Ин сӯра ёздаҳ оятаст , чиҳил калима , сад ва шаст ва се ҳарф , ҷумла ба Макка фурӯ омад бқўли ҷамоатии муфассирону қавмӣ дар маданӣот шимуранд , гӯйанд : ба Мадинаи фурӯи омада , ва дарин сӯраи носих ва мансӯх нест . Абии каъб ривоят кунад аз Мустафо ( с ) ки гуфт : ҳар ки сӯра «у алъодёт » бар хонд , ӯро баъдад ҳар муъминӣ ки шаби мздлФаҳ дар мздлФаҳ бошаду андари он ҷамъ буд , даҳ некӣ банависанд ва ҳамчунонаст ки онҷои ҳозир буд .

این سوره یازده آیتست، چهل کلمه، صد و شصت و سه حرف، جمله به مکه فرو آمد بقول جماعتی مفسّران و قومی در مدنیّات شمرند، گویند: به مدینه فرو آمده، و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست. ابی کعب روایت کند از مصطفی (ص) که گفت: هر که سوره «و العادیات» بر خواند، او را بعدد هر مؤمنی که شب مزدلفه در مزدلفه باشد و اندر آن جمع بود، ده نیکی بنویسند و همچنانست که آنجا حاضر بود.

Ва аз ҳасани басарӣ ривоят кунанд ки : сӯра «у алъодёт » ҳамтои ду баҳр аз қуръонаст . Ва сабаби нузули ин сӯраи бқўл мақотил онаст ки : расӯли худо ( с ) ҷамъии лашгарёни саҳобаро бқбилаҳ кунона фиристод то эшонро бар дайни ислом даъват кунад . Муддатӣ бар омад ки расӯли худо ( с ) азишон ҳеҷ хабар нишнид ва намедонист ки ҳоли эшон бача ҳад раседу мусулмонон аз баҳри эшон андўҳгн буданду мунофиқони шод ҳаме буданд ва бдрўғ мегуфтанд ки : эшонро бикуштанд . Раби Алъоламин ин сӯраро фурӯ фиристод ва аз ҳоли эшон хабар дод ки :у алъодёти збҳои он асбони эшон аз нишоти бонг ҳаме кунанд , ва дар тохтан дар сарои душмани нафас ҳаме зананд ва гирд меангезанд , ва дар тохтан аз снбҳои эшон оташи ҳамеи ҷаҳд ,у буқати субҳ дар сарои душмани ғорат ҳаме кунанд . Раби Алъоламин ташрифи ғозёнро ин калимоти блФзи савганд ёд карду мақсӯди огоҳ кардан Мустафоаст ( с ) ,у муъминон аз аҳволи он ғозён ,у бози баради андӯҳ аз дилҳои эшон . Қавла :у алъодёти ҷамъи одӣау ҳаии алтии тъдўу алъдўи алсръаҳи фии алмшӣу алтбоъди фии алхтўу қавла : « збҳо » масдари вақъи мавқеи улҳол , эй избҳн « збҳо » .

و از حسن بصری روایت کنند که: سورة «و العادیات» همتای دو بهر از قرآن است. و سبب نزول این سوره بقول مقاتل آنست که: رسول خدا (ص) جمعی لشگریان صحابه را بقبیله کنانه فرستاد تا ایشان را بر دین اسلام دعوت کند. مدّتی بر آمد که رسول خدا (ص) ازیشان هیچ خبر نشنید و نمی‌دانست که حال ایشان بچه حدّ رسید و مسلمانان از بهر ایشان اندوهگن بودند و منافقان شاد همی‌بودند و بدروغ میگفتند که: ایشان را بکشتند. ربّ العالمین این سوره را فرو فرستاد و از حال ایشان خبر داد که: وَ الْعادِیاتِ ضَبْحاً آن اسبان ایشان از نشاط بانگ همی‌کنند، و در تاختن در سرای دشمن نفس همی‌زنند و گرد می‌انگیزند، و در تاختن از سنبهای ایشان آتش همی‌جهد، و بوقت صبح در سرای دشمن غارت همی‌کنند. ربّ العالمین تشریف غازیان را این کلمات بلفظ سوگند یاد کرد و مقصود آگاه کردن مصطفی است (ص)، و مؤمنان از احوال آن غازیان، و باز برد اندوه از دلهای ایشان. قوله: وَ الْعادِیاتِ جمع عادیة و هی الّتی تعدو و العدو السّرعة فی المشی و التّباعد فی الخطو و قوله: «ضبحا» مصدر وقع موقع الحال، ای یضبحن «ضبحا».

