره کی یتمّ حجّته بانّ مثل هذا فی ضعفه و قلّة ذات یده و انقطاعه من عشیرته یعلو کلّ هذا العلوّ و یقهر کلّ هذا القهر علی الاغنیاء و الملوک و اهل القبائل لا یکون الّا الحقّ من جحده زلّ و من اعرض عنه ذلّ. و قیل: معنی «الیتیم هاهنا الشّریف الفرید الّذی هو مفقود المثل عدیم النظیر کالدّرة الیتیمة الّتی لا یوجد لها مثل و لا نظیر فیکون المعنی: أَ لَمْ یَجِدْکَ فی العزّ و الشّرف و النّباهة کالدّرة الیتیمة لا مثل لها: «فاویک فی دار اعدائک فکنت بین القوم معصوما محروسا و آویک الی کرامته و اصطفاک لرسالته.

Ва вҷдки золои Фаҳдӣ эй золои ани мъолми алнбўаҳу аҳкоми алшриъаҳи ғоФлои анҳо Фҳдики илоҳо комаи қоли таъолӣ :у إни канти ман қиблаи лмни алғоФлини мо канти тдрии мо алкитобу лои алإимон . Ва қил : маъноа : вҷдки байни қавми залоли Фҳдоҳми бку қил : вҷдки золо эй хФёи алии анноси лои търФ мнзлтк ъанд аллоҳи Фобрзк ҳатто урфату Фаҳдии қўмки алики ман қавли алъараб : зли алмоءи фии аллбни азои хФии фӣау Фаҳдии алърўси азои ҷилоҳо . Ва рӯй абӯи алзҳии ани ибни аббос : ан алнабӣ ( с ) зли фии шъоби Маккаи фии ҳоли сабоау кони абди алмтлби итлбаҳу иқўл : мтълқои босаттори алкъбаҳ :

وَ وَجَدَکَ ضَالًّا فَهَدی‌ ای ضَالًّا عن معالم النّبوة و احکام الشّریعة غافلا عنها فهدیک الیها کما قال تعالی: وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلِینَ ما کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتابُ وَ لَا الْإِیمانُ. و قیل: معناه: وَجَدَکَ بین قوم ضلال فهداهم بک و قیل: وَجَدَکَ ضَالًّا ای خفیّا علی النّاس لا تعرف منزلتک عند اللَّه فابرزک حتّی عرفت و فَهَدی‌ قومک الیک من قول العرب: ضلّ الماء فی اللّبن اذا خفی فیه و فَهَدی‌ العروس اذا جلاها. و روی ابو الضّحی عن ابن عباس: انّ النّبی (ص) ضلّ فی شعاب مکة فی حال صباه و کان عبد المطّلب یطلبه و یقول: متعلّقا باستار الکعبة:

