Ва махфӣ намонад ки касе ки ба ҷиҳати истифои мақсӯди худ дар садади хусумат барме ояд агар мақсӯд ӯ ҳақ молӣ бошад ё ҳақи собитии дигар ки шръои мустаҳаққ он бӯда бошад , он хусумат мазмум нест , балки ба муқтазои ғайрат , мамдуҳаст балки он хусуматӣ ки мазмумаст , дар талаб чизеаст ки ботил ва ба ғайр ҳақ бошад ё яқин ба ҳақяти он ва истеҳқоқ надошта бошад , мисли : хусуматӣ ки вакил « доролқзоء мекунад чун ӯ пеш аз онкии бидонади ҳақ бо кадом тарафаст аз тарафи яке вакил мешаваду домани хусумат бар миён мезанад ва бидӯни илму яқин , аз як ҷониб гуфтугӯ мекунад ва ба ин дар ва он дар мезанаду моли мусулмононро зойеъ мекунад ва бидӯни ивазу ғараз ,у зару ваболи ғайрро мутаҳаммил мегардад ва чунин кас , зиёнкортарин мардумон ,у аҳмақтарин эшонаст .

و مخفی نماند که کسی که به جهت استیفای مقصود خود در صدد خصومت برمی آید اگر مقصود او حق مالی باشد یا حق ثابتی دیگر که شرعا مستحق آن بوده باشد، آن خصومت مذموم نیست، بلکه به مقتضای غیرت، ممدوح است بلکه آن خصومتی که مذموم است، در طلب چیزی است که باطل و به غیر حق باشد یا یقین به حقیت آن و استحقاق نداشته باشد، مثل: خصومتی که وکیل «دارالقضاء می کند چون او پیش از آنکه بداند حق با کدام طرف است از طرف یکی وکیل می شود و دامن خصومت بر میان می زند و بدون علم و یقین، از یک جانب گفتگو می کند و به این در و آن در می زند و مال مسلمانان را ضایع می کند و بدون عوض و غرض، و زر و وبال غیر را متحمل می گردد و چنین کس، زیانکارترین مردمان، و احمق ترین ایشان است.

Ва бидон ки мамдуҳ бӯдани хусумат дар талаби ҳақи шаръии худ , дар вақтеаст ки изҳори лҷоҷ ва ъинод накунаду зиёда аз қадари зарурат сухан нагӯяд пас агар изҳор лҷоҷ кунад , ё дар байни сухан , каломӣ ки боиси иҳонату аизоӣ хасм бошад бигӯед бе онкии эҳтиёҷу зарурати доъӣ ба он бошад , дохили хусумати мазмум шудау эҳтироз аз он воҷибаст .

و بدان که ممدوح بودن خصومت در طلب حق شرعی خود، در وقتی است که اظهار لجاج و عناد نکند و زیاده از قدر ضرورت سخن نگوید پس اگر اظهار لجاج کند، یا در بین سخن، کلامی که باعث اهانت و ایذای خصم باشد بگوید بی آنکه احتیاج و ضرورت داعی به آن باشد، داخل خصومت مذموم شده و احتراز از آن واجب است.

Ва ҳамчунин ҳаргоҳи ғараз , расӣдан ба ҳақ худ набошад балки маҳзи ғалаба бар хасму ъинод бо ӯ бошад , он низ манеҳӣ анҳу ,у иртикоби он ҳаромаст ҳамчунон ки мулоҳиза мешавад ки баъзе дар мутолибаи андаки чизе лҷоҷ мекунанд балки басо бошад ки мегӯйанд : ин мол , қобилиятӣ надорад ва музоиқа надорам ки чун ҳақи ман маълум шавад бигирам ва ба об бирезам ё бубахшам , балки мехоҳам ки сухани худро аз пеш барда бошаму амсоли ин суханон ва ин низ лҷоҷу ъинод , балки маълум нест ки ҳокими шаръиро ҷоиз бошад мутаваҷҷеҳи амсоли ин мроФъот шудану файсала додан .

و همچنین هرگاه غرض، رسیدن به حق خود نباشد بلکه محض غلبه بر خصم و عناد با او باشد، آن نیز منهی عنه، و ارتکاب آن حرام است همچنان که ملاحظه می شود که بعضی در مطالبه اندک چیزی لجاج می کنند بلکه بسا باشد که می گویند: این مال، قابلیتی ندارد و مضایقه ندارم که چون حق من معلوم شود بگیرم و به آب بریزم یا ببخشم، بلکه می خواهم که سخن خود را از پیش برده باشم و امثال این سخنان و این نیز لجاج و عناد، بلکه معلوم نیست که حاکم شرعی را جایز باشد متوجه امثال این مرافعات شدن و فیصله دادن.

Ва аз ончии гуфтем маълум шуд ки хусуматӣ ки ҷоизаст , мунҳасираст дар хусумати мазлӯмӣ дар талаби ҳақи худ , ки қасди ъиноду аизоءу шикаст хасм надошта бошад ,у зиёда аз қадари ҳоҷату исботи ҳақ суханӣ нагӯяду лекин дар ин сӯрат низ агар битавонад аз роҳи дигар бидӯни мухосима , истифои ҳақ худ кунад ё осон бошад аз он ҳақ бугзарад , чунон кунад , зеро муҳофизати забон дар вақти мухосима мушкиласт ва гоҳ ҳаст амр мунҷар мешавад ба мунозиъа ,у кӣнаи эшон мустаҳкам гардад то ба ҷоӣӣ мерасад ки ҳар як ба зарару ибтилои дайгарӣ масрур мегирданд .

