Пас бояд дар ин замон иктифо намӯд ба мутолиаи аҳволи гузаштагону хондани ҳикоёти эшон ва ҳар ки ҳикояти эшонро башнавад ва бар кайфияти аъмоли эшон матлаъ гардад медонад ки эшон бандагони худо ва дар даъвии бандагӣ содиқ бӯдаанд ва эшонанд подшоҳони ҳақиқӣу салотини воқеӣ .

پس باید در این زمان اکتفا نمود به مطالعه احوال گذشتگان و خواندن حکایات ایشان و هر که حکایت ایشان را بشنود و بر کیفیت اعمال ایشان مطلع گردد می داند که ایشان بندگان خدا و در دعوی بندگی صادق بوده اند و ایشانند پادشاهان حقیقی و سلاطین واقعی.

Яке аз асҳоби Сайиди авлиёу сарвари асФё « алайҳи олоФи алтҳиаҳу алсно » мегуяд ки « рӯзии намози субҳро дар ақаби он бузургвори гзордм , чун он ҳазрат салом дод ба дасти рости гашту асари ҳузну малол бар рухсори мубораки он баргузӣдаи малики мутаъоли ҳувайдо буд , ва чунин нишастанд то офтоб тулӯъ кард пас дасти мубораки худро ҳаракат доданд ва фармуданд киу аллоҳ ҳар оина дидам асҳоби Муҳамади слии аллоҳи алайҳу ?алау силамро ки имрӯзи яке мисли эшон наме байнами дохил субҳ мешуданд парешони мӯ ва ғубор олуд , бо чеҳраҳои зарди шабро ба бедорӣ ба сари барда , гоҳе дар саҷда ,у замонии истода , чун номи худо май бурданд бар худ меларзиданд чунон ки дарахт дар рӯз бо бод тунд меларзад ва ашкҳои эшон чунон ҷорӣ мешуд ки ҷомаҳои эшонро тар менамӯд » «у Увайси қарнӣ ки яке аз асҳоби ҷаноби Амиралмӯъминини алайҳи ассалом буд шабҳоро нхФтӣ , як шаб гуфтӣ ин , шаб рукӯъаст ва он шаб ба рукӯъи истодӣ то субҳ ва як шаб гуфтӣ ки ин , шаб суҷудаст ва ба саҷда мерафтӣ то тулӯъи субҳ » рабиъи бен хсим гуяд ки « ба назд Увайс рафтам , дидам намози субҳро хонда ва нишаста машғӯли дуо буд , бо худ гуфтам : дар гӯша Эй биншинам то аз дуо фориғ шавад пас машғӯли дуо буд то зуҳр дохил шуд , бархесту намози зуҳрро адо кард , баъд аз он машғӯли тасбеҳ ва тҳлил шуд то намози аср ,у баъд аз намози аср ба аврод машғӯл шуд то намози мағрибу ъашоро баҷо оварад ва ба ибодат иштиғол намӯд то тулӯъи субҳ ,у намози субҳро хонд ва нишаст ба дуои хондан , ки андакии чашм ӯ майл ба хоб кард , гуфт : худоёи паноҳ май барам ба ту аз чашмӣ ки пар хоб мекунад » ва дар осори расида ки « мардӣ бо занӣ такаллум карду даст бар рон ӯ гузошту дафъаи ҳушёр шудаи надомат ба ӯ рӯй дод , дасти худро бар оташи ниҳод то ҳамаи гӯшт он бирафт » «у дайгарӣ ба занӣ нигоҳ кард , ҳамон дам огоҳ шуд чунон муштӣ бар чашм худ зад ки кӯр шуд » «у шахсеи дигари нигоҳ ба номаҳрамӣ намӯд , пас бо худ қарор дод баст ки то зиндааст оби сарди нёшомди пас обро гарм кардӣ ва нӯшедӣ » яке аз бузургон ба ғурфае гузашт , аз касе пурсед ки « ин ғурфаро кӣ сохтаанд ? пас бо худ итоб кард ки эй