Ин сӯраи бқўли муфассирон ?маккейаст ,у бқўли баъзе маданӣ , сад ва чиҳил ва на ҳарфаст , сӣ ва панҷ калима , ҳашт оят . Ва дарин сӯра на носихаст ва на мансӯх . Ва фии алхбри ани ибни аббоси қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : إзои злзлти тъдли нисфи алқуръон ва қул ҳўи аллоҳи أҳди тъдли сулси алқуръон ва қул ё أиҳои алкоФрўни тъдли рубъи алқуръон .

این سوره بقول مفسّران مکّی است، و بقول بعضی مدنی، صد و چهل و نه حرفست، سی و پنج کلمه، هشت آیت. و درین سوره نه ناسخ است و نه منسوخ. و فی الخبر عن‌ ابن عباس قال: قال رسول اللَّه (ص): إِذا زُلْزِلَتِ تعدل نصف القرآن و قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تعدل ثلث القرآن و قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ تعدل ربع القرآن.

Ва ани алии бен Мӯсои алрзои ани абӣаи Мӯсои бен ҷаъфари ани абӣаи ҷаъфари бен Муҳамади ани абӣаи Муҳамади ибни алии ани абӣаи алии бен алҳусайн ани абӣаи алҳусайн бен алии ани абӣаи алии бен абии толиби саломи аллоҳи алайҳими ан алнабӣ ( с ) қол : « ман қрأи إзои злзлти арбъи марот кон кун қрأи алқуръони калла » .

و عن علی بن موسی الرضا عن ابیه موسی بن جعفر عن ابیه جعفر بن محمد عن ابیه محمد ابن علی عن ابیه علی بن الحسین عن ابیه الحسین بن علی عن ابیه علی بن ابی طالب سلام اللَّه علیهم عن النّبیّ (ص) قال: «من قرأ إِذا زُلْزِلَتِ اربع مرّات کان کن قرأ القرآن کلّه».

Қавла : إзои злзлти алأрзи зилзолҳо эй ҳаракати аларзи ҳркаҳи шадидаи лқёми алсоъаҳу Фноءи аларз . Ва қил « злзлт » қабл алсоъаҳу ҳаии ман ашроти алсоъаҳ .

قوله: إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها ای حرکت الارض حرکة شدیدة لقیام السّاعة و فناء الارض. و قیل «زلزلت» قبل السّاعة و هی من اشراط السّاعة.

Ва қоли фии мавзеи охир : إзои рҷти алأрзи раҷо , явми трҷФи алأрз , явми трҷФи алроҷФаҳи إни зилзилаи алсоъаҳи шайъи ءи азиму злки ани исрофили инФхи фии алсўри Физлзли савтаи аларз , ФтрҷФу тзҳри алкнўз , сами тхрҷи аламутии фии алнФхаҳи ассонӣа .

و قال فی موضع آخر: إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا، یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ، یَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْ‌ءٌ عَظِیمٌ و ذلک انّ اسرافیل یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فیزلزل صوته الارض، فترجف و تظهر الکنوز، ثمّ تخرج الموتی فی النّفخة الثّانیة.

Ва азоФ « зилзолҳо » илоҳо лони алмънӣ : « зилзолҳо » алзии илиқи баҳо . Ва қрии фии алшўоз « зилзолҳо » бФтҳи алзоӣу мъноҳмои воҳид . Ва қили болксри алмсдру болФтҳи алосм .

و اضاف «زلزالها» الیها لانّ المعنی: «زلزالها» الّذی یلیق بها. و قرئ فی الشّواذ «زلزالها» بفتح الزّای و معناهما واحد. و قیل بالکسر المصدر و بالفتح الاسم.

Ва أхрҷти алأрзи أсқолҳои кнўзҳоу мўтоҳои Фтлқиҳои алии зуҳрҳо ва ман ҷаълаи фии алднё . Қоли тхрҷи кнўзҳоу ъндаҳ . « асқол » ҷамъи сиқли бФтҳтину ҳўи алшии ءи алмсўни алкрими алии соҳиба ва ъанд ғайра . « асқол » ҷамъи сиқлу алонсони ҳаёи сиқли алайҳо ва мето сиқли лҳоу яҳтамили ани алосқоли ҷамъи кқўлаҳи ъзу ҷл : снФрғи лаками أиаҳи алсқлони Фикўни алмънӣ . أхрҷти алأрзи алҷну алонси ман ботинҳо илои зоҳирҳоу аллоҳи аълам .

وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها کنوزها و موتاها فتلقیها علی ظهرها و من جعله فی الدّنیا. قال تخرج کنوزها و عنده. «اثقال» جمع ثقل بفتحتین و هو الشّی‌ء المصون الکریم علی صاحبه و عند غیره. «اثقال» جمع ثقل و الانسان حیّا ثقل علیها و میّتا ثقل لها و یحتمل انّ الاثقال جمع کقوله عزّ و جلّ: سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ فیکون المعنی. أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ الجنّ و الانس من باطنها الی ظاهرها و اللَّه اعلم.

Ва фии алхбри ани абии ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : тақии ءи аларзи аФлози кабидҳо амсоли алостўони ман алзҳбу алФзаҳи Фиҷии ءи алқотли Фиқўл : фии ҳозои қатлату иҷии ءи алқотъи Фиқўл : фии ҳозои қатъати раҳмӣ ,у иҷии ءи алсорқ , Фиқўл : фии ҳозои қатъати ядӣ . Сами идъўнаҳи Фло иأхзўн манеҳ шиӣо .

و فی الخبر عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): تقی‌ء الارض افلاذ کبدها امثال الاسطوان من الذّهب و الفضّة فیجی‌ء القاتل فیقول: فی هذا قتلت و یجی‌ء القاطع فیقول: فی هذا قطعت رحمی، و یجی‌ء السّارق، فیقول: فی هذا قطعت یدی. ثمّ یدعونه فلا یأخذون منه شیئا.

Қавла : « аФлози кабидҳо » ?ераади анҳо тхрҷи алкнўзи алмдФўнаҳи фӣҳоу қиӣҳои ихроҷҳо .

قوله: «افلاذ کبدها» اراد انّها تخرج الکنوز المدفونة فیها و قیئها اخراجها.

Ва қоли алإнсони мо лҳои қил : ҳўи ом ,у қил : « алонсон » ҳоҳнои алкоФри алзии лои иؤмни болбъси лони алмؤмни иълми злку лои инкри вуқуъа ,у алкоФри алзии лои иқри болбъсу лои иърФи сидқи куни алқёмаҳ , иқўл : мо ллорзи тъҷбои ман шаънҳо . Ва қил : фии алоиаҳи тақдиму таъхир , тақдира : иўмӣзи тҳдси أхборҳои Фиқўли алإнсони мо лҳо . Қоли алмФсрўни тхбри аларзи бмои амали алайҳои ман хайр ӯ шари Фтқўли ллмؤмни явми алқёмаҳи вҳди алӣу сому слӣу аҷтҳду атоъи раба , ФиФрҳи алмؤмни бзлку тқўли ллкоФр : ашрки алии вазнӣу срқу шурби алхмру ташаҳҳуди алайҳи алҷўорҳу алмлоӣкаҳи маъаи илми аллоҳ ба ҳатто юади анаи сиқи илои алнори ммои ирии ман алФзўҳу фии злки мо

وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها قیل: هو عامّ، و قیل: «الانسان» هاهنا الکافر الّذی لا یؤمن بالبعث لانّ المؤمن یعلم ذلک و لا ینکر وقوعه، و الکافر الّذی لا یقرّ بالبعث و لا یعرف صدق کون القیامة، یقول: ما للارض تعجّبا من شأنها. و قیل: فی الآیة تقدیم و تأخیر، تقدیره: یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها فیقول الْإِنْسانُ ما لَها. قال المفسّرون تخبر الارض بما عمل علیها من خیر او شرّ فتقول للمؤمن یوم القیامة وحد علیّ و صام و صلّی و اجتهد و اطاع ربّه، فیفرح المؤمن بذلک و تقول للکافر: اشرک علیّ وزنی و سرق و شرب الخمر و تشهد علیه الجوارح و الملائکة مع علم اللَّه به حتّی یودّ انّه سیق الی النّار ممّا یری من الفضوح و فی ذلک ما

Рӯй инси бен молик : ани расӯли аллоҳ ( с ) қол : ани аларзи лтхбри явми алқёмаҳи бакули амали амали алии зуҳрҳо . Қол : Фтлои расӯли аллоҳ ( с ) : إзои злзлти алأрзи зилзолҳо ҳатто блғ : иўмӣзи тҳдси أхборҳои қол : « аи тдрўни мо « أхборҳо » ? азои кони явми алқёмаҳи ахбрти бакули амали амали алии зуҳрҳо » .

روی انس بن مالک: انّ رسول اللَّه (ص) قال: انّ الارض لتخبر یوم القیامة بکلّ عمل عمل علی ظهرها. قال: فتلا رسول اللَّه (ص): إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها حتّی بلغ: یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها قال: «ا تدرون ما «أَخْبارَها»؟ اذا کان یوم القیامة اخبرت بکلّ عمل عمل علی ظهرها».

