Ин сӯраи дивист ва ҳаштод ҳарфаст , навад ва ду калима , нӯздаҳи оят , ҷумла ба Макка фурӯ омад ва дар ин сӯраи носих ва мансӯх нест . Ва дар хабараст аз абии каъб аз расӯли худо ( с ) ки гуфт : « ҳар ки ин сӯра бархонад чунонаст ки муфассал ҷумла хонд » .

این سوره دویست و هشتاد حرف است، نود و دو کلمه، نوزده آیت، جمله به مکه فرو آمد و در این سوره ناسخ و منسوخ نیست. و در خبر است از ابی کعب از رسول خدا (ص) که گفت: «هر که این سوره برخواند چنانست که مفصّل جمله خواند».

Муфассирон гуфтанд : аввали сӯра ки аз осмон фурӯ омад инаст . Ва дар хабар саҳеҳаст аз

مفسّران گفتند: اوّل سوره که از آسمان فرو آمد اینست. و در خبر صحیح است از

Оишаи сидиқаи қолат : ани аввали мо бдأ ба расӯли аллоҳ ( с ) ман алўҳии алрؤёи алсодқаҳи фии алнўми факони лои ирии рؤёи алои ҷоءт мисли фалақи алсбҳ , сами ҳбби илайҳи алхлоءу кони иأтии ҳроءи Фитҳнси фӣау алтҳнсу алтъбди лиёлии зўоти алъдду итзўди лзлки сами ирҷъи илои хадиҷаи Фтзўдаҳи лмслҳо ҳатто Фҷӣаҳ алҳақу ҳўи фии ғори ҳроءи Фҷоءаҳи алмалики Фқол : « ақрأ » ! қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « Фқлти мо анои бқорӣ » ! қол : « Фохзнии Фғтнӣ ҳатто блғи манӣ алҷҳд , сами арслнии Фқол : « ақрأ » , Фқлт : « мо анои бқорӣ » . Фохзнии Фғтнии ассонӣа ҳатто блғи манӣ алҷҳди сами арслнии Фқол : « ақрأ » , Фқлт : « мо анои бқорӣ » . Фохзнии Фғтнии алсолсаҳ ҳатто блғи манӣ алҷҳд , Фқол : ақрأи босами рбки алзии халқ ҳатто блғи мо лами иълми Фрҷъ ҳатто дахли алии хадиҷаи Фқол : « змлўнӣ » Фзмлўаҳ ҳатто зҳби анҳу алрўъ .

عایشه صدّیقه قالت: انّ اوّل ما بدأ به رسول اللَّه (ص) من الوحی الرّؤیا الصّادقة فی النّوم فکان لا یری رؤیا الّا جاءت مثل فلق الصّبح، ثمّ حبّب الیه الخلاء و کان یأتی حراء فیتحنّث فیه و التّحنّث و التّعبد لیالی ذوات العدد و یتزوّد لذلک ثمّ یرجع الی خدیجة فتزوّده لمثلها حتّی فجئه الحقّ و هو فی غار حراء فجاءه الملک فقال: «اقْرَأْ»! قال رسول اللَّه (ص): «فقلت ما انا بقارئ»! قال: «فاخذنی فغطّنی حتّی بلغ منّی الجهد، ثمّ ارسلنی فقال: «اقْرَأْ»، فقلت: «ما انا بقارئ». فاخذنی فغطّنی الثّانیة حتّی بلغ منّی الجهد ثمّ ارسلنی فقال: «اقْرَأْ»، فقلت: «ما انا بقارئ». فاخذنی فغطّنی الثّالثة حتّی بلغ منّی الجهد، فقال: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ حتّی بلغ ما لَمْ یَعْلَمْ فرجع حتّی دخل علی خدیجة فقال: «زمّلونی» فزمّلوه حتّی ذهب عنه الرّوع.