нафас : туро суолӣ ки аз барои ту фоида надорад чикор ? ва ба уқубати ин суоли як соли мутаволӣ рӯза гирифт » ва дайгарӣ пурсед ки « фалони шахс чаро хобидааст ? ва ба ин сабаби як сол , хобро бар худ ҳаром кард » « абӯи талҳаи Ансорӣ боғӣ дошт рӯзӣ дар онҷо намоз мекард дар он ҳол , мурғии шурӯ ба хондан карду дил ӯ машғӯли овоз он шуд гуфт : боғӣ ки маро аз ҳузури қалб дар намоз боз дорад ба кор ман намеояд онро фурухту қимати онро тсдқ кард » шахсеи машғӯл амре шуд то ҷамоати намози аср аз ӯ фӯт шуд , ба ин сби дивист ҳазор дарҳам тсдқ намӯд » « шахсеи дигари намози мағрибро таъхир кард то ду ситора намоён шуд , бидон ҷиҳати ду банда дар роҳи худо озод кард » ва яке аз акобри дайни рӯзии ҳазор ракаат намоз мекард то поҳои ӯ хушк шуд , баъд аз он ҳазор ракаатро нишаста кардӣ ва чун аз намози аср фориғ шудӣ ҷомаи худро бар худ печидӣ ва гуфтӣ ба худо аҷаб дорам аз халқ ки чигуна ғайри туро бар ту ихтиёр карданд ва аҷаб дорам аз халқ , ки чигуна ба ғайр аз ту инс гирифтанд ва аҷаб дорам аз халқ , ки чигуна дили эшон ба ёди ту равшан намешавад » « гӯйанд бузургии умр ӯ нздкӣ ба сад сол расед ва дар ин муддати пои худро ба ҷиҳат хобидан накашид магар дар марази мӯат » «у дайгарии чиҳил соли паҳлу бар бистар хоб наниҳод то як чашм ӯ об оварад ва бист соли чунин буд , аҳлу аёли худро аз он матлаъ насохт » «у дайгарии тозӣона дар баробари худ овехта буд чун дар ибодати сустӣ дар худ меёфт онро барме дошт ва ба пой худ мезад » «у дайгарӣ дар зимистон бар бом хуфтӣу тобистон дар андаруни хона то ӯро хоби набард ва ба ҷиҳати ибодат бедор шавад » « шахсеро як пой хушк шуд ва ба як пой ба вузӯии мағриб , намоз кардӣ то субҳ » шахсе мегуяд ки ҳоҷ дар мҳсби фурӯд омада буданд яке аз аҳли аллоҳ бо зану духтарони худ дар назд мо фурӯд омад , ҳар шаб аз аввали шаб ба намоз ба пой май истод то вақти субҳ , ва чун саҳар мешуд ба овози баланди фарёд барме кашид ки эй корвонёни ҳамаи шумо дар ин шаб хобидед пас кӣ кӯч хоҳед кард ? ва чун садоӣ ӯ баланд мешуд ҳар ки дар мҳсб май буд аз ҷой бар май ҷусти баъзе ба гиря май афтоданду ҷамъӣ ба дуо машғӯл мешуданду тайифае ба таловат қуръон мепардохтанд то субҳ » Абдулвоҳид розӣ гуяд ки « солӣ бо ҷамъӣ ба сафар дарё рафтем чун ба миён дарё раседем боди киштии моро ба ҷазирае андохт дар онҷои ғуломи сиёҳиро дидем нишаста , маймуниро қиблаи худ сохтау маъбудро зойеъ гузошта гуфтем : эй ғуломи маймун , худоиро нишоед гуфт : пас худо кист ? гуфтам : « алзии фии алсмоءи оётау фии албри малакау фии албҳри сиблатаи лои иъзби ани илмаи мисқоли зарра » яъне « худо касеаст ки мамлакат ӯ осмону заминро ФрўгрФтаҳу илм