Бидон ки аз ъломоти тараққӣ аз мартабаи аввалу дувуми тавҳиду вусӯл ба мартабаи сим онаст ки одамӣ дар ҷамеъи умӯри худ таваккул бар худо кунаду ҳамаи умӯри худро ба ӯ вогузораду дида аз ҳама Васоит бапушанд , зеро ки баъд аз онкӣ бар ӯ равшан шуд ки ба ғайр аз худои аҳадии маншаи ҳеҷ асарӣ нест , ва донист ки мабда ҳар мавҷӯдӣу манша ҳар феълӣ , аз халқу ризқу атоу манъу Ганау фақру маразу сиҳҳату зиллату иззату ҳаёту мамоту ғайри инҳо ҳақи субҳона ва таъолӣаст ва ӯст мунфариду мустақил ба ҷамеъи инҳоу анбозу шарикӣ аз барои ӯ дар ҳеҷ асарӣ нест дигар дар ҳеҷ амреи мултафит ба ғайр ӯ намешавад , балки бим ӯ аз худоу умедаш ба ӯу вусуқу эътимодаш бар ӯст ва касеро ки ин мартабаи ҳосил нашудау дил ӯ аз шўоӣби ширк холӣ нест ва ба сабаби всоўси шайтонӣаи мултафит ба Васоит зоҳирӣа мегардад , ҳамчунон ки бо омадани борони эътимод ба нимуви зироат ва наботот мекунад .

بدان که از علامات ترقی از مرتبه اول و دوم توحید و وصول به مرتبه سیم آن است که آدمی در جمیع امور خود توکل بر خدا کند و همه امور خود را به او واگذارد و دیده از همه وسایط بپوشاند، زیرا که بعد از آنکه بر او روشن شد که به غیر از خدا احدی منشأ هیچ اثری نیست، و دانست که مبدأ هر موجودی و منشأ هر فعلی، از خلق و رزق و عطا و منع و غنا و فقر و مرض و صحت و ذلت و عزت و حیات و ممات و غیر اینها حق سبحانه و تعالی است و اوست منفرد و مستقل به جمیع اینها و انباز و شریکی از برای او در هیچ اثری نیست دیگر در هیچ امری ملتفت به غیر او نمی شود، بلکه بیم او از خدا و امیدش به او و وثوق و اعتمادش بر اوست و کسی را که این مرتبه حاصل نشده و دل او از شوائب شرک خالی نیست و به سبب وساوس شیطانیه ملتفت به وسایط ظاهریه می گردد، همچنان که با آمدن باران اعتماد به نمو زراعت و نباتات می کند.

Ва аз вазидани боди мувофиқ , мутмаин ба саломатӣ киштӣ мешавад ва аз ҳудуси баъзе назароти кавокибу иттисолоташони умеду бим ба ҳудуси баъзе ҳаводис ба ҳам май расонад ва аз мулоҳизаи қудрати баъзе аз махлуқот аз қаҳр ӯ хоӣФ ва ба лутфаш умедвор мегардад , ва касе ки абвоби маориф бар ӯ гушӯда шуду амри олами комаи ҳўи ҳуққа бар ӯ мнкшФ гардид медонад ки осмону замину хуршеду ситорагону абру боду борону ҳайвону инсон ,у ғайри инҳоро махлуқот , ҳамагии мақҳури амри подшоҳ бешарику вазир , ва дар қабзаи қудрат ӯ мусаххар ва асиранд чун заръро фосид хоҳад , омадани борон чаҳ нафъ тавонад расонид ва агар киштиро ғарқи дарёи писандад , боди мувофиқ чаҳ тавонад кард сирриро ки ӯ бар хоки афканд ки метавонад бардошт ?

و از وزیدن باد موافق، مطمئن به سلامتی کشتی می شود و از حدوث بعضی نظرات کواکب و اتصالاتشان امید و بیم به حدوث بعضی حوادث به هم می رساند و از ملاحظه قدرت بعضی از مخلوقات از قهر او خائف و به لطفش امیدوار می گردد، و کسی که ابواب معارف بر او گشوده شد و امر عالم کما هو حقه بر او منکشف گردید می داند که آسمان و زمین و خورشید و ستارگان و ابر و باد و باران و حیوان و انسان، و غیر این ها را مخلوقات، همگی مقهور امر پادشاه بی شریک و وزیر، و در قبضه قدرت او مسخر و اسیرند چون زرع را فاسد خواهد، آمدن باران چه نفع تواند رسانید و اگر کشتی را غرق دریا پسندد، باد موافق چه تواند کرد سری را که او بر خاک افکند که می تواند برداشت؟

Ва агар туро хоҳад ба соҳили наҷоти расонади боди мухолиф низ мухолифат натавонад кард ва агар анбори туро обод хоҳад бе борони ҳам гандум тавонад дод .