Ва ани ъоӣшаҳи қолат : ани аввал мо назул ман алқуръон , ақрأи босами рбки алзии халқ . Ва рӯй ани варақаи бен нўФли бен асади бен абди алъзии бен қсӣу ҳўи ибн ъам хадиҷау кони амрءои тнсри фии алҷоҳлиаҳу кони иктби алкитоби алъбрӣу кони шихои кбирои қади ъмӣ .

و عن عائشة قالت: انّ اوّل ما نزل من القرآن، اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ. و روی انّ ورقة بن نوفل بن اسد بن عبد العزّی بن قصیّ و هو ابن عمّ خدیجة و کان امرءا تنصّر فی الجاهلیّة و کان یکتب الکتاب العبری و کان شیخا کبیرا قد عمی.

Фқолти хадиҷа : эй ибн ъам асмъи ман ибни ахик . Фқоли варақа : ибни ахии мотарӣ Фохбраҳи расӯли аллоҳ ( с ) мо раъй . Фқоли варақа : ҳозои алномўси алзии анзли аллоҳи алии Мӯсо ! литнии акўни ҳаёи ҳайни ихрҷки қўмк . Фқол : расӯли аллоҳ ( с ) : « ӯ махраҷии ҳам » . Қоли варақа : нъми лами иأти раҷули қти бмои ҷиӣт ба алои авдӣу аўзӣу ани идркнии иўмки ансрки нсрои мўзрои сами лами иншби варақаи ани тўФӣу Фтри алўҳӣу қоли варақаи бен нўФли фии злк :

فقالت خدیجه: ای ابن عمّ اسمع من ابن اخیک. فقال ورقة: ابن اخی ما تری‌ فاخبره رسول اللَّه (ص) ما رأی. فقال ورقة: هذا النّاموس الّذی انزل اللَّه علی موسی! لیتنی اکون حیّا حین یخرجک قومک. فقال: رسول اللَّه (ص): «او مخرجیّ هم». قال ورقة: نعم لم یأت رجل قطّ بما جیئت به الّا عودی و اوذی و ان یدرکنی یومک انصرک نصرا موزرا ثمّ لم ینشب ورقة ان توفّی و فتر الوحی و قال ورقة بن نوفل فی ذلک:

Қавла : ақрأи босами рбк , қоли абӯи убайда : албоءи зиёдау тақдира : ақрأи исми рбки ҳозо

قوله: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ، قال ابو عبیدة: الباء زیادة و تقدیره: اقرأ اسم ربک هذا

Кқўли расӯли аллоҳ ( с ) : « лои салоаи лмни лами иқрأи бФотҳаҳи алкитоб . »

کقول رسول اللَّه (ص): «لا صلاة لمن لم یقرأ بفاتحة الکتاب.»

Яъне : лмни лами иқрأи фотиҳаи алкитоб . Ва қил : маъноа « ақрأ » алқуръони босами рбки тимноу тбркоу ҳўи ани иФттҳи бзкраҳи кқўлаҳ : « аркбўои фӣҳо бисмии аллоҳи маҷроҳоу мрсоҳо » алзии халқ яъне : алмкўноти кунҳо сами хси минҳои мо ҳўи аъло мартабаи Фқол : халқи алإнсон яъне : банӣ одами ман ълқи ҷамъи ълқаҳи кшҷру шаҷара ,у алмроди баҳои абтдоءи алхалқаи илои тамомҳо ,у қил : алмрод ба одам ( ъ ) ман ълқ , эй ман тини иълқи болкФи сами крри ллтأкиди Фқол : « ақрأ »у яҳтамили ани алаввали ллъмўму ассонии ллхсўси комаи қлнои фӣ : « халқ » « халқи алإнсон » қавла :у рбки алأкрм эй алаъзами крмо . Ва қоли алклбӣ : эй алҳлими ани ҷаҳли алъбоди лои иъҷли алайҳими болъқўбаҳ .

