Аз ончии гузашт равшан шуд ки мол монанди мораст , ки ҳам дар он заҳраст ва ҳам « трёқ » . Мафосиди он заҳри он ,у фавойиди он трёқшаст ва ҳар ки онҳоро бишносад метавонад аз шари моли эҳтироз ,у хайри онро ахзи намояд ва ба ҷиҳати ин матлаб май гўӣим : аммо мафосиди мол бар ду қисмаст : мафосиди днёӣӣу динӣу охиратӣ .

از آنچه گذشت روشن شد که مال مانند مار است، که هم در آن زهر است و هم «تریاق». مفاسد آن زهر آن، و فواید آن تریاقش است و هر که آنها را بشناسد می تواند از شر مال احتراز، و خیر آن را اخذ نماید و به جهت این مطلب می گوئیم: اما مفاسد مال بر دو قسم است: مفاسد دنیائی و دینی و آخرتی.

Аммо мафосиди днёӣии он , заҳматҳо ва шдоидӣаст ки дида мешавад ки ағниёу молдорон , аз тарсу биму ҳузну андӯҳ ва ҳаму ғаму парешонеи хотиру тафарруқи аҳволу талхии айшу заҳмат дар таҳсили мол ,у муҳофизату нигоҳбонии он ,у дафъи дузду золиму ҳосид аз он , ба он мубтало ва гирифторанд оре :

اما مفاسد دنیائی آن، زحمتها و شدایدی است که دیده می شود که اغنیا و مالداران، از ترس و بیم و حزن و اندوه و هم و غم و پریشانی خاطر و تفرق احوال و تلخی عیش و زحمت در تحصیل مال، و محافظت و نگاهبانی آن، و دفع دزد و ظالم و حاسد از آن، به آن مبتلا و گرفتارند آری:

Ва аммо мафосиди динӣаи он , се навъаст : аввали онкии боиси иртикоб маосӣ гардад , зеро ки ба воситаи мол , қудрат бар маосии ҳосил ,у роҳи вусӯл ба онҳо осон мегардад пас ҳар гоҳи шаҳвати маъсият ба ҳаракат ояду инсони худро қодир бар он бибинад ва ба суҳӯлат ба он тавонад расед басо бошад ки муртакиб он шаваду гуноҳӣ аз ӯ сар занад ва аммо агар маъюс аз имкони он гуноҳ бошаду қудрат бар он надошта бошад доъияи он маъсиятро намекунад .

و اما مفاسد دینیه آن، سه نوع است: اول آنکه باعث ارتکاب معاصی گردد، زیرا که به واسطه مال، قدرت بر معاصی حاصل، و راه وصول به آنها آسان می گردد پس هر گاه شهوت معصیت به حرکت آید و انسان خود را قادر بر آن ببیند و به سهولت به آن تواند رسید بسا باشد که مرتکب آن شود و گناهی از او سر زند و اما اگر مأیوس از امکان آن گناه باشد و قدرت بر آن نداشته باشد داعیه آن معصیت را نمی کند.

Ва аз ин ҷиҳатаст ки гуфтаанд ки яке аз асбоби исмат аз маъсият , адами қудрат бар онаст пас касе ки ба воситаи мол , бар гуноҳ қодир шуд , агар муртакиб он шавад ҳалок мешавад ва агар муртакиб нагардад ва сабр кунад , он низ шиддат ва заҳматӣаст , зеро ки сабр бо вуҷӯди қудрат низ бисёр шадидаст .

و از این جهت است که گفته اند که یکی از اسباب عصمت از معصیت، عدم قدرت بر آن است پس کسی که به واسطه مال، بر گناه قادر شد، اگر مرتکب آن شود هلاک می شود و اگر مرتکب نگردد و صبر کند، آن نیز شدت و زحمتی است، زیرا که صبر با وجود قدرت نیز بسیار شدید است.