Ваҷдаи абӯи ҷаҳли фардаи илои абди алмтлби Фмни аллоҳи алайҳи ҳайси хулласаи алии ядии адуау фии ҳадиси каъби алоҳбори фии муваллиди расӯли аллоҳ ( с ) ани ҳалимаи лмои қзти ҳақи алрзоъи ҷоءти брсўли аллоҳ ( с ) лтрдаҳи илои абди алмтлб , қолати ҳалима : Фоқблти асир ҳатто ?утяти албоби алаъзами ман абвоби Маккаи Фсмъти мнодёи инодии ҳниӣои лак ё бтҳоءи Маккаи алиўми ирди алейк алнўру аддӣну албҳоءу алҷмол . Қолат . Сами вазъати расӯли аллоҳ ( с ) лоқзии ҳоҷау аслаҳи сёбии Фсмъти ҳдаҳи шадидаи ФолтФти Флми арра ! Фқлт : муошири анноси ин алсбӣ ? қолўо : эй алсбӣ ? қиллат : Муҳамади бен абди аллоҳи бен абди алмтлби алзии нзри аллоҳ ба ваҷҳеу ағнии ъилтӣ . Қолўо : мо рأинои шиӣои Флмои аиӣсўнии вазъати ядӣ алӣам раъсӣ . Қиллат : вои мҳмдоаҳи вои влдоаҳ . Фобкити ҷавории алобкори лбкоӣӣу зҷи анноси маъаии болбкоءи ҳрқаҳи лӣ . Фозои анои бшихи итўкأи алии Асои қол : молики ?итҳо алсъдиаҳ ? қиллат : Фқдти ибнии мҳмдо , қол : лои тбкии анои адлки алии ман иълми илмау ани шоءи ани ирдаҳи феъл . Қиллат : Фдтки нафасӣ ва ман ҳў ? қол : алснми алаъзами ҳбл . Қолати Фдхлу анои анзри ФтоФи бҳбл ва қабл раъсау нодоаҳ ё сидоаҳи лами тзли мнтки алии Қурайши қадимау ҳзаҳи алсъдиаҳи тзъми ани абнои лҳои қади зли фардаи ани шӣту ахрҷи ҳзаҳи алўҳшаҳи ани бтҳоءи Маккаи ?фонҳо тзъми ани ибнҳо мҳмдои қади зли Фонкби ҳбли алии виҷҳау тсоқтти алосном . Ва қолат : алики ънои аиҳо ашшайхи анмои ҳлокнои алии ядии Муҳамади қолат : Фоқбли ашшайхи асмъи лоснонаҳи асткокоу лркбтаҳи артъодоу қади алқии ъкозтаҳи ман ядау ҳўи иқўл : ё ҳалимаи ани лобнки рибои лои изиъаҳи Фотлбиаҳи алии мҳл . Қолат : Фонтҳии алхбри илои абди алмтлби Фсли сайфаи лои исбти ?лаи аҳади ман шудаи ғазабау нодаии боалии савтаи ёли ғолиби ёли ғолиб !у канти дъўиҳми фии алҷоҳлиаҳи Фоҷобтаҳи Қурайши боҷмъҳои Фркбу ркбти Қурайши маъааи Фохзои алии Маккау анҳдри ани асфалҳо . Флмои ани лами ири шиӣои тарки анносу ақбли илои албитулҳаром ФтоФи сбъои сами аншأи иқўл :

وجده ابو جهل فردّه الی عبد المطّلب فمنّ اللَّه علیه حیث خلّصه علی یدی عدوّه و فی حدیث کعب الاحبار فی مولد رسول اللَّه (ص) انّ حلیمة لمّا قضت حقّ الرّضاع جاءت برسول اللَّه (ص) لتردّه الی عبد المطّلب، قالت حلیمة: فاقبلت اسیر حتّی اتیت الباب الاعظم من ابواب مکة فسمعت منادیا ینادی هنیئا لک یا بطحاء مکة الیوم یردّ علیک النّور و الدّین و البهاء و الجمال. قالت. ثمّ وضعت رسول اللَّه (ص) لاقضی حاجة و اصلح ثیابی فسمعت هدّة شدیدة فالتفتّ فلم اره! فقلت: معاشر النّاس این الصّبی؟ قالوا: ای الصّبی؟ قلت: محمد بن عبد اللَّه بن عبد المطّلب الّذی نضر اللَّه به وجهی و اغنی عیلتی. قالوا: ما رأینا شیئا فلمّا ایئسونی وضعت یدی علی امّ رأسی. قلت: وا محمداه وا ولداه. فابکیت جواری الابکار لبکائی و ضجّ النّاس معی بالبکاء حرقة لی. فاذا انا بشیخ یتوکّأ علی عصا قال: مالک ایّتها السّعدیة؟ قلت: فقدت ابنی محمدا، قال: لا تبکی انا ادلّک علی من یعلم علمه و ان شاء ان یردّه فعل. قلت: فدتک نفسی و من هو؟ قال: الصّنم الاعظم هبل. قالت فدخل و انا انظر فطاف بهبل و قبّل رأسه و ناداه یا سیّداه لم تزل منّتک علی قریش قدیمة و هذه السّعدیة تزعم انّ ابنا لها قد ضلّ فردّه ان شئت و اخرج هذه الوحشة عن بطحاء مکة فانّها تزعم ان ابنها محمدا قد ضلّ فانکبّ هبل علی وجهه و تساقطت الاصنام. و قالت: الیک عنّا ایّها الشّیخ انّما هلاکنا علی یدی محمد قالت: فاقبل الشّیخ اسمع لاسنانه اصطکاکا و لرکبته ارتعادا و قد القی عکازته من یده و هو یقول: یا حلیمة انّ لابنک ربّا لا یضیّعه فاطلبیه علی مهل. قالت: فانتهی الخبر الی عبد المطّلب فسلّ سیفه لا یثبت له احد من شدّة غضبه و نادی باعلی صوته یال غالب یال غالب! و کانت دعویهم فی الجاهلیة فاجابته قریش باجمعها فرکب و رکبت قریش معه فاخذا علی مکة و انحدر عن اسفلها. فلمّا ان لم یر شیئا ترک النّاس و اقبل الی البیت الحرام فطاف سبعا ثمّ انشأ یقول:

Фсмънои мнодёи инодии ман алҳўоءи муошири анноси лои тзҷўои ?фони лмҳмди рибои лои ихзлаҳу лои изиъаҳ . Қоли абди алмтлб ё аиҳо алҳотФ ва ман лно ба ва ин ҳў ? қол : ҳўи бўодӣ тҳомаҳ ъанд шаҷараи алимни Фоқбли абди алмтлби рокбои мтслҳои Флмои сори фии баъзи алтриқи тлқоаҳи варақаи бен нўФли Фсорои ҷмиъои исирони Фбиноҳми кзлки аз алнабӣ ( с ) қоими таҳти шаҷараи иҷзби алоғсону иъбси болўрқ .

فسمعنا منادیا ینادی من الهواء معاشر النّاس لا تضجّوا فانّ لمحمد ربّا لا یخذله و لا یضیّعه. قال عبد المطّلب یا ایّها الهاتف و من لنا به و این هو؟ قال: هو بوادی تهامة عند شجرة الیمن فاقبل عبد المطّلب راکبا متسلّحا فلمّا صار فی بعض الطّریق تلقّاه ورقة بن نوفل فصارا جمیعا یسیران فبیناهم کذلک اذ النّبی (ص) قائم تحت شجرة یجذب الاغصان و یعبث بالورق.

Қоли ?лаи абди алмтлб : ман анат ё ғуломи қол : анои Муҳамади бен абди аллоҳи бен абди алмтлб .

قال له عبد المطّلب: من انت یا غلام قال: انا محمد بن عبد اللَّه بن عبد المطّلب.

Қол : абди алмтлб . Фдтки нафасии Фонои ҷдк . Сами ҳамлаи алии қрбўси срҷаҳу радаи илои Маккау атмأнти Қурайши баъди злки Фзлки қавла :у вҷдки золои Фаҳдӣ яъне : золои фии шъоби Маккаи Фҳдоки илои ҷдки абди алмтлб . Ва қил :у вҷдки золои нФски лои тдрии ман анати ФърФки нФску ҳолку аълами ани алзлоли ?лаи вуҷӯҳи фии Алъарабияи ғайри Улуғии машҳураи минҳои қавли Мӯсо « Фълтҳои إзоу أнои ман алзолин » эй ман алҷоҳлин . Ва қоли ахўаҳи Юсуфи лобиҳм : « إнки лФии злолки алқдим » эй фарти алҳби лиўсФ . Ва қоли алнсўаҳи ломрأаҳи алъзиз . « إнои лнроҳои фии залоли мубин » эй ғлби алайҳои ҳуби Юсуф . Ва қоли ъзу ҷли фии шҳодаҳи алнсоءи алии аломўол « أни тзли إҳдоҳмо » яъне : ани Теннессии алшҳодаҳ . Ва қоли фии қиссаи асҳоби ҷинаи морб . « إнои лзолўн » эй мхтӣўни алтриқи лӣси алзлоли фии ҳзаҳи алоёти ман Улуғии фии шайъи ء ва мо кони расӯли аллоҳ ( с ) « золо » залоли Улуғии қту фии ҳадиси ғайри воҳиди ман алсҳобаҳ .