یعنی: لمن لم یقرأ فاتحة الکتاب. و قیل: معناه «اقرأ» القرآن بِاسْمِ رَبِّکَ تیمّنا و تبرّکا و هو ان یفتتح بذکره کقوله: «ارْکَبُوا فِیها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها» الَّذِی خَلَقَ یعنی: المکوّنات کنّها ثمّ خصّ منها ما هو اعلی مرتبة فقال: خَلَقَ الْإِنْسانَ یعنی: بنی آدم مِنْ عَلَقٍ جمع علقة کشجر و شجرة، و المراد بها ابتداء الخلقة الی تمامها، و قیل: المراد به آدم (ع) من علق، ای من طین یعلق بالکفّ ثمّ کرّر للتّأکید فقال: «اقْرَأْ» و یحتمل انّ الاوّل للعموم و الثّانی للخصوص کما قلنا فی: «خلق» «خَلَقَ الْإِنْسانَ» قوله: وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ ای الاعظم کرما. و قال الکلبی: ای الحلیم عن جهل العباد لا یعجل علیهم بالعقوبة.

Алзии илми болқлм эй « илм » улхату алкитоба « болқлм » эй бхлқ « алқлм » . Ва қил : « илм » алқуръони бони кутубаи аллоҳ « болқлм » фии аллўҳи алмҳФўзи нқрأу нақл .

الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ای «علّم» الخطّ و الکتابة «بِالْقَلَمِ» ای بخلق «القلم». و قیل: «علّم» القرآن بان کتبه اللَّه «بالقلم» فی اللّوح المحفوظ نقرأ و نقل.

Рӯй ани абди аллоҳи бен Амри бен алъоси қол : қиллат : ё набии аллоҳи актби мо асмъи мнки ман алҳдис . Қол : « нъми Фоктби ?фони аллоҳ « илми болқлм » .

روی عن عبد اللَّه بن عمرو بن العاص قال: قلت: یا نبیّ اللَّه اکتب ما اسمع منک من الحدیث. قال: «نعم فاکتب فانّ اللَّه «عَلَّمَ بِالْقَلَمِ».

Илми алإнсони мо лами иълми ман алъамалу албён . Ва қоли қтодаҳ : « алқлм » наамма ман аллоҳи азимаи луи ло « алқлм » лами иқми дайну лами ислҳи айш .

عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ من العمل و البیان. و قال قتادة: «القلم» نعمة من اللَّه عظیمة لو لا «القلم» لم یقم دین و لم یصلح عیش.

Илми алإнсони мо лами иълми ман анвоъи алҳдӣу албёну қил : илми алإнсон яъне : анноси каллаами мо лами иълмўои ман алкитобау алҳрФ вағайриҳо ммои фӣаи салоҳи днёҳму динҳм . Қоли аллоҳи таъолӣ :у аллоҳи أхрҷкми ман бутуни أмҳоткми лои тълмўни шиӣо . Ва анмои ълмҳми мо лами иълмўои болзрўраҳу насби алодлаҳи алии баъзи алмълўмот . Ва қил : илми алإнсон яъне : одам ( ъ ) илмаи алосмоءи кулҳо . Ва қил : алонсони Муҳамад ( с ) беонау ълмки мо лами ткни тааллум .

عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ من انواع الهدی و البیان و قیل: عَلَّمَ الْإِنْسانَ یعنی: النّاس کلّهم ما لم یعلموا من الکتابة و الحرف و غیرها ممّا فیه صلاح دنیاهم و دینهم. قال اللَّه تعالی: وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً. و انّما علّمهم ما لم یعلموا بالضّرورة و نصب الادلّة علی بعض المعلومات. و قیل: عَلَّمَ الْإِنْسانَ یعنی: آدم (ع) علّمه الاسماء کلّها. و قیل: الانسان محمد (ص) بیانه و علّمک ما لم تکن تعلم.

Куллан таъкӣди бмънии ҳқо . Ва қил : ради алии алмкзби болбъс ,у қил : заҷри ъмои иأтии зикраи фии алоиаҳи ман алтғён . إни алإнсони литғии литҷоўзи ҳадау исткбри алии раба .

کَلَّا تأکید بمعنی حقّا. و قیل: ردّ علی المکذّب بالبعث، و قیل: زجر عمّا یأتی ذکره فی الآیة من الطّغیان. إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی‌ لیتجاوز حدّه و یستکبر علی ربّه.