Дувуми онкии боиси ғарқ хуш гузаронидану фурӯ рафтан ба неъматҳо мегардад , зеро ки ҳамчунон ки мебайнем , ғолиб онаст ки молдорони машғӯл тнъм мешаванд ва ба хўшгзронидни улфат ва одат мекунанд ва наметавонанд аз неъматҳо бигузаранд ва ҳар як лиззатиро ки ёфтанд майл ба лиззат дигар мекунанд ва чун ба ин муътод шуданд , ва ба хўшгзронидн одат карданд , басо бошад ки аз ҳалол муяссар нагардад пас даст ба моли муштабаҳ дароз мекунанд ва ба тадриҷ аз он таҷовуз намӯда ба ҳароми фурӯ май раванд ва ба ин ҷиҳат ба анвоъи ахлоқи разила , аз : кизбу риёу ҳасаду ғайри инҳо мубтало мегирданд .

دوم آنکه باعث غرق خوش گذرانیدن و فرو رفتن به نعمتها می گردد، زیرا که همچنان که می بینیم، غالب آن است که مالداران مشغول تنعم می شوند و به خوشگذرانیدن الفت و عادت می کنند و نمی توانند از نعمتها بگذرند و هر یک لذتی را که یافتند میل به لذت دیگر می کنند و چون به این معتاد شدند، و به خوشگذرانیدن عادت کردند، بسا باشد که از حلال میسر نگردد پس دست به مال مشتبه دراز می کنند و به تدریج از آن تجاوز نموده به حرام فرو می روند و به این جهت به انواع اخلاق رذیله، از: کذب و ریا و حسد و غیر اینها مبتلا می گردند.

Ва бисёр кам иттифоқ меуфтад ки касе соҳиби мол ва сирват бошад ва ба хўшгзронидну тнъм одат накунад ва дар садад он набошад ва касе ки анвоъи атъимаи лазиза ва либосҳои фахриа аз барои ӯ муяссар бошад куҷо метавонад онҳоро тарк кунад ва ба нони ҷӯйу ҷомаи куҳнае қаноат кунад ? оре : ин шаън касеаст ки соҳиби нафаси қавӣ қудсӣа бошад , монанди : сулаймони бен Довӯди алайҳи ассалому амсол ӯ илова бар ин , баъд аз онкии моли одамӣ бисёр шуд муҳтоҷ ба аъвон ва ансор мегардаду сарукор ӯ бо мардум меуфтад ва касеро ки сарукор бо аҳл дунё бошад чора надорад ки бо эшон ба нифоқу дўрўӣии сулӯки намояд бо вуҷӯди онкии сарукор бо аҳли дунёи доштан , боиси адовату кӣнау ҳасаду кибру риёу ғайбату бӯҳтону сухани чинӣу соир маосӣ мегардад .

و بسیار کم اتفاق می افتد که کسی صاحب مال و ثروت باشد و به خوشگذرانیدن و تنعم عادت نکند و در صدد آن نباشد و کسی که انواع اطعمه لذیذه و لباسهای فاخره از برای او میسر باشد کجا می تواند آنها را ترک کند و به نان جوی و جامه کهنه ای قناعت کند؟ آری: این شأن کسی است که صاحب نفس قوی قدسیه باشد، مانند: سلیمان بن داود علیه السلام و امثال او علاوه بر این، بعد از آنکه مال آدمی بسیار شد محتاج به اعوان و انصار می گردد و سروکار او با مردم می افتد و کسی را که سروکار با اهل دنیا باشد چاره ندارد که با ایشان به نفاق و دوروئی سلوک نماید با وجود آنکه سروکار با اهل دنیا داشتن، باعث عداوت و کینه و حسد و کبر و ریا و غیبت و بهتان و سخن چینی و سایر معاصی می گردد.

Ва ин ҳама аз шавамӣ мол ,у эҳтиёҷ ба ҳифзи ислоҳи он ҳам мерасад .

