Ин сӯра ҳашт оятаст , бист ва ҳафт калима , сад ва се ҳарфи ҷумла ба Макка фурӯ омад ва дарин сӯраи носиху мансӯх на . Ва дар хабари абии бен каъбаст аз Мустафо ( с ) ки : « ҳар ки сӯра « ?илам нашарҳ » бархонад ӯро чандон музд ва савоб диҳад ки касе пайғомбарро ( с ) андўҳгн бинад ва он андӯҳ аз вай бардорад » . Ва дар хабар меояд ки : « ҳар ки ин сӯра ҳар рӯз бархонад , худои таъолии ҳамаи душворӣҳо ва сахтӣҳо бар ӯ осон кунад ва аз ҳамаи андӯҳон ӯро фараҷ диҳад . Қавла : أ лам нашарҳ лаки сдрки ҳозои истифҳоми алии тариқи алтқрир , эй азлнои илоҳаму нФинои алҳзни ани қлбку всъноаҳу лами нҷълаҳи зиқои ҳрҷо . Ва кон алнабӣ ( с ) фии бадви алأмри азои атоаҳи Ҷабраили болавҳии шқи алайҳи истимоъау алнзри илои Ҷабраил , Фўсъи аллоҳи қалбаи лзлк . Ва фии алхбр : « ани расӯли аллоҳ ( с ) шқи садраи лълқаҳи сами ахрҷи қалбау шқ ва астхрҷ манеҳ мисли алълқаҳи алсўдоءу Ромӣ бау ғусли болмоءу алслҷи ман алҷнаҳи сами ҳшии нуроу ҳукмау аимоно , сами аъиди маконау кони асари алхрзи бсдраҳ зоҳиран феъл ба злки фии сабоау ҳўи маъаи зӣраҳ »

این سوره هشت آیتست، بیست و هفت کلمه، صد و سه حرف جمله به مکه فرو آمد و درین سوره ناسخ و منسوخ نه. و در خبر ابی بن کعب است از مصطفی (ص) که: «هر که سوره «الم نشرح» برخواند او را چندان مزد و ثواب دهد که کسی پیغامبر را (ص) اندوهگن بیند و آن اندوه از وی بردارد». و در خبر می‌آید که: «هر که این سوره هر روز برخواند، خدای تعالی همه دشواریها و سختیها بر او آسان کند و از همه اندوهان او را فرج دهد. قوله: أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ هذا استفهام علی طریق التّقریر، ای ازلنا الهمّ و نفینا الحزن عن قلبک و وسّعناه و لم نجعله ضیّقا حرجا. و کان النّبی (ص) فی بدو الأمر اذا اتاه جبرئیل بالوحی شقّ علیه استماعه و النّظر الی جبرئیل، فوسّع اللَّه قلبه لذلک. و فی الخبر: «انّ رسول اللَّه (ص) شقّ صدره لعلقة ثمّ اخرج قلبه و شقّ و استخرج منه مثل العلقة السّوداء و رمی به و غسل بالماء و الثّلج من الجنّة ثمّ حشی نورا و حکمة و ایمانا، ثمّ اعید مکانه و کان اثر الخرز بصدره ظاهرا فعل به ذلک فی صباه و هو مع ظئره»

Ҳалимаи бинти абии зўиби борзи ҳўозни фӣ банӣ саъди бен бикри нҳороу ҳўи маъаи ахи ?лаи сбии ман зӣраҳи фӣ албҳм назул алайҳи маликони конҳмои тайрони ФФъло ба злку алмраҳи ассонӣаи лайлаи алосроء қабл ани исъд бау ғусли бмоءи замзам

حلیمة بنت ابی ذویب بارض هوازن فی بنی سعد بن بکر نهارا و هو مع اخ له صبیّ من ظئره فی البهم نزل علیه ملکان کانّهما طیران ففعلا به ذلک و المرّة الثّانیة لیلة الاسراء قبل ان یصعد به و غسل بماء زمزم‌

Фзлки қавлаи таъолӣ : أ лам нашарҳ лаки сдрку қил : маънии шарҳи алсдри ани иўсъи лқбўли алқдрау алостиқони болғибу алсқаҳи болзмону въии алълм .