أни роаҳи астғнии маънии алостғноءи ҳоҳно : алғнии бъинаҳ , эй ибтри фии Ганаау исткбр . Ва аммо қавла : « أмои ман астғнӣ »у қавла :у أмои ман бухлу астғнӣ » Фҳўи ани ирӣ нафса ғнёу ани лами икни ғнё . Ва қоли алклбӣ : ани роҳи астғнӣ яъне : иртФъи ани манзалаи илои манзалаи фии аллбосу алтъому ғайриҳумо . Ва қоли мақотил : назул фии абии ҷаҳли кони азои асоби молои зоди фии сёбаҳу мураккабау таомаи Фзлки туғёна . Ва кони расӯли аллоҳ ( с ) иқўл : « аъўзи бки ман фақри инсӣ ва ман ғании итғӣ » .

أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی‌ معنی الاستغناء هاهنا: الغنی بعینه، ای یبطر فی غناه و یستکبر. و امّا قوله: «أَمَّا مَنِ اسْتَغْنی‌» و قوله: وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنی‌» فهو ان یری نفسه غنیّا و ان لم یکن غنیّا. و قال الکلبی: ان راه استغنی یعنی: یرتفع عن منزلة الی منزلة فی اللّباس و الطّعام و غیرهما. و قال مقاتل: نزل فی ابی جهل کان اذا اصاب مالا زاد فی ثیابه و مرکبه و طعامه فذلک طغیانه. و کان رسول اللَّه (ص) یقول: «اعوذ بک من فقر ینسی و من غنی یطغی».

إни إлии рбки алрҷъӣ яъне : алмрҷъи фии алохраҳи Фиҷозии алии туғёнау мҷоўзтаҳи ҳадаи фии куфра , тқўл : кутубати алики марот ва мо ваҷдати рҷъӣ . эй ҷўобо .

إِنَّ إِلی‌ رَبِّکَ الرُّجْعی‌ یعنی: المرجع فی الآخرة فیجازی علی طغیانه و مجاوزته حدّه فی کفره، تقول: کتبت الیک مرّات و ما وجدت رجعی. ای جوابا.

أи раъйати алзии инҳии ъбдои إзои слии ҳозои алноҳии абӯи ҷаҳли қоли лқўмаҳ : ҳилли иъФри Муҳамади виҷҳаи байни азҳркм ? яъне : ҳилли рأитмўаҳи мслёи соҷдо ? қолўо : нъм .

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهی‌ عَبْداً إِذا صَلَّی هذا النّاهی ابو جهل قال لقومه: هل یعفّر محمد وجهه بین اظهرکم؟ یعنی: هل رأیتموه مصلّیا ساجدا؟ قالوا: نعم.

Қол :у аллоту алъзии лӣни рأитаҳи иФъли злки лотأни ънқаҳ . Фқили ?ла :ҳо ҳўи зои ислии Фонтлқи литои рқбтаҳи Фмои лбси ани нкси алии уқбоау итқии беда . Фқили ?ла : молик ё бо алҳкм ? қол : ани бинӣу байнаи хндқои ман алнору ҳўлоу аҷнҳаҳ . Ва рӯй : ани бинӣу байнаи Фҳлои Фоғрои Фоаҳи луи тақаддумати лолтқмнӣ . Сами дахли алии аҳлаи Фзъои Фблғи злки расӯли аллоҳ ( с ) Фқол : луи Динои манӣ лохттФтаҳи алмлоӣкаҳи Фҷълтаҳи ъзўои ъзўои Фонзли аллоҳи таъолӣ : أи раъйати алзии инҳии ъбдои إзои слии маъноа : أи лӣси истҳқи алъзоби ман аллоҳ .

