Ин сӯраи сад ва бист ва панҷ ҳарфаст , бист ва панҷ калима , ҳафт оя , ҷумла ба Макка фурӯ омад , бқўли бештарини муфассирон . Қавмӣ гуфтанд : маданӣаст , онро дар маданӣот шимуранд . Ва аз шумори маданӣони ин сӯра шаш оятаст , бхлоФи кӯфӣону басарён , зеро ки кӯфӣону басарён « ироءўн » оят шимуранд ва маданӣон нашмуранд . Қавмӣ гуфтанд : як нима аз аввали сӯра ?маккейаст , дар шаъни ъоси бен воӣли алсҳмӣ фурӯ омад ,у бқўли баъзе дар шаъни валиди бен алмғираҳ фурӯ омад . Ва қоли ибни ҷриҷ : кони абӯи Сафёни бен ҳарби инҳри кули асбўъи ҷзўрин , Фотоаҳи ятеми Фсأлаҳи шиӣои ФФзъаҳи бъсоаҳи Фонзли аллоҳи фӣа . Ва як нимаи охири сӯра , гуфтанд : маданӣаст дар шаъни абди аллоҳи абии селлули мунофиқ фурӯ омад . Ва дарин сӯраи носих ва мансӯх нест . Ва фии алхбри ани абии бен каъби қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман қрأи сӯра « أи раъйат » ғФри аллоҳи ?лаи ани кони ллзкўаҳи мؤдё .
این سوره صد و بیست و پنج حرفست، بیست و پنج کلمه، هفت آیه، جمله به مکّه فرو آمد، بقول بیشترین مفسّران. قومی گفتند: مدنی است، آن را در مدنیّات شمرند. و از شمار مدنیان این سوره شش آیتست، بخلاف کوفیان و بصریان، زیرا که کوفیان و بصریان «یراءون» آیت شمرند و مدنیان نشمرند. قومی گفتند: یک نیمه از اوّل سوره مکّی است، در شأن عاص بن وائل السّهمی فرو آمد، و بقول بعضی در شأن ولید بن المغیره فرو آمد. و قال ابن جریج: کان ابو سفیان بن حرب ینحر کلّ اسبوع جزورین، فاتاه یتیم فسأله شیئا ففزعه بعصاه فانزل اللَّه فیه. و یک نیمه آخر سوره، گفتند: مدنی است در شأن عبد اللَّه ابی سلول منافق فرو آمد. و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست. و فی الخبر عن ابی بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة «أ رأیت» غفر اللَّه له ان کان للزّکوة مؤدّیا.
Қавла : « أи раъйат » алолФи фии أи раъйати алифи алостФҳому лҳои арбаъаи маъаони фии алклом : тақриру тасбиту инкору ваъид . Фолтқрири кқўлк : аммо феълат аммо қиллат . Қоли аллоҳи субҳона : أу лои иълмўни أни аллоҳи иълму алтсбити кқўлк : аласти ъолмо ? қоли аллоҳи таъолӣ . أи лсти брбкм . Ва алонкори кқўлк : أи зарбати зидо ? ! қоли аллоҳи таъолӣ : أи Фмни ҳозои алҳдиси тъҷбўн ? !у алўъиди кқўлк : аи тзрбнӣу ттмъи ассалома . Қоли аллоҳи таъолӣ : أи тأмрўни анноси болбру тнсўни أнФскму ҳозои алмўзъи тақрири ллтъҷби ман ҳоли алкоФри комаи тқўл : أи раъйати зидоу фаъла ва мислаи қавла : « أи Фрأити ман атхзи إлҳаҳи ҳавоа »у қавла : « أи раъйат » яҳтамили анаи рؤиаҳи алъайну яҳтамили анаи рؤиаҳи алқлбу маъноа : алълм . Ва таъвила : أи раъйати алзии кизб « боладин » Киеви аФтрии алии аллоҳу аддӣни алислом ? кқўлаҳ : إн аддӣн ъанд аллоҳи алإслому қил : алҷзоءу алҳсоб , кқўлаҳ : аллазӣнаи икзбўни биўми аддӣну алткзиби боладин алии ваҷҳин аҳдҳмои инкораи ?лау ҷҳўдаҳ ба боллсон ,у ассонии ани лои иъмл ба Фикўни бмнзлаҳи алмкзб ба . Қавла : Фзлки алзии идъи алитим эй иқҳраҳу изҷраҳу идФъаҳи ани ҳуққа . Ва алдъ : алдФъи бҳФўаҳу унф ,у қрии фии алшўоз . Идъи алитиму маъноа : итркаҳу иҳмлаҳу лои иъбأ ба .