فذلک قوله تعالی: أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ و قیل: معنی شرح الصّدر ان یوسّع لقبول القدرة و الاستیقان بالغیب و الثّقة بالضّمان و وعی العلم.

Ва взънои ънки взрк эй ғФрнои лак « мо тақаддуми ман знбк ва мо тأхр » кқўлаҳ : « лиғФри лаки аллоҳи мо тақаддуми ман знбк ва мо тأхр » . Қоли алзҳоку алҳсну қтодаҳ яъне : мо кони алайҳи фии алҷоҳлиаҳи ман қуллаи алълм ,у қил : « взрк » яъне : « визр » амтк , ФозоФи илайҳи лоштғоли қалба бау иҳтимомаи ?ла . Ва қил : ъсмноки ман иртикоби алўзр .

وَ وَضَعْنا عَنْکَ وِزْرَکَ ای غفرنا لک «ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ» کقوله: «لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ». قال الضحاک و الحسن و قتادة یعنی: ما کان علیه فی الجاهلیّة من قلّة العلم، و قیل: «وِزْرَکَ» یعنی: «وزر» امّتک، فاضاف الیه لاشتغال قلبه به و اهتمامه له. و قیل: عصمناک من ارتکاب الوزر.

Ва қил : хФФнои алейк таҳаммули аъёءи алнбўаҳ .

و قیل: خفّفنا علیک تحمّل اعیاء النّبوّة.

Алзии أнқзи зҳрк эй асқл « зҳрк » Фоўҳнаҳ ҳатто самъи ?ла . Нақиз эй савт . Ва қил : алзии код яксар зҳрк ҳатто исмъи нақизау ҳозо мисли .

الَّذِی أَنْقَضَ ظَهْرَکَ ای اثقل «ظهرک» فاوهنه حتّی سمع له. نقیض ای صوت. و قیل: الّذی کاد یکسر ظهرک حتّی یسمع نقیضه و هذا مثل.

Ва рФънои лаки зкрк рӯй абӯи Саиди алхдрии ан алнабӣ ( с ) анаи сأли Ҷабраили ани ҳзаҳи алоиаҳу рФънои лаки зкрки қол : қоли аллоҳи ъзу ҷл : азои зикрати зикрати маъаӣ .

وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ‌ روی ابو سعید الخدری عن النّبیّ (ص) انّه سأل جبرئیل عن هذه الآیة وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ قال: قال اللَّه عزّ و جلّ: اذا ذکرت ذکرت معی.

Ва қоли ибни аббос :у рФънои лаки зкрк эй тазаккури маъаии азои зикрати фии алозону алоқомаҳу алтшҳду алхтби алии алмнобр . Ва қоли қтодаҳ : рафъи аллоҳи зикраи фии алднёу алохраҳ ? Флиси хатибу лои мтшҳду лои соҳиби салоаи алои инодӣ ба : ашҳади ани лои илоҳи алои аллоҳу ашҳади ани мҳмдои расӯли аллоҳу фӣаи иқўл : ҳисони бен собит :

و قال ابن عباس: وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ ای تذکر معی اذا ذکرت فی الاذان و الاقامة و التّشهّد و الخطب علی المنابر. و قال قتادة: رفع اللَّه ذکره فی الدّنیا و الآخرة؟ فلیس خطیب و لا متشهّد و لا صاحب صلاة الّا ینادی به: اشهد انّ لا اله الّا اللَّه و اشهد انّ محمدا رسول اللَّه و فیه یقول: حسّان بن ثابت:

Ва қил :у рФънои лак зкрк ъанд алмлоӣкаҳи фии алсмоءу қил : рафъаи бохзи мисоқаи алии алнабӣину алзомҳми алоямон бау алоқрори бФзлаҳ . Ва қоли зўи алнўн : ҳамми алонбёءи тҷўли ҳавли алършу ҳамаи Муҳамад ( с ) фавқи алърш . Лзлки қол :у рФънои лаки зкрки сами ваъдаи алисру алрхоءи баъди алшдаҳу злки ана кон бимика фӣ шудаи Фқол : Фإни маъаи алъсри исро эй « маъа » алшдаҳи алтии анати фӣҳо ман ҷиҳоди алмшркину мзоўлаҳи мо анати бсбилаҳ « исро »у рхоءи бони изҳрки алайҳим ҳатто инқодўои ллҳқи алзии ҷӣтҳм ба тўъо ва карҳо .

