Ва махфӣ намонад ки ончӣ ба хотир одамӣ мегузараду афкорӣ ки дил ӯро машғӯл мекунад ду қисманд :

و مخفی نماند که آنچه به خاطر آدمی می گذرد و افکاری که دل او را مشغول می کند دو قسم اند:

Аввал : афкорӣ ки муҳаррики одамӣ бар амалӣ ,у мӯҷиби рағбат бар он амал ,у иродаи он феъл мешавад ва он бар ду қисмаст : зеро ки он феълӣ ки муҳаррики одамӣ бар ба ҷо овардан он мешавад ё феъли хирост ё феъли бад .

اول: افکاری که محرک آدمی بر عملی، و موجب رغبت بر آن عمل، و اراده آن فعل می شود و آن بر دو قسم است: زیرا که آن فعلی که محرک آدمی بر به جا آوردن آن می شود یا فعل خیراست یا فعل بد.

Дувум : афкорӣ ки муҳаррик бар феълӣу мабда амалӣ нестанд балки маҳзи хаёлу муҷарради фикр ва тасаввураст , агар чаҳ ба воситаи онҳо нафасро сФоӣӣ ё кудуратӣ ҳосил шавад ки боиси баъзе афъоли хайр ё шар гардад ва он низ бар ду қисмаст : аввал : хаёлоти Маҳмӯдау афкори нофеъау тафсили онҳо мазкӯр хоҳад шуд дувум : афкори фосидау омоли козиба ва аз барои он анвоъ бисёраст , монанди орзӯ кардан , яъне таманнои чизҳоӣӣ кардан ки ба вуҷӯд намеояду тасаввури онҳоро кардан монанди инки дар дил бигузаронанд ки коши фалони корро накарда будам , ё фалони корро карда будаму коши фалони Тифл ман намурда буду ҳоли бузург шудаи муайяну ёвари ман буду коши фалони чизро харида будам ё фурӯхта будам ,у амсоли инҳо .

دوم: افکاری که محرک بر فعلی و مبدأ عملی نیستند بلکه محض خیال و مجرد فکر و تصور است، اگر چه به واسطه آنها نفس را صفائی یا کدورتی حاصل شود که باعث بعضی افعال خیر یا شر گردد و آن نیز بر دو قسم است: اول: خیالات محموده و افکار نافعه و تفصیل آنها مذکور خواهد شد دوم: افکار فاسده و آمال کاذبه و از برای آن انواع بسیار است، مانند آرزو کردن، یعنی تمنای چیزهائی کردن که به وجود نمی آید و تصور آنها را کردن مانند اینکه در دل بگذرانند که کاش فلان کار را نکرده بودم، یا فلان کار را کرده بودم و کاش فلان طفل من نمرده بود و حال بزرگ شده معین و یاور من بود و کاش فلان چیز را خریده بودم یا فروخته بودم، و امثال اینها.

Ва мисли мутазаккир шудани аҳволӣ ки аз барои ӯ ҳосил шудааст ва ба он шодӣ кардан ё ғамнок шудан , монанди хаёли фалони лиззатӣ ки аз барои ӯ иттифоқи афтода ё ғалабае ки дар фалони рӯз бар ақрон ва амсол карда ё иззатӣ ки билфеъл аз барои ӯ ҳаст ё алмӣ ки дар рӯзӣ ба ӯ расида ё нохушӣ ки ҳол дорад ё ихтилолӣ ки дар амри маош ӯ ҳаст ва аз ин қабиласт тасаввур кардани амволи нафисае ки дорад , аз мсокну амлоку дкокину боғоту асбону уштурону ҷавоҳиру нқўд , ва ба он млтз шудан ё мутазаккир шудани чизҳоӣиро ки надорад ва ба он ғамноки гаштану наҳви инҳо ва монанди тасаввури намӯдани муҳосибаи дукону бозору шарику ёру ҷавоби хсмоءу бартараф кардани душманон ба азобҳои гӯногӯн , бидӯни инки ин фикру хаёли манша асарӣ бошад ё фоидае бар он мутараттиб бошад .

و مثل متذکر شدن احوالی که از برای او حاصل شده است و به آن شادی کردن یا غمناک شدن، مانند خیال فلان لذتی که از برای او اتفاق افتاده یا غلبه ای که در فلان روز بر اقران و امثال کرده یا عزتی که بالفعل از برای او هست یا المی که در روزی به او رسیده یا ناخوشی که حال دارد یا اختلالی که در امر معاش او هست و از این قبیل است تصور کردن اموال نفیسه ای که دارد، از مساکن و املاک و دکاکین و باغات و اسبان و اشتران و جواهر و نقود، و به آن ملتذ شدن یا متذکر شدن چیزهائی را که ندارد و به آن غمناک گشتن و نحو این ها و مانند تصور نمودن محاسبه دکان و بازار و شریک و یار و جواب خصماء و برطرف کردن دشمنان به عذابهای گوناگون، بدون اینکه این فکر و خیال منشأ اثری باشد یا فایده ای بر آن مترتب باشد.