و اگر تو را خواهد به ساحل نجات رساند باد مخالف نیز مخالفت نتواند کرد و اگر انبار ترا آباد خواهد بی باران هم گندم تواند داد.

Ва илтифоти одамӣ ба баъзе аз всоӣт дар наҷоту иззату Ганаии худу мутавассил ба онҳо шудан шабиҳаст ба касе ки подшоҳии амр ба куштан ӯ фармӯда бошад , сипас пушаймон шудау котибро амр кунад ки маншури афв ӯро навиштаи ирсоли намояд ва он шахси баъд аз халос шудан , забон ба мадҳу санои коғаз ё қалам ё котиби кушояд ва гуяд ки агар инҳо набӯдӣ марои наҷот муяссар нагаштӣ ва касе ки донист ки ончӣ бар коғаз рақам шуд аз қалам буду қалами худ мусаххари дасти котибу котибро ёрои он нест ки бе амри подшоҳ чизе нависад биҷузи шукр подшоҳ накунад ва ба ғайр аз саноӣ ӯ нагӯяду миннати биҷуз аз ӯ напазирад ва шаккӣ нест ки ҷамеъи махлуқот , аз моҳу хуршеду осмону ситорагону боду борону ҷамоду ҳайвон , ҳамагӣ чун қалам дар дасти котиб ,у котиб дар хизмати султон , мақҳур ва мусаххаранд балки ин аз бобат мисолӣаст ки сазовор он аст гуфта шавад : « хок бар фарқи ману тамсили ман » қалам куҷост ва котиб кист ? « ва мо Ромяти إзи Ромяту локини аллоҳи Ромӣ » дидаи ҳақи байни кӯу дили ҳақ шинос куҷост ? ҳаргоҳи мӯрӣ дар коғазӣ ки дар даст котибаст ва онро сиёҳ мекунаду нури басарашро имтидод нест ки ангушти котиб ва ё даст ӯро бибинад , чаҳ ҷои онкии худ котибро бархӯрд , пас чунон тасаввур мекунад ки ин ҳамаи нақши бадеъ аз қалам сар мезанад .

و التفات آدمی به بعضی از وسائط در نجات و عزت و غنای خود و متوسل به آنها شدن شبیه است به کسی که پادشاهی امر به کشتن او فرموده باشد، سپس پشیمان شده و کاتب را امر کند که منشور عفو او را نوشته ارسال نماید و آن شخص بعد از خلاص شدن، زبان به مدح و ثنای کاغذ یا قلم یا کاتب گشاید و گوید که اگر اینها نبودی مرا نجات میسر نگشتی و کسی که دانست که آنچه بر کاغذ رقم شد از قلم بود و قلم خود مسخر دست کاتب و کاتب را یارای آن نیست که بی امر پادشاه چیزی نویسد بجز شکر پادشاه نکند و به غیر از ثنای او نگوید و منت بجز از او نپذیرد و شکی نیست که جمیع مخلوقات، از ماه و خورشید و آسمان و ستارگان و باد و باران و جماد و حیوان، همگی چون قلم در دست کاتب، و کاتب در خدمت سلطان، مقهور و مسخرند بلکه این از بابت مثالی است که سزاوار آن است گفته شود: «خاک بر فرق من و تمثیل من» قلم کجاست و کاتب کیست؟ «و ما رمیت إذ رمیت و لکن الله رمی» دیده حق بین کو و دل حق شناس کجاست؟ هرگاه موری در کاغذی که در دست کاتب است و آن را سیاه می کند و نور بصرش را امتداد نیست که انگشت کاتب و یا دست او را ببیند، چه جای آنکه خود کاتب را برخورد، پس چنان تصور می کند که این همه نقش بدیع از قلم سر می زند.