قال: و الّلات و العزّی لئن رأیته یفعل ذلک لاطأنّ عنقه. فقیل له: ها هو ذا یصلی فانطلق لیطا رقبته فما لبث ان نکص علی عقبیه و یتّقی بیده. فقیل له: مالک یا با الحکم؟ قال: انّ بینی و بینه خندقا من النّار و هولا و اجنحة. و روی: انّ بینی و بینه فحلا فاغرا فاه لو تقدّمت لالتقمنی. ثمّ دخل علی اهله فزعا فبلغ ذلک رسول اللَّه (ص) فقال: لو دنا منّی لاختطفته الملائکة فجعلته عضوا عضوا فانزل اللَّه تعالی: أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهی‌ عَبْداً إِذا صَلَّی معناه: أ لیس یستحقّ العذاب من اللَّه.

أи раъйати إни кони алии алҳдии ҳозои хитоби ллноҳӣ , яъне : أи раъйати إни кони алии алмслии алии алҳдӣ эй « алӣ » аддӣн ва « амр » бтқўии аллоҳу иҷтиноби маосӣа .

أَ رَأَیْتَ إِنْ کانَ عَلَی الْهُدی‌ هذا خطاب للنّاهی، یعنی: أَ رَأَیْتَ إِنْ کانَ عَلَی المصلّی عَلَی الْهُدی‌ ای «علی» الدّین و «امر» بتقوی اللَّه و اجتناب معاصیه.

أи раъйати إни кизбу тўлии ҳозои хитоби ллнбӣ ( с ) , таъвила : أи раъйат ё Муҳамад « ани кизб » абӯи ҷаҳли боладин «у тўлӣ » ани алоямон , أи лӣси истҳқи ман аллоҳи аллънаҳу алъзоб ?

أَ رَأَیْتَ إِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی هذا خطاب للنّبیّ (ص)، تأویله: أ رأیت یا محمد «ان کذّب» ابو جهل بالدّین «و تولّی» عن الایمان، أ لیس یستحقّ من اللَّه اللّعنة و العذاب؟

« أи лами иълм » ҳозои алмкзби алмтўлӣ « бأни аллоҳ » ироаҳу иълми ҷамеъи аҳволау анаи сиؤохзаҳи бФълаҳу иъоқбаҳи алайҳ . Ва қил : أи раъйати ҳоҳнои тъҷиби ллмхотбу крраҳи ллтأкиду тақдири назми алоиаҳ : أи раъйати алзии инҳии ъбдои إзои слӣу алмнҳии алии алҳдии أмри болтқўӣу алноҳии мкзби мтўли ани алоямони Фмои аъҷби ман зои أи лами иълми бأни аллоҳи ирӣ .

«أَ لَمْ یَعْلَمْ» هذا المکذّب المتولّی «بِأَنَّ اللَّهَ» یراه و یعلم جمیع احواله و انّه سیؤاخذه بفعله و یعاقبه علیه. و قیل: أ رأیت هاهنا تعجیب للمخاطب و کرّره للتّأکید و تقدیر نظم الآیة: أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهی‌ عَبْداً إِذا صَلَّی و المنهیّ علی الهدی أَمَرَ بِالتَّقْوی‌ و النّاهی مکذّب متولّ عن الایمان فما اعجب من ذا أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَری‌.

Куллан рдъу заҷр ,у қил : ҳўи қисми маъноаи ҳқои лӣни лами интаҳи абӯи ҷаҳли ани аизоءи расӯли аллоҳ ( с ) ва наҳйа ани алслоаҳи лнсФъои болносиаҳи лнأхзни бмқдми раъсаи ахзи азлол . Ва қил : лнأхзни бноситаҳи илои алнори комаи қол : « Фиؤхзи болнўосӣу алأқдом » .

کَلَّا ردع و زجر، و قیل: هو قسم معناه حقّا لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ ابو جهل عن ایذاء رسول اللَّه (ص) و نهیه عن الصّلاة لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِیَةِ لنأخذن بمقدّم رأسه اخذ اذلال. و قیل: لنأخذن بناصیته الی النّار کما قال: «فَیُؤْخَذُ بِالنَّواصِی وَ الْأَقْدامِ».