و از آنچه گفتیم معلوم شد که خصومتی که جایز است، منحصر است در خصومت مظلومی در طلب حق خود، که قصد عناد و ایذاء و شکست خصم نداشته باشد، و زیاده از قدر حاجت و اثبات حق سخنی نگوید و لیکن در این صورت نیز اگر بتواند از راه دیگر بدون مخاصمه، استیفای حق خود کند یا آسان باشد از آن حق بگذرد، چنان کند، زیرا محافظت زبان در وقت مخاصمه مشکل است و گاه هست امر منجر می شود به منازعه، و کینه ایشان مستحکم گردد تا به جائی می رسد که هر یک به ضرر و ابتلای دیگری مسرور می گردند.

Пас оқилро сазовор онаст ки то мумкин бошад дар хусуматро накушояду чунончӣ бисёр зарурӣ шуд аз ҳади зарурат таҷовуз накунад , агар чаҳ ҳеҷ дар хусумат набошад аз парешонеи хотиру машғӯлии дил холӣ нест то мерасад ба инки дар ҳайни намоз , машғӯли мухосимаи хасму ҷавоб ӯу такзиб ӯу таън , ба ӯ мегардад .

پس عاقل را سزاوار آن است که تا ممکن باشد در خصومت را نگشاید و چنانچه بسیار ضروری شد از حد ضرورت تجاوز نکند، اگر چه هیچ در خصومت نباشد از پریشانی خاطر و مشغولی دل خالی نیست تا می رسد به اینکه در حین نماز، مشغول مخاصمه خصم و جواب او و تکذیب او و طعن، به او می گردد.

Пас ҳар касе бояд дар оқибати ин сифати хабиса таъаммул кунаду мазаммати онҳоро шръоу уқало ба назари дароварду бидонад ки инҳо боиси дшнмӣу адоват ,у заволи улфат ва муҳаббат мегардаду қатъи ягонагӣ ва дӯстӣ мекунад ва ин хилофи матлӯби парвардгор ,у боиси иғтишоши кору гирифтории худу парешоне диласту ойинаи дили баъд аз ҷидол ё хусумат , тира ва тор мегардаду иззату виқори одамӣ бартараф мешаваду илова бар ин , чун аз ҳади зарурат таҷовуз кунад ағлаб онаст ки боиси тазйиъи ҳақ одамӣ мегардад .

پس هر کسی باید در عاقبت این صفت خبیثه تأمل کند و مذمت آنها را شرعا و عقلا به نظر درآورد و بداند که اینها باعث دشنمی و عداوت، و زوال الفت و محبت می گردد و قطع یگانگی و دوستی می کند و این خلاف مطلوب پروردگار، و باعث اغتشاش کار و گرفتاری خود و پریشانی دل است و آئینه دل بعد از جدال یا خصومت، تیره و تار می گردد و عزت و وقار آدمی برطرف می شود و علاوه بر این، چون از حد ضرورت تجاوز کند اغلب آن است که باعث تضییع حق آدمی می گردد.

Ва чун таъаммул дар инҳо намӯд , худро хоҳӣ нахоҳӣ аз онҳо нгоҳдорд балки фавойиди зиди инҳоро ки хуши каломӣ ва длҷўӣӣаст ба назари даровард ва бар он мувозибати намояд , то малака ӯ гардад ва ҳар ки лиззати хуши каломӣ бо мардумро донисту фавойиди онро фаҳмид зоҳир онаст ки мҳмои амкн аз он таъаддӣ накунад .

و چون تأمل در اینها نمود، خود را خواهی نخواهی از آنها نگاهدارد بلکه فواید ضد اینها را که خوش کلامی و دلجوئی است به نظر درآورد و بر آن مواظبت نماید، تا ملکه او گردد و هر که لذت خوش کلامی با مردم را دانست و فواید آن را فهمید ظاهر آن است که مهما امکن از آن تعدی نکند.

Ҳазрати пайғамбари слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам фармуд ки « се чизаст ҳар ки худоро бо онҳо мулоқот кунад дохил биҳишт мегардад аз ҳар дарӣ ки мехоҳад : ҳасани халқ ,у хавфи худо ,у тарки ҷидол , агар чаҳ ҳақ бо ӯ бошад » ва низ аз он сарвар Марвӣаст : « дар биҳишт , ғурфа ҳоӣ ҳаст ки аз касрати дурахшндагии онҳо беруни онҳо аз андарун дида мешавад ,у андўрн , аз беруни худои онҳоро омода кардааст аз барои касоне ки атъом мардум кунанд ва бо мардуми хуши каломии намоянд » .

حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود که «سه چیز است هر که خدا را با آنها ملاقات کند داخل بهشت می گردد از هر دری که می خواهد: حسن خلق، و خوف خدا، و ترک جدال، اگر چه حق با او باشد» و نیز از آن سرور مروی است: «در بهشت، غرفه هایی هست که از کثرت درخشندگی آنها بیرون آنها از اندرون دیده می شود، و اندورن، از بیرون خدا آنها را آماده کرده است از برای کسانی که اطعام مردم کنند و با مردم خوش کلامی نمایند» .

Марвӣаст ки « хӯкӣ аз назд исои бен Марями алайҳи ассаломи гузашт , исои алайҳи ассалом ба ӯ гуфт : ба саломат бигузар шахсе арз кард : ё рӯҳи аллоҳ ба хӯкии чунин май гӯйӣ ? фармуд : намехоҳам забонам ба шар одат кунад » .

مروی است که «خوکی از نزد عیسی بن مریم علیه السلام گذشت، عیسی علیه السلام به او گفت: به سلامت بگذر شخصی عرض کرد: یا روح الله به خوکی چنین می گویی؟ فرمود: نمی خواهم زبانم به شر عادت کند».