قال: عبد المطّلب. فدتک نفسی فانا جدّک. ثمّ حمله علی قربوس سرجه و ردّه الی مکة و اطمأنّت قریش بعد ذلک فذلک قوله: وَ وَجَدَکَ ضَالًّا فَهَدی‌ یعنی: ضالا فی شعاب مکة فهداک الی جدّک عبد المطّلب. و قیل: وَ وَجَدَکَ ضَالًّا نفسک لا تدری من انت فعرّفک نفسک و حالک و اعلم انّ الضّلال له وجوه فی العربیّة غیر الغیّ مشهورة منها قول موسی «فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ» ای من الجاهلین. و قال اخوة یوسف لابیهم: «إِنَّکَ لَفِی ضَلالِکَ الْقَدِیمِ» ای فرط الحبّ لیوسف. و قال النّسوة لامرأة العزیز. «إِنَّا لَنَراها فِی ضَلالٍ مُبِینٍ» ای غلب علیها حبّ یوسف. و قال عزّ و جلّ فی شهادة النّساء علی الاموال «أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما» یعنی: ان تنسی الشّهادة. و قال فی قصّة اصحاب جنة مارب. «إِنَّا لَضَالُّونَ» ای مخطئون الطّریق لیس الضّلال فی هذه الآیات من الغیّ فی شی‌ء و ما کان رسول اللَّه (ص) «ضالّا» ضلال الغیّ قطّ و فی حدیث غیر واحد من الصّحابة.

« кант набиёу ани одами лмнҷдли фии тината » .

«کنت نبیّا و انّ آدم لمنجدل فی طینته».

Ва фии алҳдиси кони аввали алонбёءи фии алтсмиаҳу охрҳми фии албъсаҳу кон қабл алмбъси ихоўзи алмшркину тзўҷи Фиҳми хадиҷаи локинаи лами иъбди снмоу лои шиӣои ман алтўоғити қту лои ?утии шиӣои ман алФўоҳш .

و فی الحدیث کان اوّل الانبیاء فی التّسمیة و آخرهم فی البعثة و کان قبل المبعث یخاوض المشرکین و تزوّج فیهم خدیجة لکنّه لم یعبد صنما و لا شیئا من الطّواغیت قطّ و لا اتی شیئا من الفواحش.

Ва вҷдки ъоӣло эй Фқиро Фоғнок бимол хадиҷаи тбдлаҳи лак сам бимол алғноӣми ҳайси аҷалҳо лак . Тқўл : ъоли иъили азои аФтқрўои ъоли иъили азои сори зои аёл . Ва қоли мақотил : Фрзоки бмои аътоки ман алрзқу ахтораҳи алФроءу қол : лами икни ғании ани ксраҳи алмолу локини аллоҳи ризоаи бмои отоаҳу злки ҳқиқаҳи алғнӣ .

وَ وَجَدَکَ عائِلًا ای فقیرا فاغناک بمال خدیجة تبدّله لک ثمّ بمال الغنائم حیث اجلها لک. تقول: عال یعیل اذا افتقروا عال یعیل اذا صار ذا عیال. و قال مقاتل: فرضاک بما اعطاک من الرّزق و اختاره الفراء و قال: لم یکن غنیّ عن کثرة المال و لکنّ اللَّه رضاه بما آتاه و ذلک حقیقة الغنی.

Ва фии алхбри ани абии ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лӣси алғнии ани ксраҳи алързу локини алғнии ғании алнФс .

و فی الخبر عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «لیس الغنی عن کثرة العرض و لکنّ الغنی غنی النّفس.

Ва ани абди аллоҳи ибни Амр : ани расӯли аллоҳ ( с ) қол : « қади аФлҳи ман аслму ризқи кФоФоу қнъаҳи аллоҳи бмои отоаҳ .

و عن عبد اللَّه ابن عمرو: انّ رسول اللَّه (ص) قال: «قد افلح من اسلم و رزق کفافا و قنّعه اللَّه بما آتاه.