و قیل: وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ عند الملائکة فی السّماء و قیل: رفعه باخذ میثاقه علی النّبیّین و الزامهم الایمان به و الاقرار بفضله. و قال ذو النّون: همم الانبیاء تجول حول العرش و همّة محمد (ص) فوق العرش. لذلک قال: وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ ثمّ وعده الیسر و الرّخاء بعد الشّدّة و ذلک انّه کان بمکة فی شدّة فقال: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً ای «مع» الشّدّة الّتی انت فیها من جهاد المشرکین و مزاولة ما انت بسبیله «یسرا» و رخاء بان یظهرک علیهم حتّی ینقادوا للحقّ الّذی جئتهم به طوعا و کرها.

إни маъаи алъсри исрои крраҳи лтأкиди алўъду таъзими алрҷоء :у қил : Фإни маъаи алъсри исрои фии алднё , إни маъаи алъсри исрои фии алохраҳ .

إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً کرّره لتأکید الوعد و تعظیم الرّجاء: و قیل: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً فی الدّنیا، إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً فی الآخرة.

Қоли алҳсни лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳи қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « абшрўои қади ҷоءкми алисри лни иғлби ъусри исрин » .

قال الحسن لمّا نزلت هذه الآیة قال رسول اللَّه (ص): «ابشروا قد جاءکم الیسر لن یغلب عسر یسرین».

Ва қоли ибни масъӯд :у алзии нафасии бедаи луи кон « алъср » фии ҷҳри лтлбаҳи алиср ҳатто идхли алайҳи анаи лни идхли алайҳи анаи иғлби ъусри исрин . Қоли алълмоءи фии маънии ҳозои алҳдис : анаи урф « алъср » ва накар алиср ва ман одаи алъараби азои зикрати асмои мърФои сами аъодтаҳи Фҳўи ҳўу азои нкртаҳи сами крртаҳи фаҳмои аснон . Фолъсри фии алоиаҳи мукаррари блФзи алтъриФи факони ъсрои воҳдоу алисри мкррои блФзи алнкраҳи Фконои исрини конаи қол : Фإни маъаи алъсри исро « ани маъа » злк « алъсри исро » охир ,у қил : муҷози қавлаи лни иғлби ъусри исрини ани аллоҳи таъолии баъси набӣа ( с ) мқлои мҳФои Фъираҳи алмшркўни бФқраҳ ҳатто қолўо : наҷамъ лаки молои Фоғтму занни анҳми кзбўаҳи лФқраҳи Фъзаҳи аллоҳи таъолӣу адади алайҳи нъмоаҳи фии ҳзаҳи алсўраҳу ваъдаи алғнии Фқол : أ лам нашарҳ лаки сдрки илои қавла :у рФънои лаки зкрки Фҳзои зикри имтинона .

و قال ابن مسعود: و الّذی نفسی بیده لو کان «العسر» فی جحر لطلبه الیسر حتّی یدخل علیه انّه لن یدخل علیه انّه یغلب عسر یسرین. قال العلماء فی معنی هذا الحدیث: انّه عرّف «العسر» و نکر الیسر و من عادة العرب اذا ذکرت اسما معرفا ثمّ اعادته فهو هو و اذا نکرته ثمّ کرّرته فهما اثنان. فالعسر فی الآیة مکرّر بلفظ التّعریف فکان عسرا واحدا و الیسر مکرّرا بلفظ النّکرة فکانا یسرین کانّه قال: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً «انّ مع» ذلک «الْعُسْرِ یُسْراً» آخر، و قیل: مجاز قوله لن یغلب عسر یسرین انّ اللَّه تعالی بعث نبیّه (ص) مقلّا محفّا فعیّره المشرکون بفقره حتّی قالوا: نجمع لک مالا فاغتمّ و ظنّ انّهم کذّبوه لفقره فعزّه اللَّه تعالی و عدّد علیه نعماه فی هذه السّورة و وعده الغنی فقال: أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ الی قوله: وَ رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ فهذا ذکر امتنانه.

