Аммо аҷаб ба илм : пас алоҷи он инаст ки бадоне ки илми ҳақиқӣ онаст ки одамиро ба худ шносо кунад , ва ӯро ба хатару ташвишу хотимаи амри донои намояд , ва ӯро аз азимату иззату ҷалоли худовандӣ огоҳ кунад ва бафаҳмад ки сазовори бузургӣ ва кибриё ӯсту бас , ва ба ғайр аз ӯ ҳарчӣ ҳаст ҳеҷу нобӯд ,у камолу сифоти ҷалол аз он мафқудаст .

اما عُجْب به علم: پس علاج آن این است که بدانی که علم حقیقی آن است که آدمی را به خود شناسا کند، و او را به خطر و تشویش و خاتمه امر دانا نماید، و او را از عظمت و عزت و جلال خداوندی آگاه کند و بفهمد که سزاوار بزرگی و کبریا اوست و بس، و به غیر از او هرچه هست هیچ و نابود، و کمال و صفات جلال از آن مفقود است.

Ва шаккӣ нест ки ин илм , хавфу мазаллату хорӣу масканатро зиёд мекунад ,у одамиро мӯътариф ба қусӯру тақсир худ месозад .

و شکی نیست که این علم، خوف و مذلت و خواری و مسکنت را زیاد می کند، و آدمی را معترف به قصور و تقصیر خود می سازد.

Ва аз ин ҷиҳат гуфтаанд « ҳар ки амалаши бештари дардаш болотараст » .

و از این جهت گفته اند «هر که عملش بیشتر دردش بالاتر است».

Ва илмӣ ки одамиро ба инҳо мутанаббеҳ насозад ё аз улӯм дунявӣааст , ки ҳқиқаҳ илм нест балки аз ҳарф ва сноъотаст ва бо онкии соҳибаши хабиси алнФс ва бдохлоқаст ва бидӯни инки дили худро пок кунаду хабосатро аз худ зоил кунад , машғӯли илм шудау дарахти онро дар шӯраи зори дили худ ншонидаҳ , ва ба ин ҷиҳат ба ҷузи миваи хабис борӣ надода .

و علمی که آدمی را به اینها متنبه نسازد یا از علوم دنیویه است، که حقیقه علم نیست بلکه از حِرَف و صناعات است و با آنکه صاحبش خبیث النفس و بداخلاق است و بدون اینکه دل خود را پاک کند و خباثت را از خود زایل کند، مشغول علم شده و درخت آن را در شوره زار دل خود نشانیده، و به این جهت به جز میوه خبیث باری نداده.

Ва илм монанди боронӣаст ки аз осмон фурӯд меояд ва дар ниҳояти софӣу хушгувории дарахтону гиёҳон аз он сероб мегирданд пас агар дарахтӣ ки бори он талхаст , аз он сероб гардад , талхии мивааш афзӯн мешавад , ва агар мивааш ширинаст аз он ошомед ширин тар гардад ва ҳамчунин илм , чун ба замини дили фурӯи резади дили нопоки хабисро хабистару торик тар мегирданду сафоу равшании дили покро зиёд мекунад ва чун одамии инро ёфт медонад ки аҷаб ба илм , аз ҳмқ ва ҷаҳолат аст

و علم مانند بارانی است که از آسمان فرود می آید و در نهایت صافی و خوشگواری درختان و گیاهان از آن سیراب می گردند پس اگر درختی که بار آن تلخ است، از آن سیراب گردد، تلخی میوه اش افزون می شود، و اگر میوه اش شیرین است از آن آشامید شیرین تر گردد و همچنین علم، چون به زمین دل فرو ریزد دل ناپاک خبیث را خبیث تر و تاریک تر می گرداند و صفا و روشنی دل پاک را زیاد می کند و چون آدمی این را یافت می داند که عجب به علم، از حمق و جهالت است

Ва аз самараи илм онаст ки бидонад ҳар ки соҳиби сифат аҷабаст худо ӯро душман дорад ва дар назд худои зиллату пастӣу ҳақорату шикастагӣ маҳбӯбасту бас .

و از ثمره علم آن است که بداند هر که صاحب صفت عجب است خدا او را دشمن دارد و در نزد خدا ذلت و پستی و حقارت و شکستگی محبوب است و بس.

Ва дар аҳодӣси қудсӣа воридаст ки худои фармӯда : « то худро беқадар май донеи туро дар назд мо қадару мартабаи ист ва чун аз барои худ қадре бадоне дар пеши мо ҳеҷ қадре надорӣ »у дигари фармӯда ки « худро хирад ва кучак бишуморед то ман маҳали шуморо бузург кунам пас сазовори олам онаст ки худро ба навъе бидорад ки мавлоӣ ӯ май талабаду бидонад ки амр ба олами шадидтар ,у ҳуҷҷат бар ӯ муҳкам тараст аз ҷоҳил май гузаранди ончиро ки « ъушри онро аз олам наме гузаранд , зеро ки чун олами лғзиди қадами ҷамъии касӣр май лғзд ва касе ки бо илму маърифат маъсият кард албата хабосати ботин ӯ бештараст .