Ва қил : лмо назул أи лами иҷдки итимои Фоўии қоли борафъи савта : « балӣ ё раби кант « итимо » Фоўитнӣ , кант « золо » Фҳдитнӣ , кант « ъоӣло » Фоғнитнӣ : сами қол : « Ямани алии рабӣу ҳўи аҳли алмн . Сами аўсоаҳи болитомӣу алФқроءи Фқол : Фأмои алитими Флои тқҳри лои тҳқраҳу лои тазаллумаи Фқди кант « итимо » .

و قیل: لمّا نزّل أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً فَآوی‌ قال بارفع صوته: «بلی یا ربّ کنت «یتیما» فاویتنی، کنت «ضالّا» فهدیتنی، کنت «عائلا» فاغنیتنی: ثمّ قال: «یمنّ علیّ ربی و هو اهل المنّ. ثمّ اوصاه بالیتامی و الفقراء فقال: فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلا تَقْهَرْ لا تحقره و لا تظلمه فقد کنت «یتیما».

Ва қоли алзҷоҷ : лои тқҳраҳи алии молау лои тғлбаҳи алии ҳуққаи Фтзҳб ба лзъФаҳ . Ва кзои канти алъараби тФъли фии амри алитомии тأхзи амўолҳму тзлмҳми ҳқўқҳм .

و قال الزجاج: لا تقهره علی ماله و لا تغلبه علی حقّه فتذهب به لضعفه. و کذا کانت العرب تفعل فی امر الیتامی تأخذ اموالهم و تظلمهم حقوقهم.

Рӯй абӯи ҳрираҳи ан алнабӣ ( с ) қол : « хайри байти фии алмуслимӣни байти фӣаи ятеми иҳсни илайҳу шари байти фии алмуслимӣни байти фӣаи ятеми исоءи илайҳ . Сами қоли босбъаҳи аноу коФл « алитим » фии алҷнаҳ ҳоказоу ҳўи ишири босбъиаҳ » .

روی ابو هریرة عن النّبیّ (ص) قال: «خیر بیت فی المسلمین بیت فیه یتیم یحسن الیه و شرّ بیت فی المسلمین بیت فیه یتیم یساء الیه. ثمّ قال باصبعه انا و کافل «الیتیم» فی الجنّة هکذا و هو یشیر باصبعیه».

Ва ани инси бен молики қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « азои бкӣ « алитим » вақъати дмўъаҳи фии кафи арраҳмони Фиқўли аллоҳи ман абкии ҳозо « алитим » алзӣ ва арят волидаи таҳти алсрӣ ? ман асктаҳи фалаи алҷнаҳ » .

و عن انس بن مالک قال: قال رسول اللَّه (ص): «اذا بکی «الیتیم» وقعت دموعه فی کفّ الرّحمن فیقول اللَّه من ابکی هذا «الیتیم» الّذی و اریت والده تحت الثّری؟ من اسکته فله الجنّة».

Ва ани умри бен улхитоби қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани алитим » азои бкии аҳтзи лбкоӣаҳи арши арраҳмони Фиқўли аллоҳи ъзу ҷли лмлоӣктаҳ : « ё млоӣктии ман абкии ҳозо « алитим » алзии ғайбати абоаи фии алтроб » ? Фиқўли алмлоӣкаҳи рбнои анати аълам . Фиқўли аллоҳ ё млоӣктии ании ашҳдкми ани ман асктаҳу ирзоаи ани арзиаҳи явми алқёмаҳ » .

و عن عمر بن الخطاب قال: قال رسول اللَّه (ص): «انّ الیتیم» اذا بکی اهتزّ لبکائه عرش الرّحمن فیقول اللَّه عزّ و جلّ لملائکته: «یا ملائکتی من ابکی هذا «الیتیم» الّذی غیّبت اباه فی التّراب»؟ فیقول الملائکة ربّنا انت اعلم. فیقول اللَّه یا ملائکتی انّی اشهدکم ان من اسکته و ارضاه ان ارضیه یوم القیامة».

Қол : факони умри азои раъии итимои масҳи раъсау эътоаи шиӣо .

قال: فکان عمر اذا رأی یتیما مسح رأسه و اعطاه شیئا.