Ва гоҳаст хасмӣ аз барои ӯ несту гФтгўӣӣ бо якдигар надоранд балки маҳзи хаёл ва фикраст , монанди тасаввур кардани ҳолоту умӯрӣ ки ҳаргизи таҳаққуқи онҳо дар назари он шахс нест ва медонад ки ба вуҷӯд намеояду таманноу орзӯии онро низ намекунад балки ба муҷарради тасвири он , лиззати хаёлӣ май барад монанди инки хаёли набувват ва пайғамбарӣ мекунад ва дар зеҳни худ қавоиду аҳкомӣ қарор медиҳаду васӣу Халифа аз барои худ таъйин мекунад ё гдоӣии ҳаштод соли тасаввури салтанату подшоҳӣу тасхири рубъи маскӯнро май намояд , ва ҳар мамлакатиро ба вазъии хоси мусаххар май намояд ,у амроءу ҳукком насб месозаду қурун бешумор ва солҳои бисёр сарварӣ мекунад .

و گاه است خصمی از برای او نیست و گفتگوئی با یکدیگر ندارند بلکه محض خیال و فکر است، مانند تصور کردن حالات و اموری که هرگز تحقق آنها در نظر آن شخص نیست و می داند که به وجود نمی آید و تمنا و آرزوی آن را نیز نمی کند بلکه به مجرد تصویر آن، لذت خیالی می برد مانند اینکه خیال نبوت و پیغمبری می کند و در ذهن خود قواعد و احکامی قرار می دهد و وصی و خلیفه از برای خود تعیین می کند یا گدائی هشتاد سال تصور سلطنت و پادشاهی و تسخیر ربع مسکون را می نماید، و هر مملکتی را به وضعی خاص مسخر می نماید، و امراء و حکام نصب می سازد و قرون بی شمار و سالهای بسیار سروری می کند.

Ва аз ҷумла онҳоаст фоли бад задан ки онро ттир гӯйанд ва ба баъзе аз умӯри иттифоқӣаи дилро бад кардан ва он аломати ҳудуси баъзе макора донистан .

و از جمله آنها است فال بد زدن که آن را تطیر گویند و به بعضی از امور اتفاقیه دل را بد کردن و آن علامت حدوث بعضی مکاره دانستن.

Ва гоҳ бошад ки ба ин ҳол ба ҳаддӣ мерасад ки одамӣ дар назд худ баъзе умӯрро далели вуқуъи макрӯҳӣ бар худ қарор медиҳад ва ба ҳудуси он амр ба ғояти музтариб ва мушавваш мешавад , агар чаҳ он амр мутлақан дар забони мардуми машҳур ба ин набошад

و گاه باشد که به این حال به حدی می رسد که آدمی در نزد خود بعضی امور را دلیل وقوع مکروهی بر خود قرار می دهد و به حدوث آن امر به غایت مضطرب و مشوش می شود، اگر چه آن امر مطلقا در زبان مردم مشهور به این نباشد

Ва басо бошад ки дар қувваи воҳима , хабосату рдоӣтӣ ҳосил шавад ки дар ағлаби авқоти тасаввури вуқуъи макрӯҳот ,у хаёли ҳудуси масоибу олом аз барои худ мекунад , ва ҳеҷ зеҳн ӯ мултафити хаёли умӯрӣ ки мӯҷиби фараҳ ва сарвар гардад намешавад , мисли тасаввур кардани мурдани авлоду аёл ,у талафи амвол ,у ибтило ба анвоъи беморӣ ,у гирифторӣ ба зиллату хорӣ ,у ғолиб шудани душманон ва расӣдани азият ба ӯ аз дигарон .

و بسا باشد که در قوه واهمه، خباثت و ردائتی حاصل شود که در اغلب اوقات تصور وقوع مکروهات، و خیال حدوث مصائب و آلام از برای خود می کند، و هیچ ذهن او ملتفت خیال اموری که موجب فرح و سرور گردد نمی شود، مثل تصور کردن مردن اولاد و عیال، و تلف اموال، و ابتلا به انواع بیماری، و گرفتاری به ذلت و خواری، و غالب شدن دشمنان و رسیدن اذیت به او از دیگران.

Ва гоҳ бошад ки бидӯни сабаб , навъи эътиқодӣ ба вуқуъи ин навъ умӯр мекунад ки ғаму андӯҳ аз барои ӯ ҳам мерасад ва бисёр мешавад ки маншаи ин навъ , ихтилолӣаст ки дар димоғ ҳосил мешавад .

و گاه باشد که بدون سبب، نوع اعتقادی به وقوع این نوع امور می کند که غم و اندوه از برای او هم می رسد و بسیار می شود که منشأ این نوع، اختلالی است که در دماغ حاصل می شود.

Ва аз ҷумлаи афкори фасодаи васваса дар ақоидаст , ба ҳаддӣ ки мўдӣ ба шак намешаваду мунҷар ба шубҳа намегардад , балки муҷарради ҳадис нафас бошад ,у алои мӯҷиби хурӯҷ аз имон мегардаду қодҳ дар яқин мегардаду дохил дар яке аз сифотӣ ки қаблан гузашт мешавад .

و از جمله افکار فساده وسوسه در عقاید است، به حدی که مودی به شک نمی شود و منجر به شبهه نمی گردد، بلکه مجرد حدیث نفس باشد، و الا موجب خروج از ایمان می گردد و قادح در یقین می گردد و داخل در یکی از صفاتی که قبلا گذشت می شود.