و این همه از شومی مال، و احتیاج به حفظ اصلاح آن هم می رسد.

Сеюм : ва он муфсида Эйаст ки ҳеҷ соҳиби молӣ аз он холӣ нест ва он , инаст ки нигоҳдоштану ҳифзи мол ,у анҷом додани умӯри мутаъаллиқа ба он , одамиро аз ёди худо боз медорад ва ҳар чаҳ ба воситаи он инсон аз ёди худо ғофил шавад , нест магари хусрону вабол .

سوم: و آن مفسده ای است که هیچ صاحب مالی از آن خالی نیست و آن، این است که نگاهداشتن و حفظ مال، و انجام دادن امور متعلقه به آن، آدمی را از یاد خدا باز می دارد و هر چه به واسطه آن انسان از یاد خدا غافل شود، نیست مگر خسران و وبال.

Ва аз ин ҷиҳати ҳазрати исои алайҳ ассалом фармуд : « дар моли се офатаст яке онкии онро аз ғайри ваҷҳи ҳалол ахз кунӣ , арз карданд ки агар аз ммри ҳалол ба даст ояд ? фармуд : офатӣ дигар дорад ки онро дар ғайри мавқеаши сарфи намое арз карданд ки агар дар мавқеаш сарф кунӣ ? фармуд ки офат дигар дорад ки дар ҷо ба ҷо кардан ва нигоҳдоштан он одамиро аз ёди худо боз медорад » ва ин дардӣаст ки бедаво , ва маразӣаст бешифо , зеро ки рӯҳи ибодату ҳақиқати он , ёди худоу тафаккур дар азимат ва ҷалол ӯст ва ин дилӣ мехоҳад фориғ ,у хотирии ҷамъ

و از این جهت حضرت عیسی علیه السلام فرمود: «در مال سه آفت است یکی آنکه آن را از غیر وجه حلال اخذ کنی، عرض کردند که اگر از ممر حلال به دست آید؟ فرمود: آفتی دیگر دارد که آن را در غیر موقعش صرف نمایی عرض کردند که اگر در موقعش صرف کنی؟ فرمود که آفت دیگر دارد که در جا به جا کردن و نگاهداشتن آن آدمی را از یاد خدا باز می دارد» و این دردی است که بی دوا، و مرضی است بی شفا، زیرا که روح عبادت و حقیقت آن، یاد خدا و تفکر در عظمت و جلال اوست و این دلی می خواهد فارغ، و خاطری جمع

Беғаму андешаи суду зиён на хаёли ин фалон ва он фалону соҳиби даҳу мрзъаҳ , субҳу шом дар фикри ҳисоби сари кору хиёнати он ,у кӯтоҳии барзигарон дар амри мазраъау зироат ва иморатаст гоҳе машғӯли фикри мунозиъа бо шуракои арозӣу қанавот ,у замонии мутаваҷҷеҳи хаёли хусумат бо аҳли хароҷ ва « молўҷҳот » , лаҳзае дар ёди гову хар ,у соъатӣ дар фикри асбу астар .

بی غم و اندیشه سود و زیان نه خیال این فلان و آن فلان و صاحب ده و مرزعه، صبح و شام در فکر حساب سر کار و خیانت آن، و کوتاهی برزگران در امر مزرعه و زراعت و عمارت است گاهی مشغول فکر منازعه با شرکاء اراضی و قنوات، و زمانی متوجه خیال خصومت با اهل خراج و «مالوجهات»، لحظه ای در یاد گاو و خر، و ساعتی در فکر اسب و استر.