Ва махфӣ намонад ки мурод аз ончӣ мазкӯр шуд онаст ки касе ки аз мартабаи дувуми тавҳид тараққӣ намӯда медонад ки маншаи ҷамеъи осору масдари ҳамаи афъоли худованд мутаъоласту дайгарии маншаи ҳеҷ амре наметавонад бошад ва ин дар ғайри ҳаракоту афъол инсонаст , зеро ки фии алҷмлаҳи ихтиёрӣ аз барои ӯ дар афъолу ҳаракоти худ бадеҳӣ ,у иҷмоъу оёту ахбор дар он сариҳаст гӯи ихтиёри тому иқтидор болостқлол набошад балки ихтиёр ӯ дар ҳамин умӯри тклиФиаҳу аъмоли хайр ва шар бошад ки ҳакими алии алотлоқ ба ҷиҳати масолеҳӣ чанд ки худ ба онҳо донотараст чанд рӯзии зимоми ихтиёр дар ин умӯрро ба дасти худ инсон дода ва ӯро ба олами ибтилоу имтиҳон фиристодаанд « анои ързнои алأмонаҳи алии алсмўоту аларзу алҷболи Фобини ани иҳмлноу ашФқни минҳо ва ҳамлҳо алإнсон » пас инсон , ҳам мухтораст ва ҳам маҷбур , ихтиёр ӯ дар умӯри тклиФиаҳу хайроту шарӯр ,у иҷбор ӯ дар ғайри инҳо аз ҳаёту мамоту иззату зиллату беморӣу сиҳҳату шифоу фақру Ганау амсоли инҳост .

و مخفی نماند که مراد از آنچه مذکور شد آن است که کسی که از مرتبه دوم توحید ترقی نموده می داند که منشأ جمیع آثار و مصدر همه افعال خداوند متعال است و دیگری منشأ هیچ امری نمی تواند باشد و این در غیر حرکات و افعال انسان است، زیرا که فی الجمله اختیاری از برای او در افعال و حرکات خود بدیهی، و اجماع و آیات و اخبار در آن صریح است گو اختیار تام و اقتدار بالاستقلال نباشد بلکه اختیار او در همین امور تکلیفیه و اعمال خیر و شر باشد که حکیم علی الاطلاق به جهت مصالحی چند که خود به آنها داناتر است چند روزی زمام اختیار در این امور را به دست خود انسان داده و او را به عالم ابتلا و امتحان فرستاده اند «انا عرضنا الأمانه علی السموات و الارض و الجبال فابین ان یحملنا و اشفقن منها و حملها الإنسان» پس انسان، هم مختار است و هم مجبور، اختیار او در امور تکلیفیه و خیرات و شرور، و اجبار او در غیر اینها از حیات و ممات و عزت و ذلت و بیماری و صحت و شفا و فقر و غنا و امثال اینهاست.

Ва мумкинаст ҳамин мурод бошад аз ончӣ дар ҳадиси машҳури ворид шудааст ки « лои ҷабру лои тафвизи бали амри байни амрин » яъне « аз барои инсон на ҷабр мутлақаст ва на тафвизу ихтиёри мутлақ , балки амреаст мутавассити миёни ин ду амр » шояд мурод аз « амри байни алأмрин » , қудрату ихтиёр эмеконе бӯда бошад , зеро ки инсон агар чаҳ мухтор ва қодир бошаду локини ихтиёру қудраташ низ монанди вуҷӯдаш хоҳад буд « матоъи албити ишбаҳи соҳиби албит » яъне « асбоби хона ба соҳиби хона шабиҳаст »у вуҷӯди инсон , вуҷӯд эмеконеаст , на ба масобаи вуҷӯд сарфаст ки вуҷӯд воҷибӣ бошад , ва на адами сарф , балки вуҷӯдӣаст мшўб ба адам , ва адамӣаст мшўб ба вуҷӯд .

و ممکن است همین مراد باشد از آنچه در حدیث مشهور وارد شده است که «لا جبر و لا تفویض بل امر بین امرین» یعنی «از برای انسان نه جبر مطلق است و نه تفویض و اختیار مطلق، بلکه امری است متوسط میان این دو امر» شاید مراد از «امر بین الأمرین»، قدرت و اختیار امکانی بوده باشد، زیرا که انسان اگر چه مختار و قادر باشد و لکن اختیار و قدرتش نیز مانند وجودش خواهد بود «متاع البیت یشبه صاحب البیت» یعنی «اسباب خانه به صاحب خانه شبیه است» و وجود انسان، وجود امکانی است، نه به مثابه وجود صرف است که وجود واجبی باشد، و نه عدم صرف، بلکه وجودی است مشوب به عدم، و عدمی است مشوب به وجود.