و در احادیث قدسیه وارد است که خدا فرموده: «تا خود را بی قدر می دانی تو را در نزد ما قدر و مرتبه ایست و چون از برای خود قدری بدانی در پیش ما هیچ قدری نداری» و دیگر فرموده که «خود را خرد و کوچک بشمارید تا من محل شما را بزرگ کنم پس سزاوار عالم آن است که خود را به نوعی بدارد که مولای او می طلبد و بداند که امر به عالم شدیدتر، و حجت بر او محکم تر است از جاهل می گذرند آنچه را که «عشر آن را از عالم نمی گذرند، زیرا که چون عالم لغزید قدم جمعی کثیر می لغزد و کسی که با علم و معرفت معصیت کرد البته خباثت باطن او بیشتر است.

Ва аз ин ҷиҳати ҳазрати пайғамбари слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам фармуд ки « дар рӯзи қиёмати оламро меоваранд ва ба ҷаҳаннам меафкананд ва ба навъе ки рӯдаҳои ӯ берун меуфтад ва бар давр онҳо мегардад , ҳамчун харӣ ки бар давр Асия гардад пас ӯро ба гирд дӯзах мегардонанд то ҳамаи аҳли ҷаҳаннам ӯро мушоҳида кунанд пас ба ӯ гӯйанд ки чаҳ шудааст туро ? гуяд ки ман мардумро ба хӯбӣ мехондам ва худ баҷо намеоварам ва аз бадӣ манъ мекардам ва худ муртакиб он мешудам »у худованди олам дар қуръони Маҷиди уламои яҳудро ба хар мисол зада ва « балъами бен боъўр »ро ба саг , чун ба илми худ амал накарда буданд .

و از این جهت حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود که «در روز قیامت عالم را می آورند و به جهنم می افکنند و به نوعی که روده های او بیرون می افتد و بر دور آنها می گردد، همچون خری که بر دور آسیا گردد پس او را به گرد دوزخ می گردانند تا همه اهل جهنم او را مشاهده کنند پس به او گویند که چه شده است تو را؟ گوید که من مردم را به خوبی می خواندم و خود بجا نمی آورم و از بدی منع می کردم و خود مرتکب آن می شدم» و خداوند عالم در قرآن مجید علمای یهود را به خر مثال زده و «بلعم بن باعور» را به سگ، چون به علم خود عمل نکرده بودند.

Ва ҳазрати рӯҳи аллоҳи алайҳ ассалом фармуд « вой бар уламои бад , чигуна оташ бар онҳо афрӯхта хоҳад шуд ? »

و حضرت روح الله علیه السلام فرمود «وای بر علمای بد، چگونه آتش بر آنها افروخته خواهد شد؟»

Ва ҳазрати эмоми ҷаъфари содиқи алайҳ ассалом фармуд ки « ҳафтод гуноҳ аз ҷоҳил май омрзнди пеш аз онкии як гуноҳ аз олам омирзида шавад » оре :

و حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمود که «هفتاد گناه از جاهل می آمرزند پیش از آنکه یک گناه از عالم آمرزیده شود» آری:

Ва ҳар олимӣ ки мардумро ба фурӯтанӣу инкисор амр мекунад , ва аз кибру аҷаби манъ май намояд ва худ мутакаббир ва мъҷб бошад , албата аз бидон уламо , ва аз касоне ки ба илми худ амал накарда анд хоҳад буд , ва аз аҳли азобӣ ки аз ин ахбор расида хоҳад гардид , илова бар маосии дигар ки содир мешаваду кадоми олам дар ин замонҳо ёфт мешавад ки ба ҳамаи илми худ амал карда бошад ва ҳеҷ як аз овомири прўдгори худро зойеъ накарда бошаду тамоми аъмоли зоҳирау сифоти ботинаи худро тасҳеҳ намӯдау мутмаин шуда бошад ки ҳар чаҳ аз ӯ хостаанд ба ҷо овардау таклифоти худро ба анҷоми расонида ? пас ташвиш ӯ аз дигарон бештару таклиф ӯ болотараст .

و هر عالمی که مردم را به فروتنی و انکسار امر می کند، و از کبر و عجب منع می نماید و خود متکبر و معجب باشد، البته از بدان علماء، و از کسانی که به علم خود عمل نکرده اند خواهد بود، و از اهل عذابی که از این اخبار رسیده خواهد گردید، علاوه بر معاصی دیگر که صادر می شود و کدام عالم در این زمانها یافت می شود که به همه علم خود عمل کرده باشد و هیچ یک از اوامر پرودگار خود را ضایع نکرده باشد و تمام اعمال ظاهره و صفات باطنه خود را تصحیح نموده و مطمئن شده باشد که هر چه از او خواسته اند به جا آورده و تکلیفات خود را به انجام رسانیده؟ پس تشویش او از دیگران بیشتر و تکلیف او بالاتر است.