Ва рӯй ани абди арраҳмони бен абии съсъаҳи кони итимои фии ҳаҷари абии Саиди алхдрӣ . Фқоли ?лаи абӯи Саид : ё банӣ азои канти фии албўодии ФорФъи сўтки болозони фонии самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўл : « лои исмъаҳи ҷину лои инсу лои ҳаҷари алои шаҳди ?ла » .

و روی انّ عبد الرحمن بن ابی صعصعة کان یتیما فی حجر ابی سعید الخدری. فقال له ابو سعید: یا بنیّ اذا کنت فی البوادی فارفع صوتک بالاذان فانّی سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «لا یسمعه جنّ و لا انس و لا حجر الّا شهد له».

Ва рӯй ани абои Умияи слии фии алмсҷдулҳаром алмктўбаҳи сами тақаддуми Фҷъли ислии ҳоҳноу ҳоҳнои Флмои Фрғи қили ?ла : ё абои Умияи мо ҳозои алзии тасаннӯъ ? Фқол : қрأти ҳзаҳи алоиаҳ : иўмӣзи тҳдси أхборҳои форадати ани ташаҳҳуди лии явми алқёмаҳ .

و روی انّ ابا امیّة صلّی فی المسجد الحرام المکتوبة ثمّ تقدّم فجعل یصلّی هاهنا و هاهنا فلمّا فرغ قیل له: یا ابا امیّة ما هذا الّذی تصنع؟ فقال: قرأت هذه الآیة: یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها فاردت ان تشهد لی یوم القیامة.

Қавла : бأни рбки أўҳии лҳо эй амрҳо болклому алҳмҳоу изни лҳои фӣаи Фтнтлқи бқдртаҳи субҳонау таъолии кқўлаҳ :у أзнти лрбҳоу ҳақат » .

قوله: بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحی‌ لَها ای امرها بالکلام و الهمها و اذن لها فیه فتنطلق بقدرته سبحانه و تعالی کقوله: وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها وَ حُقَّتْ».

Иўмӣзи исдри анноси أштотои исдрўни ани қбўрҳми илои мавзеи алмҳосбаҳи мутафарриқин мтбддини лои илўии аҳади алии аҳади ллҳўли алўоқъ . Ва қил : инсрФўни ани алмўқФи мутафовитин мухталифин Фохзи зоти алимини илои алҷнаҳу охзи зоти алшмоли илои алнору злки қавла : « Фриқи фии алҷнаҳу Фриқи фии алсъир » . Воҳиди алоштоти шату шати лирўои أъмолҳм эй ҷзоءи аъмолҳм . Ва қил : « лирўо » сҳоӣФ « أъмолҳм » иқрءўни мо фӣҳо « лои иғодри сағирау лои кабӣра » алои аҳсиҳо . Ва қил : ҳаии рؤиаҳи улқулубу алмънии лиърФўои мо ъмлўо . Ва қил : фӣаи тақдиму таъхир , тақдира : тҳдси أхборҳои бأни рбки أўҳии лҳои лирўои أъмолҳми иўмӣзи исдри анноси أштото .

یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً یصدرون عن قبورهم الی موضع المحاسبة متفرّقین متبدّدین لا یلوی احد علی احد للهول الواقع. و قیل: ینصرفون عن الموقف متفاوتین مختلفین فاخذ ذات الیمین الی الجنّة و آخذ ذات الشّمال الی النّار و ذلک قوله: «فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ». واحد الاشتات شتّ و شتّ لِیُرَوْا أَعْمالَهُمْ ای جزاء اعمالهم. و قیل: «لِیُرَوْا» صحائف «أَعْمالَهُمْ» یقرءون ما فیها «لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً» الّا احصیها. و قیل: هی رؤیة القلوب و المعنی لیعرّفوا ما عملوا. و قیل: فیه تقدیم و تأخیر، تقدیره: تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحی‌ لَها لِیُرَوْا أَعْمالَهُمْ یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً.

Фмни иъмли мисқоли зарраи алзраҳи алнмлаҳи алсғираҳ . Ва қил : раъси нмлаҳ . Ва сӣли сълби ани алзраҳ , Фқол : моӣаҳи нмлаҳи ҳубау алзраҳи воҳидаи минҳо . Ва қил : ҳаии алўоҳдаҳи ман ҳшўи ?илҷуи алзии изҳри фии шуъоъи алшмси ман алкўаҳ ,у қоли яҳёи бен аммор : ҳубаи алшъири арбъи арзоту алорзаҳи арбъи смсмоту алсмсмаҳи арбъи хардалот ,у алхрдлаҳи арбъ авроқ нахола , вау рқи алнхолаҳ « зарра » .

فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ الذّرة النّملة الصّغیرة. و قیل: رأس نملة. و سئل ثعلب عن الذّرّة، فقال: مائة نملة حبّة و الذّرّة واحدة منها. و قیل: هی الواحدة من حشو الجوّ الّذی یظهر فی شعاع الشّمس من الکوّة، و قال یحیی بن عمّار: حبّة الشّعیر اربع ارزّات و الارزّة اربع سمسمات و السّمسمة اربع خردلات، و الخردلة اربع اوراق نخالة، و و رق النّخالة «ذرّة».

Фмни иъмли мисқоли зарраи хирои ираҳ эй иҷди савоба .

فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ ای یجد ثوابه.

Ва ман иъмли мисқоли зарраи шрои ираҳ эй ирии алъқўбаҳи алайҳ . Қоли ибни аббос : лӣси муъмину лои кофари амали хироу лои шрои фии алднёи алои ?ерааи аллоҳ Аёа явми алқёмаҳ . Аммо алмؤмни Фириаҳи ҳснотаҳу сиотаҳи ФиғФри ?лаи сиотаҳу исибаҳи бҳснотаҳ . Ва аммо алкоФри Фирди ҳснотаҳу иъзбаҳи бсиӣотаҳ . Ва қоли Муҳамади бен каъб : фии ҳзаҳи алоиаҳ : Фмни иъмли мисқоли зарраи хирои ман кофар « ир » савобаи фии алднёи фӣ нафсау аҳлау молау валада ҳатто ихрҷи ман алднёу лӣс ?ла ъанд аллоҳи хайр . Ва ман иъмли мисқоли зарраи шрои ман муъмин « ир » уқубатаи фии алднёи фӣ нафсау аҳлау молау валадау дора ҳатто ихрҷи ман алднёу лӣс ?ла ъанд аллоҳ « шар »у далели ҳозои алтأўил , мо рӯй инси қол : кони абӯи бикри иأкли маъа алнабӣ ( с ) Фнзлти ҳзаҳи алоиаҳи ФрФъи абӯи бикри ядаи Фқол : ё расӯли аллоҳи ании аҷзии бмои амалати ман мисқоли зарраи ман « шар » ? Фқол : « ё бо бикри мо раъйати фии алднёи ммои ткраҳи фии мсоқили зри алшру идхри аллоҳи лаки мсоқили алхир ҳатто тўФоҳои явми алқёмаҳ » .

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ ای یری العقوبة علیه. قال ابن عباس: لیس مؤمن و لا کافر عمل خیرا و لا شرّا فی الدّنیا الّا اراه اللَّه ایّاه یوم القیامة. امّا المؤمن فیریه حسناته و سیّآته فیغفر له سیّآته و یثیبه بحسناته. و امّا الکافر فیردّ حسناته و یعذّبه بسیّئاته. و قال محمد بن کعب: فی هذه الآیة: فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً من کافر «یر» ثوابه فی الدّنیا فی نفسه و اهله و ماله و ولده حتّی یخرج من الدّنیا و لیس له عند اللَّه خیر. وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا من مؤمن «یر» عقوبته فی الدّنیا فی نفسه و اهله و ماله و ولده و داره حتّی یخرج من الدّنیا و لیس له عند اللَّه «شرّ» و دلیل هذا التّأویل، ما روی انس قال: کان ابو بکر یأکل مع النّبیّ (ص) فنزلت هذه الآیة فرفع ابو بکر یده فقال: یا رسول اللَّه انّی اجزی بما عملت من مِثْقالَ ذَرَّةٍ من «شرّ»؟ فقال: «یا با بکر ما رأیت فی الدّنیا ممّا تکره فی مثاقیل ذرّ الشّرّ و یدّخر اللَّه لک مثاقیل الخیر حتّی توفاها یوم القیامة».