Қоли ибни аббос : алмроди баҳои хиўли алғзоаҳи ақсми аллоҳи баҳои шрФои ллғзоаҳ . Ва қоли алӣ ( ъ )у ибни масъӯд : анҳо абли алҳоҷ , ақсми аллоҳи баҳои тшриФои ллҳоҷу алзбҳи ман алإбли алнФс ва ман алхили алҳмҳмаҳ .

قال ابن عباس: المراد بها خیول الغزاة اقسم اللَّه بها شرفا للغزاة. و قال علی (ع) و ابن مسعود: انّها ابل الحاجّ، اقسم اللَّه بها تشریفا للحاجّ و الضّبح من الإبل النّفس و من الخیل الحمحمة.

Ва рӯй ани улё ( ъ ) анкри алии ибни аббоси ҳамлаи алъодёти алии алхил . Ва қол : анҳо нзлти фии вақъаи бадару лами икни маънои ҳинӣзи алои фарсони аҳдҳмои ллмқдоду алохри ллзбир .

و روی انّ علیّا (ع) انکر علی ابن عباس حمله العادیات علی الخیل. و قال: انّها نزلت فی وقعة بدر و لم یکن معنا حینئذ الّا فرسان احدهما للمقداد و الآخر للزّبیر.

Ва аммо ибни аббоси ?фонаи аҳтҷи болзбҳ . Ва қол : ани алإбли лои тзбҳи ?фони алзбҳи савти анфоси алхили азои ҷаҳдати фии алҷрии Фиксри алрбўи фии аҷўоФҳои ман шудаи алъдў . Ва қоли ибни аббос : лӣси шайъи ءи ман алдўоби избҳи ғайри алФрсу алклбу алсълб . Ва қоли Алхалӣли алзбҳи навъи ман алъдў .

و امّا ابن عباس فانّه احتجّ بالضّبح. و قال: انّ الإبل لا تضبح فانّ الضّبح صوت انفاس الخیل اذا جهدت فی الجری فیکثر الرّبو فی اجوافها من شدّة العدو. و قال ابن عباس: لیس شی‌ء من الدّوابّ یضبح غیر الفرس و الکلب و الثّعلب. و قال الخلیل الضّبح نوع من العدو.

Фолмўрёти қдҳо эй тӯрии алнори бҳўоФрҳои азосорат фии аларзи зоти алҳҷораҳ ва азо аред баҳои алإбли Фолмънии анҳо тзрби алҳсои бмносмҳои Фиски баъзҳо баъзан Фтнқдҳи минҳои алнор . Ва қоли муҷоҳид : ҳаии афкори алълмоءи тстнбти алмъонӣ . Ва қоли ъкрмаҳ : ҳаии алолснаҳи тзҳр алҳақ болнтқ . Ва қил : ҳаии макри алрҷоли иқоли ллмокри қадаҳи Фоўрӣ .

فَالْمُورِیاتِ قَدْحاً ای توری النّار بحوافرها اذا سارت فی الارض ذات الحجارة و اذا ارید بها الإبل فالمعنی انّها تضرب الحصا بمناسمها فیصکّ بعضها بعضا فتنقدح منها النّار. و قال مجاهد: هی افکار العلماء تستنبط المعانی. و قال عکرمة: هی الالسنة تظهر الحقّ بالنّطق. و قیل: هی مکر الرّجال یقال للماکر قدح فاوری.

Ва қил : анҳми азои нзлўои Лайлои иўқдўни алнори лирўои ксирои Фиксрўои бзлки қулӯби алмшркини азои блғҳми ксраҳи ъддҳм . Ва қил : ҳаии алхили тҳиҷи алҳрби байни асҳобҳо . Ва алмънии Фолмҳиҷоти ҳрбо . Қавла : Фолмғироти сбҳо эй тсири Лайлоу тағайюри алии алоъдоء « сбҳо »у алғораҳи вақти алсбоҳи ман одаи алъараб ва наҳй ани алғораҳи боллил . Ва кони расӯли аллоҳ ( с ) иғири мсбҳо . Ва қил : ҳаии алإбли азои аФозти ман Арафоту алоғораҳи сръаҳи уссайр ва манеҳ қўлҳм : ашрқи сбир кимо нағайр » .

و قیل: انّهم اذا نزلوا لیلا یوقدون النّار لیروا کثیرا فیکسروا بذلک قلوب المشرکین اذا بلغهم کثرة عددهم. و قیل: هی الخیل تهیّج الحرب بین اصحابها. و المعنی فالمهیّجات حربا. قوله: فَالْمُغِیراتِ صُبْحاً ای تسیر لیلا و تغیر علی الاعداء «صبحا» و الغارة وقت الصّباح من عادة العرب و نهی عن الغارة باللّیل. و کان رسول اللَّه (ص) یغیر مصبحا. و قیل: هی الإبل اذا افاضت من عرفات و الاغارة سرعة السّیر و منه قولهم: اشرق ثبیر کیما نغیر».