Сами ибтидои мо ваъдаи ман алғнии лислиаҳи ммои хомри қалбаи ман Улуғами Фқол : Фإни маъаи алъсри исрои муҷозаи лои иҳзнки мо иқўлўн : Фإни маъаи алъсри исрои фии алднёи сами анҷзи мо въду фатҳи алайҳи алқрии Алъарабияу вусъи зоти яда ҳатто кони иҳби алмоӣтини ман алإбли сами ибтидои Фслои охири ман амри алохраҳи Фқоли таассеаи ?ла : إни маъаи алъсри исроу алдлили алии абтдоӣаҳи търиаҳи ман алФоءу алўоўу ҳуруфи алнсқи Фҳзои въди оми лҷмиъи алмؤмнини муҷозаи إни маъаи алъсри фии алднёи ллмؤмнин « исро » фии алохраҳи лои маҳолаи Фқўлаҳ : « лни иғлби ъусри исрин » эй лни иғлби ъусри алднёи алисри алзии въди аллоҳи алмؤмнини фии алднёу алисри алзии ваъдаами фии алохраҳ . Анмои иғлби аҳдҳмоу ҳўи исри алднё . Фомои исри алохраҳи Фдоӣми ғайри зоӣл , эй лои иҷмъҳои фии алғлбаҳи кқўлаҳ ( с ) : « шҳрои иди лои инқсон » эй лои иҷтмъони фии алнқсон .

ثمّ ابتدا ما وعده من الغنی لیسلّیه ممّا خامر قلبه من الغمّ فقال: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً مجازه لا یحزنک ما یقولون: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً فی الدّنیا ثمّ انجز ما وعد و فتح علیه القری العربیّة و وسّع ذات یده حتّی کان یهب المائتین من الإبل ثمّ ابتدا فصلا آخر من امر الآخرة فقال تاسیة له: إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً و الدّلیل علی ابتدائه تعرّیه من الفاء و الواو و حروف النّسق فهذا وعد عامّ لجمیع المؤمنین مجازه إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ فی الدّنیا للمؤمنین «یسرا» فی الآخرة لا محالة فقوله: «لن یغلب عسر یسرین» ای لن یغلب عسر الدّنیا الیسر الّذی وعد اللَّه المؤمنین فی الدّنیا و الیسر الّذی وعدهم فی الآخرة. انّما یغلب احدهما و هو یسر الدّنیا. فامّا یسر الآخرة فدائم غیر زائل، ای لا یجمعها فی الغلبة کقوله (ص): «شهرا عید لا ینقصان» ای لا یجتمعان فی النّقصان.