Пас ҳамчунин қудрату ихтиёрӣ ки худованд дар инсон мавҷӯд карда на ихтиёру қудрат сарф метавонад буд , зеро ки ихтиёри сарфи мухтаси парвардгору айни вуҷӯд муқаддас ӯст , пас чигуна метавонад шуд ки аз барои дайгарӣ собит бошад ? ва чун ихтиёрӣ аз барои инсони собит шуда пас бе ихтиёри сарф ҳам нест балки амреаст миёни ихтиёри мутлақ ва бе ихтиёрии маҳз

پس همچنین قدرت و اختیاری که خداوند در انسان موجود کرده نه اختیار و قدرت صرف می تواند بود، زیرا که اختیار صرف مختص پروردگار و عین وجود مقدس اوست، پس چگونه می تواند شد که از برای دیگری ثابت باشد؟ و چون اختیاری از برای انسان ثابت شده پس بی اختیار صرف هم نیست بلکه امری است میان اختیار مطلق و بی اختیاری محض

Ва шояд ҳам мурод аз « амри байни алأмрин » , қудрат ва ихтиёрӣ бошад ки мутавасситу баста ба қудрату ихтиёр ғайраст , зеро ки инсон агар чаҳ мухтор бошад аммо ихтиёр ӯ аз дайгарӣаст ва он дайгарии қодир бар салби ихтиёраш дар айн ихтиёр ҳаст ва шаккӣ нест ки чунин ихтиёрӣ агарчӣ аз беихтиёрӣ болотарасту лекин аз ихтиёри мутлақ фурӯтар мебошад ,у марҷаъи ин ваҷҳ низ ба ваҷҳ дувумаст .

و شاید هم مراد از «امر بین الأمرین»، قدرت و اختیاری باشد که متوسط و بسته به قدرت و اختیار غیر است، زیرا که انسان اگر چه مختار باشد اما اختیار او از دیگری است و آن دیگری قادر بر سلب اختیارش در عین اختیار هست و شکی نیست که چنین اختیاری اگرچه از بی اختیاری بالاتر است و لیکن از اختیار مطلق فروتر می باشد، و مرجع این وجه نیز به وجه دوم است.

Ва бидон ки субути ихтиёр ба ҳар як аз ин се маънӣ аз барои инсони мунофотӣ бо ихтиёри мутлақ дар ҷамеъи умӯр аз барои худо надорад , балки ҳамчунон ки ихтиёри мшўб ба бе ихтиёрии фии алҷмлаҳ аз барои инсон собитаст , ихтиёри муназзаҳ аз шоибаҳ беихтиёрӣ дар ҳамон маворид аз барои худо низ ҳаст , « изли ман ишоءу иҳдии ман ишоء » ва астбъодӣ нест дар инки ду касро дар амре ихтиёр бошад , хусусан бо вуҷӯди ихтилоф дар ихтиёр ва аз ин маълум мешавад ки дар ҷамеъи афъолу аҳвол , чашм аз всоӣти пӯшидану мутавассил ба соҳиби ихтиёри мутлақ шудани мунофот бо субути навъи ихтиёрӣ аз барои инсон надорад , зеро ки агар чаҳ дар баъзе афъол ӯро фии алҷмлаҳ ихтиёрӣ бошад аммо ихтиёри худои бештару қудрат ӯ комил тараст пас бар ҳар кас лозимаст ки дар ҳар амре ки аз барои ӯ навъ ихтиёрӣ ҳаст ба ҳукми шариъати муқаддасаи ихтиёру қудрати худро фии алҷмлаҳ ба кори барда ва дар тавфиқу итмоми он аз ҳазрати офаридагори истимдоди намояд , ва дар ончӣ аз таҳти қудрат ӯ берунаст умедвор ба лутфу карам парвардгор бошад .

و بدان که ثبوت اختیار به هر یک از این سه معنی از برای انسان منافاتی با اختیار مطلق در جمیع امور از برای خدا ندارد، بلکه همچنان که اختیار مشوب به بی اختیاری فی الجمله از برای انسان ثابت است، اختیار منزه از شایبه بی اختیاری در همان موارد از برای خدا نیز هست، «یضل من یشاء و یهدی من یشاء» و استبعادی نیست در اینکه دو کس را در امری اختیار باشد، خصوصا با وجود اختلاف در اختیار و از این معلوم می شود که در جمیع افعال و احوال، چشم از وسائط پوشیدن و متوسل به صاحب اختیار مطلق شدن منافات با ثبوت نوع اختیاری از برای انسان ندارد، زیرا که اگر چه در بعضی افعال او را فی الجمله اختیاری باشد اما اختیار خدا بیشتر و قدرت او کامل تر است پس بر هر کس لازم است که در هر امری که از برای او نوع اختیاری هست به حکم شریعت مقدسه اختیار و قدرت خود را فی الجمله به کار برده و در توفیق و اتمام آن از حضرت آفریدگار استمداد نماید، و در آنچه از تحت قدرت او بیرون است امیدوار به لطف و کرم پروردگار باشد.