Фأсрн эй ҳиҷн . « ба » , эй бзлки алмкони алзии антҳини илайҳи кинояи ани ғайри мазкӯри лони алмънии мафҳум .

فَأَثَرْنَ ای هیّجن. «به»، ای بذلک المکان الّذی انتهین الیه کنایة عن غیر مذکور لانّ المعنی مفهوم.

Нқъо эй ғборо . Ва қил : Фأсрн бае болъдў . Нқъо эй сўто .

نَقْعاً ای غبارا. و قیل: فَأَثَرْنَ بِهِ ای بالعدو. نَقْعاً ای صوتا.

Ва қил : алҳоءи замири алсбҳу алмънӣ : « асрн » фии вақти алсбҳ « нқъо » .

و قیل: الهاء ضمیر الصّبح و المعنی: «اثرن» فی وقت الصّبح «نقعا».

Фўстн бае болқўми ҷмъо , эй алхили дахлати рсФи ҷамъи ман алъдўи тағайюри алайҳим . Ва қил : « встн » фии вақти алсбҳи ҷамъи алъдў . Ва қил : ҳаии алإбли тўстни болқўми ҷамъи мно . Иқол : встҳми истҳми азои сори фии встҳм .

فَوَسَطْنَ بِهِ ای بالقوم جمعا، ای الخیل دخلت رصف جمع من العدوّ تغیر علیهم. و قیل: «وسطن» فی وقت الصّبح جمع العدوّ. و قیل: هی الإبل توسطن بالقوم جمع منا. یقال: وسطهم یسطهم اذا صار فی وسطهم.

إни алإнсони лрбаҳи лкнўди ҳозои мавзеи алқсм . Ақсми аллоҳи бҳзаҳи алошёء .

إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ هذا موضع القسم. اقسم اللَّه بهذه الاشیاء.

إни алإнсони лрбаҳи лкнўд эй қалили алшкри кФўри бтии ءи алхдмаҳи қалили алхир . Ва қоли алҳсни албсрӣ : « алкнўд » алзии иъдди алмсоӣбу инсии алнъм .

إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ ای قلیل الشّکر کفور بطی‌ء الخدمة قلیل الخیر. و قال الحسن البصری: «الکنود» الّذی یعدّد المصائب و ینسی النّعم.

Ва фии алхбри ан алнабӣ ( с ) « алкнўд » алзии имнъи рФдаҳу изрби абдау иأкли вҳдаҳ .

و فی الخبر عن النّبیّ (ص) «الکنود» الّذی یمنع رفده و یضرب عبده و یأکل وحده.

Ва қоли алФзили бен ъёз : « алкнўд » алзии анстаҳи алхслаҳи алўоҳдаҳи ман алосоءаҳи алхсоли алксираҳи ман алоҳсон ,у алшкўри алзии анстаҳи алхслаҳи алўоҳдаҳи ман алоҳсони алхсоли алксираҳи ман алосоءаҳ . Ва қоли абӯи бикри алўроқ : « алкнўд » алзии ирии алнъми ман нафсау ихвона . Ва қил : ирии алнъмаҳу лои ирии алмнъм . Ва қоли алўостӣ : ҳўи алзии инФқи нъми аллоҳи фии маосии аллоҳ . Ва қил . Ҳўи алҳсўди алҳқўд .

و قال الفضیل بن عیاض: «الکنود» الّذی انسته الخصلة الواحدة من الاساءة الخصال الکثیرة من الاحسان، و الشّکور الّذی انسته الخصلة الواحدة من الاحسان الخصال الکثیرة من الاساءة. و قال ابو بکر الورّاق: «الکنود» الّذی یری النّعم من نفسه و اخوانه. و قیل: یری النّعمة و لا یری المنعم. و قال الواسطی: هو الّذی ینفق نعم اللَّه فی معاصی اللَّه. و قیل. هو الحسود الحقود.

Ва إнаҳи алии злки лшҳиди алҳоءи ъоӣдаҳи илои алрби субҳона , эй ани рабаи алии злк эй « алӣ » кнўдаҳу сниъаҳи лшоҳд . Ва қил : алҳоءи ъоӣдаҳи илои алонсони лонаи иълми злки ман нафсау афъолаи ташаҳҳуди алӣ куфрона наамма раба . Ва қил : анаи шоҳиди алӣ нафса бмои тасаннӯъи кқўлаҳ : « явми ташаҳҳуди алайҳими أлснтҳм » алоиаҳ .