Ва ани инси бен молики қол : ман зми итимоу кони фии нФқтаҳу кФоаҳи мӣўнтаҳи кони ?лаи ҳҷобои ман алнори явми алқёмаҳ ва ман масҳи брأси ятеми кони ?лаи бакули шеъраи ҳасана .

و عن انس بن مالک قال: منّ ضمّ یتیما و کان فی نفقته و کفاه مئونته کان له حجابا من النّار یوم القیامة و من مسح برأس یتیم کان له بکلّ شعرة حسنة.

Ва рӯй ани иброҳӣми Алхалӣл ( ъ ) қол : илоҳии мо ҷзоءи ман « ӯй » итимо ? қол : « азлаҳи фии зиллӣу адхлаҳи ҷаннатӣ » .

و روی انّ ابراهیم الخلیل (ع) قال: الهی ما جزاء من «اوی» یتیما؟ قال: «اظلّه فی ظلّی و ادخله جنّتی».

Қавла :у أмои алсоӣли Флои тнҳри қоли алмФсрўн : ирид « алсоӣл » алии албоб , эй лои тзҷраҳи азои сأлки Фқди канти Фқирои азои мо ани ттъмаҳ ва аммо ани трдаҳи радои линои ҷмило . Иқол : наҳрау антҳраҳи азои астқблаҳи бкломи изҷзаҳ . Ва ани абии ҳрираҳи қол : қол алнабӣ ( с ) лои имнъни аҳдкми алсоӣли ани иътиаҳи азои сأлу ани раъии фии ядаи қалбин ман зҳб .

قوله: وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ قال المفسّرون: یرید «السّائل» علی الباب، ای لا تزجره اذا سألک فقد کنت فقیرا اذا ما ان تطعمه و امّا ان تردّه ردّا لیّنا جمیلا. یقال: نهره و انتهره اذا استقبله بکلام یزجزه. و عن ابی هریرة قال: قال النّبی (ص) لا یمنعنّ احدکم السّائل ان یعطیه اذا سأل و ان رأی فی یده قلبین من ذهب.

Ва ани иброҳӣми бен адҳами қол : нъми алқўми алсўоли иҳмлўни зоднои илои алохраҳ . Ва қоли иброҳӣм « алсоӣл » ириди алохраҳи иҷии ءи илои боби аҳдкми Фиқўл : ҳилли тўҷҳўни илои аҳоликми бшии ء ?у фии баъзи алохбори азои рддт « алсоӣл » слосои Флми ирҷъи Флои алейк ани тзбраҳ . Ва ани алҳсни фии қавлаи ъзу ҷл :у أмои алсоӣли Флои тнҳри қол : аммо анаи лӣси болсоӣли алзии иأтики локини толиби алълм . Қоли яҳёи бен одам : азои ҷоءки толиби алълми Флои тнтҳраҳ .

و عن ابراهیم بن ادهم قال: نعم القوم السّوّال یحملون زادنا الی الآخرة. و قال ابراهیم «السّائل»یرید الآخرة یجی‌ء الی باب احدکم فیقول: هل توجّهون الی اهالیکم بشی‌ء؟ و فی بعض الاخبار اذا رددت «السّائل» ثلاثا فلم یرجع فلا علیک ان تزبره. و عن الحسن فی قوله عزّ و جلّ: وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ قال: اما انّه لیس بالسّائل الّذی یأتیک لکن طالب العلم. قال یحیی بن آدم: اذا جاءک طالب العلم فلا تنتهره.

Ва أмои бнъмаҳи рбки Фҳдс эй блғи мо арслт бау ҳдси болнбўаҳу алқуръони алзии атики аллоҳи ъзу ҷлу ҳаии аҷали алнъму қил : аъзами нъми аллоҳи алайҳи алқуръони ҳозои кқўлаҳ : « Фзкри болқрон . » :у қоли алклбӣ : амраи ани иқрأи алқуръон . Ва қил : ҳўи ман қавла : « Фозкрўои олоءи аллоҳ » . Ва фии алхбри ани алнъмони бен бшири қол : самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўли алии алмнбр « ман лами ишкри алқлил , лами ишкри алксир ва ман лами ишкри анноси лами ишкри аллоҳу алтҳдси бнъмаҳи аллоҳи шукру таркаи куфру алҷмоъаҳи раҳмау алФрқаҳи азоб » .

وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ ای بلّغ ما ارسلت به و حدّث بالنّبوّة و القرآن الّذی اتیک اللَّه عزّ و جلّ و هی اجلّ النّعم و قیل: اعظم نعم اللَّه علیه القرآن هذا کقوله: «فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ.»: و قال الکلبی: امره ان یقرأ القرآن. و قیل: هو من قوله: «فَاذْکُرُوا آلاءَ اللَّهِ». و فی الخبر عن النّعمان بن بشیر قال: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول علی المنبر «من لم یشکر القلیل، لم یشکر الکثیر و من لم یشکر النّاس لم یشکر اللَّه و التّحدّث بنعمة اللَّه شکر و ترکه کفر و الجماعة رحمة و الفرقة عذاب».

Ва қол ( с ) : « ман аътии хирои Флми ири алайҳи саммии бФизи аллоҳи мъодёи лнъмаҳи аллоҳ » .

و قال (ص): «من اعطی خیرا فلم یر علیه سمّی بفیض اللَّه معادیا لنعمة اللَّه».

Ва қил : азои амалати хирои Фҳдс ба ахўонку сқотку кони абди аллоҳи бен ғолиби азои асбҳи иқўл : лақади рзқнии аллоҳи алборҳаҳ , хирои қрأти кзоу слити кзоу зикрати аллоҳи кзоу феълати кзо . Фиқоли ?ла : ё боФроси ани мслки лои иқўл мисли ҳозо . Фқол : иқўли аллоҳи ъзу ҷл :у أмои бнъмаҳи рбки Фҳдсу тқўлўни антми лои тҳдс « бнъмаҳи рбк »у сҳ

و قیل: اذا عملت خیرا فحدّث به اخوانک و ثقاتک و کان عبد اللَّه بن غالب اذا اصبح یقول: لقد رزقنی اللَّه البارحة، خیرا قرأت کذا و صلّیت کذا و ذکرت اللَّه کذا و فعلت کذا. فیقال له: یا بافراس انّ مثلک لا یقول مثل هذا. فقال: یقول اللَّه عزّ و جلّ: وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ و تقولون انتم لا تحدّث «بِنِعْمَةِ رَبِّکَ» و صحّ‌

Ани расӯли аллоҳ ( с ) анаи қол : « анои Сайиди валади одаму лои фахр ,у аввали ман тншри аларзи ани ҷумҷумаи раъсау лои фахр ,у аввали ман иأхзи бҳлқаҳи боби алҷнаҳи Фиқъқъҳо

عن رسول اللَّه (ص) انّه قال: «انا سیّد ولد آدم و لا فخر، و اوّل من تنشر الارض عن جمجمة رأسه و لا فخر، و اوّل من یأخذ بحلقة باب الجنّة فیقعقعها

Ва алснаҳи фии қроءаҳи ибни касӣри ани икбри ман аввали сӯра «у алзҳӣ » алии раъси кули сӯра ҳатто ихтми алқуръони Фиқўли аллоҳи Акбар ,у кони сабаби алткбири ани алўҳии лмои аҳтбси қоли алмшркўн : ҳиҷраи шайтонау вдъаҳи Фоғтм алнабӣ ( с ) лзлк . Флмо назул «у алзҳӣ » кибри расӯли аллоҳ ( с ) Фрҳои бнзўли алўҳӣу атхзўаҳи сана .

و السّنّة فی قراءة ابن کثیر ان یکبّر من اوّل سورة «وَ الضُّحی‌» علی رأس کلّ سورة حتّی یختم القرآن فیقول اللَّه اکبر، و کان سبب التّکبیر انّ الوحی لمّا احتبس قال المشرکون: هجره شیطانه و ودّعه فاغتمّ النّبی (ص) لذلک. فلمّا نزل «وَ الضُّحی‌» کبّر رسول اللَّه (ص) فرحا بنزول الوحی و اتّخذوه سنّة.