Шаб дар хаёли тавилау анбор , рӯз дар кори обёрӣу шёр ,у ғайри инҳо аз афкор бисёру тоҷири мискини рӯзу шаб бо сад фикри қарин , гоҳе дар фикри хиёнати шарик ,у замонӣ дар таҳияи асбоби сафари давру наздик , гоҳ мегуяд : фалони шарики ҳамаи судро барад ,у замонӣ фикр мекунад ки фалон , « мазориб » сармояро тамом хӯрд , ё фалони кас дар амал кӯтоҳӣ кард ё на ,у фалони шахси молро зойеъ намӯд ё на ,у фалони муҳосиба саҳваст ё дуруст , фалони ҳариф дар муомила сахтаст ё суст , дар ағлаби авқот дар ғурбати маҳзуну мағмум , ва ба ҷиҳати касоди бозору норўоӣии молаши андӯҳноку мҳмўм ва ҳамчунин соири молдорон

شب در خیال طویله و انبار، روز در کار آبیاری و شیار، و غیر اینها از افکار بسیار و تاجر مسکین روز و شب با صد فکر قرین، گاهی در فکر خیانت شریک، و زمانی در تهیه اسباب سفر دور و نزدیک، گاه می گوید: فلان شریک همه سود را برد، و زمانی فکر می کند که فلان، «مضارب» سرمایه را تمام خورد، یا فلان کس در عمل کوتاهی کرد یا نه، و فلان شخص مال را ضایع نمود یا نه، و فلان محاسبه سهو است یا درست، فلان حریف در معامله سخت است یا سست، در اغلب اوقات در غربت محزون و مغموم، و به جهت کساد بازار و ناروائی مالش اندوهناک و مهموم و همچنین سایر مالداران

Ва болҷмлаҳи фикрҳои аҳли дунёро ниҳоятӣ ,у хаёлоти эшонро ғоятӣ нест ва касе ки биҷузи фикри қӯти соли худро надорад ,у зиёдтар аз онро наме талабад , аз ҳамаи хаёлоти фориғ , ва аз ҷамеъи ин офот солимаст .

و بالجمله فکرهای اهل دنیا را نهایتی، و خیالات ایشان را غایتی نیست و کسی که بجز فکر قوت سال خود را ندارد، و زیادتر از آن را نمی طلبد، از همه خیالات فارغ، و از جمیع این آفات سالم است.

Ва аммо фавойиди мол : пас он низ бар ду қисмаст : днёӣӣу охиратӣ

و اما فواید مال: پس آن نیز بر دو قسم است: دنیائی و آخرتی

Аммо фавойиди днёӣии он , чизҳоӣӣаст ки фоидаи он пеш аз марг зоҳир мешавад , мисли халосӣ аз зиллати суол ,у хиҷлати аёл ,у хорӣу пастӣу ҳақорату тҳдистӣу иззату бузургӣ дар миёни мардумон , ва бисёре дӯстону аъвон ,у ҳусӯли вақъу эътибор дар дилҳо ,у амсоли инҳо .

اما فواید دنیائی آن، چیزهائی است که فایده آن پیش از مرگ ظاهر می شود، مثل خلاصی از ذلت سوال، و خجلت عیال، و خواری و پستی و حقارت و تهدیستی و عزت و بزرگی در میان مردمان، و بسیاری دوستان و اعوان، و حصول وقع و اعتبار در دلها، و امثال اینها.

Ва аммо фавойиди охиратии он , се навъаст : аввали инки сарфи худ намояд аз барои ба ҷо овардани ибодот , ва қӯт ёфтан бар тоъот , ва стар урат ,у ҷиҳоду ҳаҷу амсоли инҳо .

و اما فواید آخرتی آن، سه نوع است: اول اینکه صرف خود نماید از برای به جا آوردن عبادات، و قوت یافتن بر طاعات، و ستر عورت، و جهاد و حج و امثال اینها.