« рӯзии ҳзиФаҳи имомати ҷамъиро дар намоз кард чун салом дод гуфт : бирӯяд имомии ғайр аз ман бҷўӣид ё танҳо намоз бигзоред ки дар дили ман гузашт ки дар миёни инҳо аз ман беҳтарӣ нест » ва чун монанди ӯ касе аз чанги шайтон халосӣ наёфт чигуна зуъафои уммат аз макр ӯ наҷот меёбанд ? бахусӯс дар амсоли ин замон ки аз уламои охирати нишоне , ва дар офоқи эшон биҷуз номӣ нест .

«روزی حذیفه امامت جمعی را در نماز کرد چون سلام داد گفت: بروید امامی غیر از من بجوئید یا تنها نماز بگذارید که در دل من گذشت که در میان اینها از من بهتری نیست» و چون مانند او کسی از چنگ شیطان خلاصی نیافت چگونه ضعفای امت از مکر او نجات می یابند؟ بخصوص در امثال این زمان که از علمای آخرت نشانی، و در آفاق ایشان بجز نامی نیست.

Оре , уламои охиратро аломатӣ дигараст касоне ҳастанд ба ҳолати худ пардохта , ва рӯй ба кор худ оварда , аз абнои замони гризоннд , ва аз дӯстону ошноёни пинҳон , кории бузург пеш доранд ки эшонро аз дунёу неъмати он боздоштау иззати дунёро дар назари эшон хор ва бемиқдор карда , хавфи худо дар зулмати шабҳо эшонро аз хобгоҳи худ барме ангезанд ва ба хизмати худо боз медорад , на гарми дунёро толибанд ва на сардашро , на балои худоро шиква мекунанд ва на дардашро , фикрашони ҷузи як фикр ,у зикрашони ҷузи як зикр нест дар сарашони биҷузи як савдо , ва дар дилашони биҷузи як касро ҷой намебошад ҳайҳот , ҳайҳоти сафҳаи охири замони куҷоу амсоли эшон куҷо ? « фаҳми арбоби алоқболу асҳоби алдўлу қади анқрзўои фии алсдри алаввал » эшон ҷамоатӣ буданд ки кӯии давлат аз миёни рабуданду рафтанд .

آری، علمای آخرت را علامتی دیگر است کسانی هستند به حالت خود پرداخته، و روی به کار خود آورده، از ابنای زمان گریزانند، و از دوستان و آشنایان پنهان، کاری بزرگ پیش دارند که ایشان را از دنیا و نعمت آن بازداشته و عزت دنیا را در نظر ایشان خوار و بی مقدار کرده، خوف خدا در ظلمت شبها ایشان را از خوابگاه خود برمی انگیزاند و به خدمت خدا باز می دارد، نه گرم دنیا را طالب اند و نه سردش را، نه بلای خدا را شکوه می کنند و نه دردش را، فکرشان جز یک فکر، و ذکرشان جز یک ذکر نیست در سرشان بجز یک سودا، و در دلشان بجز یک کس را جای نمی باشد هیهات، هیهات صفحه آخر زمان کجا و امثال ایشان کجا؟ «فهم ارباب الاقبال و اصحاب الدول و قد انقرضوا فی الصدر الاول» ایشان جماعتی بودند که کوی دولت از میان ربودند و رفتند.

Балки дар ин замон чаҳ бисёр кам олимӣ бошад ки фурӯтанӣу тавозуъаш аз барои ғайри ағнёءу аҳл дунё бошад , ва бар фуқароу мискинон мутакаббир набошаду матлаб ӯ аз таҳсили илм , қурби худоу ризоӣ ӯ бошад .

بلکه در این زمان چه بسیار کم عالمی باشد که فروتنی و تواضعش از برای غیر اغنیاء و اهل دنیا باشد، و بر فقرا و مسکینان متکبر نباشد و مطلب او از تحصیل علم، قرب خدا و رضای او باشد.

Пас сазовори уламо онаст ки дар кирдору гуфтори худ таъаммул кунанду бибинанд ки аз эшон чаҳ хостаанду оқибати эшон ба куҷо хоҳад анҷомӣд то зиллати нафаси худро бишносанд ва аз аҷабу такаббур холӣ шаванд .

پس سزاوار علماء آن است که در کردار و گفتار خود تأمل کنند و ببینند که از ایشان چه خواسته اند و عاقبت ایشان به کجا خواهد انجامید تا ذلت نفس خود را بشناسند و از عجب و تکبر خالی شوند.