Ва қил : лнсўдн виҷҳа фиканӣ болносиаҳи ани алўҷаҳи лонҳои фии мақдами алўҷаҳу канти алъараби тأнФи ман ҷири алносиаҳи Флзлки қол : лнсФъоу дахли алнўни алхФиФаҳи ллтأкиди комаи қол : «у ликўнои ман алсоғрин » . Сами қол : алии албдл .

و قیل: لنسوّدنّ وجهه فکنی بالنّاصیة عن الوجه لانّها فی مقدّم الوجه و کانت العرب تأنف من جرّ النّاصیة فلذلک قال: لَنَسْفَعاً و دخل النّون الخفیفة للتّأکید کما قال: «وَ لَیَکُوناً مِنَ الصَّاغِرِینَ». ثمّ قال: علی البدل.

Носиаҳи козибаи хотӣаҳ эй соҳибҳо козиби хотӣ .

ناصِیَةٍ کاذِبَةٍ خاطِئَةٍ ای صاحبها کاذب خاطئ.

Флидъи нодияи қоли ибни аббос : лмо наҳй абӯи ҷаҳли расӯли аллоҳ ( с ) антҳраҳи расӯли аллоҳ ( с )у заҷра . Фқоли абӯи ҷаҳл : ё Муҳамади лақади илмати мо баҳои аксари нодёи манӣ Фўи аллоҳи ломлони алейк ҳозои алўодии ани шӣти ?хелои ҷрдоу рҷолои мрдо . Фонзли аллоҳи ъзу ҷл .

فَلْیَدْعُ نادِیَهُ قال ابن عباس: لمّا نهی ابو جهل رسول اللَّه (ص) انتهره رسول اللَّه (ص) و زجره. فقال ابو جهل: یا محمد لقد علمت ما بها اکثر نادیا منّی فو اللَّه لاملانّ علیک هذا الوادی ان شئت خیلا جردا و رجالا مردا. فانزل اللَّه عزّ و جل.

Флидъи нодия яъне : қавмау ъширтаҳу аъвона .

فَلْیَدْعُ نادِیَهُ یعنی: قومه و عشیرته و اعوانه.

Сндъи алзбониаҳ ва ҳам хзнаҳи алнори воҳидҳо збнии махӯзи ман алзбну ҳўи алдФъи лонаами идФъўни аҳли алнори илоҳо дФъо . Ва фии алхбри луи дуои нодияи лохзтҳми алмлоӣкаҳи алғлози алшдоди ъёно . Ва қили ҳозои фии алқёмаҳ .

سَنَدْعُ الزَّبانِیَةَ و هم خزنة النّار واحدها زبنیّ مأخوذ من الزّبن و هو الدّفع لانّهم یدفعون اهل النّار الیها دفعا. و فی الخبر لو دعا نادیه لاخذتهم الملائکة الغلاظ الشّداد عیانا. و قیل هذا فی القیامة.

« куллан » лӣси алأмри алии мо изнаҳи абӯи ҷаҳл « лои ттъаҳ » Фимои ириди ман тарки алслоаҳ «у асҷд » алии рағма «у ақтрб » тақарруби илои аллоҳи бтоътк . Ва қил : « ақтрб » болсҷдаҳи ?фони ақрби мо икўни алъбди илои аллоҳи азои кони соҷдо .

«کَلَّا» لیس الأمر علی ما یظنّه ابو جهل «لا تُطِعْهُ» فیما یرید من ترک الصّلاة «وَ اسْجُدْ» علی رغمه «وَ اقْتَرِبْ» تقرّب الی اللَّه بطاعتک. و قیل: «اقترب» بالسّجدة فانّ اقرب ما یکون العبد الی اللَّه اذا کان ساجدا.

Рӯй абӯи ҳрираҳи ан алнабӣ ( с ) : « ақрби мо икўни алъбди ман рабау ҳўи соҷди Фоксрўои алдъоء » .

روی ابو هریرة عن النّبی (ص): «اقرب ما یکون العبد من ربّه و هو ساجد فاکثروا الدّعاء».