Дувуми инки ба масраф мардумон бирасонад , ё ба ҷиҳати фуқароу истеҳқоқи эшону савоби ин зоҳир ва равшанаст ё ба ҷиҳати риояти шаъну муруввати худ ,у зёдтии садоқату муҳаббати мардумон , монанди меҳмонӣ кардану ҳадя додану аъонти мардуми намӯдану наҳви инҳо ва аз барои ҳар як аз инҳо савоб бисёр дар ахбор расидаасту фақру истеҳқоқ дар савоби инҳо шарт нест

دوم اینکه به مصرف مردمان برساند، یا به جهت فقرا و استحقاق ایشان و ثواب این ظاهر و روشن است یا به جهت رعایت شأن و مروت خود، و زیادتی صداقت و محبت مردمان، مانند مهمانی کردن و هدیه دادن و اعانت مردم نمودن و نحو اینها و از برای هر یک از اینها ثواب بسیار در اخبار رسیده است و فقر و استحقاق در ثواب اینها شرط نیست

Балии шарти савоб дар инҳо ният қурбатаст , ё аз барои ҳифзи обрӯии худ , чун дафъи шари золим , ва бастани забони ҳарзаи гӯйону амсоли инҳо ва ин низ мӯҷиб савоб мешавад .

بلی شرط ثواب در اینها نیت قربت است، یا از برای حفظ آبروی خود، چون دفع شر ظالم، و بستن زبان هرزه گویان و امثال اینها و این نیز موجب ثواب می شود.

Ва ҳазрати расӯли слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам фармуд ки « ҳар молиро ки одамӣ ба ҷиҳати муҳофизати обрӯии худ сарф кунад ҳукм садақа дорад » ё ба касе диҳад ки хизмат ӯро кунаду шуғлӣ ки ба ӯ руҷӯъ кунад ба анҷоми расонад ва шаккӣ нест ки ин низ аз умӯри мутаъаллиқа ба охиратаст , зеро ки корҳоӣӣ ки инсон ба ҷиҳати зиндагонӣ ба он муҳтоҷаст бисёраст ва агар ҳамаро худ мутаваҷҷеҳ шавад вақт ӯ зойеъ мешаваду рӯзгораш ба ҳайф меравад ва аз кори охират боз мемонад ва шаккӣ нест ки касеро ки ҳеҷ молӣ нест бояд ҳамаи ин корҳоро худ мутаваҷҷеҳ шавад ва аз зикру фикру ибодату тоъати бозмонд .

و حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم فرمود که «هر مالی را که آدمی به جهت محافظت آبروی خود صرف کند حکم صدقه دارد» یا به کسی دهد که خدمت او را کند و شغلی که به او رجوع کند به انجام رساند و شکی نیست که این نیز از امور متعلقه به آخرت است، زیرا که کارهائی که انسان به جهت زندگانی به آن محتاج است بسیار است و اگر همه را خود متوجه شود وقت او ضایع می شود و روزگارش به حیف می رود و از کار آخرت باز می ماند و شکی نیست که کسی را که هیچ مالی نیست باید همه این کارها را خود متوجه شود و از ذکر و فکر و عبادت و طاعت بازماند.

Сеюм онкии онро ба масрафи хайроти ҷорӣа ,у боқӣоти алсолҳоти расонад аз : сохтани масҷиду мадрисау работу пулу иҷрои қанавоту навиштани қуръону китоб ва нишондани ашҷор ,у амсоли инҳо аз чизҳоӣӣ ки баъд аз одамӣ боқӣ мемонад , ва муддатҳо савоби он рӯз ба рӯз оид мегардад ,у боиси дуои бандагони хад аз хубон ва солеҳон мешаваду исми одамӣ ба хайр мазкӯр мегардад .

سوم آنکه آن را به مصرف خیرات جاریه، و باقیات الصالحات رساند از: ساختن مسجد و مدرسه و رباط و پل و اجرای قنوات و نوشتن قرآن و کتاب و نشاندن اشجار، و امثال اینها از چیزهائی که بعد از آدمی باقی می ماند، و مدتها ثواب آن روز به روز عاید می گردد، و باعث دعای بندگان خد از خوبان و صالحان می شود و اسم آدمی به خیر مذکور می گردد.