وَ إِنَّهُ عَلی‌ ذلِکَ لَشَهِیدٌ الهاء عائدة الی الرّبّ سبحانه، ای انّ ربّه عَلی‌ ذلِکَ ای «علی» کنوده و صنیعه لشاهد. و قیل: الهاء عائدة الی الانسان لانّه یعلم ذلک من نفسه و افعاله تشهد علی کفرانه نعمة ربّه. و قیل: انّه شاهد علی نفسه بما تصنع کقوله: «یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ» الآیة.

Ва إнаҳи лҳби алхири лшдид эй ани алонсони лоҷли ҳуби алмоли лбхил . Қоли турфа :

وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ ای انّ الانسان لاجل حبّ المال لبخیل. قال طرفة:

Алшдиду алмтшдд : албхил ,у кзлки алФоҳш , ва манеҳ қавла :у иأмркми болФҳшоء . эй болбхл . Ва қабл : маъноа :у إнаҳи лшдиди алҳби ллхиру ҳўи алмол . Қоли ибни зайд : саммии аллоҳи алмоли хироу ъсии ани икўни ҳромои хбисои локини анноси иъдўнаҳи хирои Фсмоаҳи аллоҳи хирои комаи ани алҷҳоди самоаи аллоҳи сўءои бқўлаҳ : Фонқлбўои бнъмаҳи ман аллоҳу фазли лами имссҳми сӯъ эй қаттолу лӣс ҳў ъанд аллоҳи бсўءи локини исмўнаҳи сўءо .

الشّدید و المتشدّد: البخیل، و کذلک الفاحش، و منه قوله: وَ یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ. ای بالبخل. و قبل: معناه: وَ إِنَّهُ لَشَدِیدٌ الحبّ للخیر و هو المال. قال ابن زید: سمّی اللَّه المال خیرا و عسی ان یکون حراما خبیثا لکنّ النّاس یعدّونه خیرا فسمّاه اللَّه خیرا کما انّ الجهاد سمّاه اللَّه سوءا بقوله: فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ ای قتال و لیس هو عند اللَّه بسوء لکنّ یسمّونه سوءا.

Қавла . أи Флои иълм эй ҳозои алонсони лои иълми азои бъср эй қалбу баҳсу аисри мо фии алқбўри ман аламутӣ ва мо бмънии ман .

قوله. أَ فَلا یَعْلَمُ ای هذا الانسان لا یعلم اذا بُعْثِرَ ای قلب و بحث و ایثر ما فی القبور من الموتی و ما بمعنی من.

Ва ҳсли мо фии алсдўри мизу абрзи мо фӣҳо ман хайр ӯ шар .

وَ حُصِّلَ ما فِی الصُّدُورِ میّز و ابرز ما فیها من خیر او شرّ.

إни рбҳми баҳами иўмӣзи лхбир эй олами Фиҷозиҳми алии ҷамеъи аъмолҳми ман алхиру алшру касрати алҳмзаҳи лмкони алломи фии қавла « лхбир » ва лӯлоҳо лФтҳти алҳмзаҳи лўқўъи алълми алайҳо . Ҳозои кқўлаҳ :у аллоҳи иълми إнки лрсўлаҳу аллоҳи ишҳди إни алмноФқини лкозбўн .

إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ ای عالم فیجازیهم علی جمیع اعمالهم من الخیر و الشّرّ و کسرت الهمزة لمکان اللّام فی قوله «لَخَبِیرٌ» و لولاها لفتحت الهمزة لوقوع العلم علیها. هذا کقوله: وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ.

Рӯй ани алҳҷоҷи бен Юсуфи қрأи алии алмнбри ҳзаҳи алсўраҳи иҳзи анноси алии алғзўи фаҷрии алии лисона .

روی انّ الحجّاج بن یوسف قرأ علی المنبر هذه السّورة یحضّ النّاس علی الغزو فجری علی لسانه.

إни рбҳми бФтҳи алолФи сами астдркҳои ман ҷҳаҳи Алъарабияи Фқол « хабир » :у асқти аллом . Ва қоли алзҷоҷ : аллоҳи хабири баҳами фии злки алиўму фии ғайраи ман алозмону локини хс « иўмӣз » болзкри лони алмънии анаи иҷозиҳми алии кФрҳму алҷзоءи иқъ « иўмӣз »у аллоҳи аълам .

إِنَّ رَبَّهُمْ بفتح الالف ثمّ استدرکها من جهة العربیّة فقال «خبیر»: و اسقط اللّام. و قال الزجاج: اللَّه خبیر بهم فی ذلک الیوم و فی غیره من الازمان و لکن خصّ «یومئذ» بالذّکر لانّ المعنی انّه یجازیهم علی کفرهم و الجزاء یقع «یومئذ» و اللَّه اعلم.