Ва ани ибни аббоси қол : аҳдии ллнбӣ ( с ) бағалаи эҳдоҳо илайҳи касрии Фркбҳои бҳбли ман шеъри сами ардФнии халафа , самсор бемлё , сами алтФти илои Фқоли лӣ : « ё ғулом » ! қиллат : лаббайк ё расӯли аллоҳ . Қол : « аҳФзи аллоҳи иҳФзки аҳФзи аллоҳи тҷдаҳи амомки търФи илои аллоҳи фии алрхоءи иърФки фии алшдаҳу азои сأлти Фсли аллоҳ ,у азои астънти Фостъни биллоҳи қади мзии алқлми бмои ҳўи коӣни Флўи ҷаҳди алхлоӣқи ани инФъўки бмои лами иқзаҳи аллоҳи лаки лмои қдрўои алайҳу луи ҷҳдўои ани изрўки бмои лами иктбаҳи аллоҳи алейк мо қдрўои алайҳ . ?фони асттъти ани тъмли болсбри маъаи алиқини ФоФъли ?фони лами тсттъи Фосбр , ?фони фии алсбри алии мо ткраҳи хирои ксиро . Ва аълами ани маъаи алсбри алнсру ани ман алкрби алФрҷу إни маъаи алъсри исрои қавла : Фإзои Фрғти Фонсби қоли ибни аббос : « Фإзои Фрғт » ман слўтк « Фонсб » إлии рбки фии алдъоءу анати ҷолс қабл ани тслм . Ва қоли қтодаҳ . Амраи азои Фрғи ман слўтаҳи ани иболғи фии дъоӣаҳ . Ва қоли алҳсн : Фإзои Фрғти ман ҷиҳоди ъдўк « Фонсб » фии ибода « рбк » . Ва қоли муҷоҳид « Фإзои Фрғт » ман амри алднё « Фонсб » фии ибода « рбк »у сл . Ва қоли алклбӣ : Фإзои Фрғти ман таблиғи алрсолаҳи Фонсб эй астғФри лзнбку ллмؤмнин .

و عن ابن عباس قال: اهدی للنّبیّ (ص) بغلة اهداها الیه کسری فرکبها بحبل من شعر ثمّ اردفنی خلفه، ثمّ سار بی ملیّا، ثمّ التفت الیّ فقال لی: «یا غلام»! قلت: لبّیک یا رسول اللَّه. قال: «احفظ اللَّه یحفظک احفظ اللَّه تجده امامک تعرّف الی اللَّه فی الرّخاء یعرفک فی الشّدّة و اذا سألت فسل اللَّه، و اذا استعنت فاستعن باللّه قد مضی القلم بما هو کائن فلو جهد الخلائق ان ینفعوک بما لم یقضه اللَّه لک لما قدروا علیه و لو جهدوا ان یضرّوک بما لم یکتبه اللَّه علیک ما قدروا علیه. فان استطعت ان تعمل بالصّبر مع الیقین فافعل فان لم تستطع فاصبر، فانّ فی الصّبر علی ما تکره خیرا کثیرا. و اعلم انّ مع الصّبر النّصر و انّ من الکرب الفرج و إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً قوله: فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ قال ابن عباس: «فَإِذا فَرَغْتَ» من صلوتک «فَانْصَبْ» إِلی‌ رَبِّکَ فی الدّعاء و انت جالس قبل ان تسلم. و قال قتادة. امره اذا فرغ من صلوته ان یبالغ فی دعائه. و قال الحسن: فَإِذا فَرَغْتَ من جهاد عدوّک «فانصب» فی عبادة «ربّک». و قال مجاهد «فَإِذا فَرَغْتَ» من امر الدّنیا «فَانْصَبْ» فی عبادة «ربّک» و صلّ. و قال الکلبی: فَإِذا فَرَغْتَ من تبلیغ الرّسالة فَانْصَبْ ای استغفر لذنبک و للمؤمنین.

Ва إлии рбки Форғби фии алмсأлаҳу силаи мо тҳтоҷи илайҳи ман салоҳи динку днёку лои трҷи ғайрау лои тштғли бсўоаҳ . Ва қил . إлии рбки Форғб эй Фохлси алдъоءу алобтҳолу анқтъи илайҳ . Ва қоли ҷаъфар : азкр « рбк » алии фироқи мнки ани кули мо дуна .

وَ إِلی‌ رَبِّکَ فَارْغَبْ فی المسألة و سله ما تحتاج الیه من صلاح دینک و دنیاک و لا ترج غیره و لا تشتغل بسواه. و قیل. إِلی‌ رَبِّکَ فَارْغَبْ ای فاخلص الدّعاء و الابتهال و انقطع الیه. و قال جعفر: اذکر «ربّک» علی فراغ منک عن کلّ ما دونه.