Ва ан « абди аллоҳи бен Амри бен алъос » анаи қол : нзлти إзои злзлти алأрзи зилзолҳоу абӯи бикри алсдиқи қоъди Фбкии ҳайни анзлт , Фқоли ?лаи расӯли аллоҳ ( с ) : « мо ибкик ё бо бикр » ? қол : абктнии ҳзаҳи алсўраҳ ! Фқоли ?лаи расӯли аллоҳ ( с ) : « луи лои анкми тхтӣўну тзнбўни ФиғФри аллоҳи лаками лхлқи аллоҳи ИМАи ихтӣўну изнбўни ФиғФри ?лаам . Ва қоли мақотил : нзлти ҳзаҳи алоиаҳи фии раҷулин

و عن «عبد اللَّه بن عمرو بن العاص» انّه قال: نزلت إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها و ابو بکر الصّدّیق قاعد فبکی حین انزلت، فقال له رسول اللَّه (ص): «ما یبکیک یا با بکر»؟ قال: ابکتنی هذه السّورة! فقال له رسول اللَّه (ص): «لو لا انّکم تخطئون و تذنبون فیغفر اللَّه لکم لخلق اللَّه امّة یخطئون و یذنبون فیغفر لهم. و قال مقاتل: نزلت هذه الآیة فی رجلین‌

Ва злки ана лмо назул :у итъмўни алтъоми алии ҳубаи кони аҳдҳмои иأтиаҳи алсоӣли Фистқли ани иътиаҳи алтмраҳу алксраҳу алҷўзаҳ ва наҳвҳо , иқўл : мо ҳозои бшии ءи анмои нўҷри алии мо нътӣу нҳни нҳбаҳ , иқўли аллоҳи таъолӣ :у итъмўни алтъоми алии ҳуба ва мо аҳби анои ҳозои Фирдаҳи сафроу кони алохри итҳоўни болзнби алисири алкзбаҳу алғибаҳу алнзраҳу ашбоаҳи злк ,у иқўл : лӣси алии ман ҳозои шайъи ءи анмои въди аллоҳи алнори алии алкбоӣру лӣси фии ҳозои асми Фонзли аллоҳи таъолии ҳзаҳи алоиаҳи ирғбҳми фии алқлили ман алхири ани иътўаҳи ?фонаи иўшки ани икбру иҳзрҳми алисири ман алзнби ?фонаи иўшки ани икбри Фолосми алсғири фии айни соҳибаи явми алқёмаҳи аъзами ман алҷболу ҷамеъи маҳосинаи фии айнаи ақали ман кули шайъи ء . Ва қоли ибни масъӯди аҳкми ояи фии алқуръон : Фмни иъмли мисқоли зарраи хирои ираҳ ва ман иъмли мисқоли зарраи шрои ираҳу тсдқи саъди бен абии вқоси бтмртини Фқбзи алсоӣли яда . Фқоли саъд :у иҳки иқбли аллоҳи мнои мисқоли алзраҳу алхрдлаҳ ва кин фии ҳзаҳи ман мсоқил ? !у тсдқи умри бен улхитобу ъоӣшаҳи бҳбаҳи ман ънби Фқолои фӣҳо мсоқили касӣра . Ва қоли алрбиъи бен хсими мари раҷули болҳсну ҳўи иқрأи ҳзаҳи алсўраҳи Флмои блғи охирҳо қол : ҳасбии қади антҳти алмўъзаҳи Фқоли алҳсн : лақади фиқҳи алрҷл .

و ذلک انّه لمّا نزل: وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی‌ حُبِّهِ کان احدهما یأتیه السّائل فیستقلّ ان یعطیه التّمرة و الکسرة و الجوزة و نحوها، یقول: ما هذا بشی‌ء انّما نوجر علی ما نعطی و نحن نحبّه، یقول اللَّه تعالی: وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی‌ حُبِّهِ و ما احبّ انا هذا فیردّه صفرا و کان الآخر یتهاون بالذّنب الیسیر الکذبة و الغیبة و النّظرة و اشباه ذلک، و یقول: لیس علیّ من هذا شی‌ء انّما وعد اللَّه النّار علی الکبائر و لیس فی هذا اثم فانزل اللَّه تعالی هذه الآیة یرغّبهم فی القلیل من الخیر ان یعطوه فانّه یوشک ان یکبر و یحذّرهم الیسیر من الذّنب فانّه یوشک ان یکبر فالاثم الصّغیر فی عین صاحبه یوم القیامة اعظم من الجبال و جمیع محاسنه فی عینه اقلّ من کلّ شی‌ء. و قال ابن مسعود احکم آیة فی القرآن: فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ و تصدّق سعد بن ابی وقّاص بتمرتین فقبض السّائل یده. فقال سعد: و یحک یقبل اللَّه منّا مثقال الذّرّة و الخردلة و کایّن فی هذه من مثاقیل؟! و تصدّق عمر بن الخطاب و عائشة بحبّة من عنب فقالا فیها مثاقیل کثیرة. و قال الرّبیع بن خثیم مرّ رجل بالحسن و هو یقرأ هذه السّورة فلمّا بلغ آخرها قال: حسبی قد انتهت الموعظة فقال الحسن: لقد فقه الرّجل.