قوله: «أَ رَأَیْتَ» الالف فی أَ رَأَیْتَ الف الاستفهام و لها اربعة معان فی الکلام: تقریر و تثبیت و انکار و وعید. فالتّقریر کقولک: اما فعلت اما قلت. قال اللَّه سبحانه: أَ وَ لا یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ و التّثبیت کقولک: الست عالما؟ قال اللَّه تعالی. أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ. و الانکار کقولک: أ ضربت زیدا؟! قال اللَّه تعالی: أَ فَمِنْ هذَا الْحَدِیثِ تَعْجَبُونَ؟! و الوعید کقولک: ا تضربنی و تطمع السّلامة. قال اللَّه تعالی: أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ و هذا الموضع تقریر للتّعجّب من حال الکافر کما تقول: أ رأیت زیدا و فعله و مثله قوله: «أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ» و قوله: «أَ رَأَیْتَ» یحتمل انّه رؤیة العین و یحتمل انّه رؤیة القلب و معناه: العلم. و تأویله: أَ رَأَیْتَ الَّذِی کذّب «بِالدِّینِ» کیف افتری علی اللَّه و الدّین الاسلام؟ کقوله: إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ و قیل: الجزاء و الحساب، کقوله: الَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ و التّکذیب بالدّین علی وجهین احدهما انکاره له و جحوده به باللّسان، و الثّانی ان لا یعمل به فیکون بمنزلة المکذّب به. قوله: فَذلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ ای یقهره و یزجره و یدفعه عن حقّه. و الدّع: الدّفع بحفوة و عنف، و قرئ فی الشّواذ. یَدُعُّ الْیَتِیمَ و معناه: یترکه و یهمله و لا یعبأ به.
Ва лои иҳзи алии таоми алмскин эй лои итъм « алмскин »у лои иأмри ғайраи ботъомаҳи лонаи икзби болҷзоءу ҳозои имри бки фӣ эй ман алқуръону фӣаи ташдиди лонаи ъзу ҷли лами иъзри ман лӣси ъндаҳи таому алзмаҳи алҳзи алии алотъому алсъии алии алФқири алҷоӣъ ҳатто итъму аўъди фии злки въидои ғлизо . Ва қавла : алии таоми алмскин эй алии атъоми алмскину алҳзи алҳс ,у алмскини ҳўи алзии ?лаи шайъи ءи искни илайҳу алФқири алзии лои шайъи ءи ?ла . Ва қил : ҳумои сўоء . Қавла :
وَ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکِینِ ای لا یطعم «الْمِسْکِینِ» و لا یأمر غیره باطعامه لانّه یکذب بالجزاء و هذا یمرّ بک فی ای من القرآن و فیه تشدید لانّه عزّ و جلّ لم یعذر من لیس عنده طعام و الزمه الحضّ علی الاطعام و السّعی علی الفقیر الجائع حتّی یطعم و اوعد فی ذلک وعیدا غلیظا. و قوله: عَلی طَعامِ الْمِسْکِینِ ای علی اطعام المسکین و الحضّ الحثّ، و المسکین هو الّذی له شیء یسکن الیه و الفقیر الّذی لا شیء له. و قیل: هما سواء. قوله:
Фўили ллмслини аллазӣнаи ҳам ани слотҳми соҳўн эй ани мўоқитҳои ғоФлўн . Қоли мсъби бен саъди бен абии вқос : лобӣаи рҳмҳмои аллоҳи аи ҳам аллазӣнаи тркўҳо ? қол : лои бали ҳам аллазӣнаи азоъўои мўоқитҳоу луи тркўҳои конўои кФорои бтркҳо . Ва кзлк
فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ ای عن مواقیتها غافلون. قال مصعب بن سعد بن ابی وقّاص: لابیه رحمهما اللَّه ا هم الّذین ترکوها؟ قال: لا بل هم الّذین اضاعوا مواقیتها و لو ترکوها کانوا کفّارا بترکها. و کذلک
Рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : ҳам аллазӣнаи иؤхрўни алслоаҳи ани вақтҳо .
روی عن النّبی (ص) قال: هم الذین یؤخرون الصلاة عن وقتها.
Ва қоли ибни аббос : ҳам алмноФқўни итркўни алслоаҳи фии алсри азои ғоби анносу ислўни фии алълониаҳи азои ҳзрўои кқўлаҳ :у إзои қомўои إлии алслоаҳи қомўои ксолӣ « ироؤн » аннос » . Ва қоли қтодаҳи соаи анҳо лои иболӣ слӣам лами исл . Ва қоли алҳсн : ҳўи алзии ани салоҳо салоҳо рёءу ани Фоттаҳи лами индм .
و قال ابن عباس: هم المنافقون یترکون الصّلاة فی السّرّ اذا غاب النّاس و یصلّون فی العلانیة اذا حضروا کقوله: وَ إِذا قامُوا إِلَی الصَّلاةِ قامُوا کُسالی «یُراؤُنَ» النَّاسَ». و قال قتادة ساه عنها لا یبالی صلّی ام لم یصل. و قال الحسن: هو الّذی ان صلاها صلّاها ریاء و ان فاتته لم یندم.
Ва қоли алзҷоҷи лои ислўнҳои сарои лонаами лои иътқдўни вуҷубҳоу ислўнҳои ълониаҳи рёءу ани ътоءи бен динори қол : алҳмди ллаҳи алзии қол : аллазӣнаи ҳам ани слотҳми соҳўну лами иқл .
و قال الزّجاج لا یصلّونها سرّا لانّهم لا یعتقدون وجوبها و یصلّونها علانیة ریاء و عن عطاء بن دینار قال: الحمد للَّه الّذی قال: الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ و لم یقل.
Фӣ « слўтҳм » . Ва қоли абӯи алъолӣа : лои ислўнҳои лмўоқитҳоу лои итмўни рукӯъҳоу лои суҷудҳо ва анҳу аизои ҳўи алзии азои сҷди қоли брأсаҳ ҳоказо ва ҳоказо мтлФто .
فی «صلوتهم». و قال ابو العالیة: لا یصلّونها لمواقیتها و لا یتمّون رکوعها و لا سجودها و عنه ایضا هو الّذی اذا سجد قال برأسه هکذا و هکذا متلفّتا.
Ва имнъўни алмоъўни қоли абӯи убайда : « алмоъўн » фии алҷоҳлиаҳи кули мнФъаҳу ътиаҳу орӣау фии алисломи алтоъаҳу алзкоаҳу ҳўи ҳоҳнои алзкоаҳи лонаи қарини алслоаҳ ва « алмоъўн » Фоъўли ман алмън ,у алмъни алшии ءи алқлили Фсмии алзкоаҳу алсдқаҳу алмърўФи моъўнои лонаи қалили ман касӣр . Ва кзлки қоли алзҷоҷ : кули мо фӣаи аднии мнФъаҳи ман аъораҳи олоти фии алдўри колФосу алқдру алдлўу иқтибоси алнори ммои иҳтоҷи алФқири илои астъортаҳ . Ва қил : ҳўи алзии ибзлаҳи алҷирони бъзҳми лбъз . Ва қил « алмоъўн » молои иҳли манъа мисли алмоءу алмлҳу алнори идли алайҳи мо
وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ قال ابو عبیدة: «الْماعُونَ» فی الجاهلیّة کلّ منفعة و عطیّة و عاریة و فی الاسلام الطّاعة و الزّکاة و هو هاهنا الزّکاة لانّه قرین الصّلاة و «الْماعُونَ» فاعول من المعن، و المعن الشّیء القلیل فسمّی الزّکاة و الصّدقة و المعروف ماعونا لانّه قلیل من کثیر. و کذلک قال الزّجاج: کلّ ما فیه ادنی منفعة من اعارة آلات فی الدّور کالفاس و القدر و الدّلو و اقتباس النّار ممّا یحتاج الفقیر الی استعارته. و قیل: هو الّذی یبذله الجیران بعضهم لبعض. و قیل «الْماعُونَ» مالا یحلّ منعه مثل الماء و الملح و النّار یدلّ علیه ما
Рӯй ани ъоӣшаҳи анҳо қолат : ё расӯли аллоҳи мо алзии лои иҳли манъа ? қол : « алмоءу алнору алмлҳ . » Фқолт : ё расӯли аллоҳ : ҳозои алмоءи Фмои боли алнору алмлҳ . Фқоли лҳо : ё ҳмироء « ман аътӣ норо Фконмои тсдқи бҷмиъи мо табхи бзлки алнор ва ман аътии млҳои Фконмои тсдқи бҷмиъи мо таййиби бзлки алмлҳ ва ман сқии шурбаи ман алмоءи ҳайси лои иўҷди алмоءи Фконмо аҳиӣ наФасо » .
روی عن عائشة انّها قالت: یا رسول اللَّه ما الّذی لا یحلّ منعه؟ قال: «الماء و النّار و الملح.» فقالت: یا رسول اللَّه: هذا الماء فما بال النّار و الملح. فقال لها: یا حمیراء «من اعطی نارا فکانّما تصدّق بجمیع ما طبخ بذلک النّار و من اعطی ملحا فکانّما تصدّق بجمیع ما طیّب بذلک الملح و من سقی شربة من الماء حیث لا یوجد الماء فکانّما احیی نفسا».