ӯ ба ҳамаи чиз иҳота карда » гуфт : охири ин худоро номӣ нест ? гуфтам « ҳўи аллоҳи алзии лои илоҳи алои ҳўи алмалики алқдўси ассаломи алмўмни алмҳимни алъзизи алҷбори алмткбр » ман ин мегуфтам ва ғломк мегирист , онгоҳ ислом оварад ва бо мо дохил киштӣ шуд ва дар ҳамаи рӯзи машғӯли ибодат буд чун шаб даромад ҳар як аз мо баъд аз أдои воҷиб , рӯй ба хобгоҳи худ ниҳод , ғулом ба назари таъаҷҷуб бар мо нигоҳ кард ва гуфт : эй қавм ! худои шумо май хобад ? гуфтам : ҳошо « лои тأхзаҳи санау лои навам » гуфт « бӣси алъбиди антм » яъне бад бандагонӣ бӯдаед , оқои шумо бедораст ва шумо мехобид ? пас он ғуломи ҳамаи шаби тазаррӯъ ва зорӣ мекард чун субҳ дамид ҳол ӯ бигардеду ҷон ба ҷони офарини супурди шаби вайро хоб дидам дар қасрӣ аз ёқӯти сурх бар Тахтӣ аз зумуррад сабз нишаста ва чанд ҳазор фиришта дар баробари вай саф зада ва рӯй сиёҳ ӯ сифед чун моҳи чаҳордаҳи шабаҳ шуда » .

یکی از اصحاب سید اولیا و سرور اصفیا «علیه آلاف التحیه و الثنا» می گوید که «روزی نماز صبح را در عقب آن بزرگوار گزاردم، چون آن حضرت سلام داد به دست راست گشت و اثر حزن و ملال بر رخسار مبارک آن برگزیده ملک متعال هویدا بود، و چنین نشستند تا آفتاب طلوع کرد پس دست مبارک خود را حرکت دادند و فرمودند که و الله هر آینه دیدم اصحاب محمد صلی الله علیه و آله و سلم را که امروز یکی مثل ایشان نمی بینم داخل صبح می شدند پریشان مو و غبار آلود، با چهره های زرد شب را به بیداری به سر برده، گاهی در سجده، و زمانی ایستاده، چون نام خدا می بردند بر خود می لرزیدند چنان که درخت در روز با باد تند می لرزد و اشکهای ایشان چنان جاری می شد که جامه های ایشان را تر می نمود» «و اویس قرنی که یکی از اصحاب جناب امیرالمومنین علیه السلام بود شبها را نخفتی، یک شب گفتی این، شب رکوع است و آن شب به رکوع ایستادی تا صبح و یک شب گفتی که این، شب سجود است و به سجده می رفتی تا طلوع صبح» ربیع بن خثیم گوید که «به نزد اویس رفتم، دیدم نماز صبح را خوانده و نشسته مشغول دعا بود، با خود گفتم: در گوشه ای بنشینم تا از دعا فارغ شود پس مشغول دعا بود تا ظهر داخل شد، برخاست و نماز ظهر را ادا کرد، بعد از آن مشغول تسبیح و تهلیل شد تا نماز عصر، و بعد از نماز عصر به اوراد مشغول شد تا نماز مغرب و عشا را بجا آورد و به عبادت اشتغال نمود تا طلوع صبح، و نماز صبح را خواند و نشست به دعا خواندن، که اندکی چشم او میل به خواب کرد، گفت: خدایا پناه می برم به تو از چشمی که پر خواب می کند» و در آثار رسیده که «مردی با زنی تکلم کرد و دست بر ران او گذاشت و دفعه هشیار شده ندامت به او روی داد، دست خود را بر آتش نهاد تا همه گوشت آن برفت» «و دیگری به زنی نگاه کرد، همان دم آگاه شد چنان مشتی بر چشم خود زد که کور شد» «و شخصی دیگر نگاه به نامحرمی نمود، پس با خود قرار داد بست که تا زنده است آب سرد نیاشامد پس آب را گرم کردی و نوشیدی» یکی از بزرگان به غرفه ای گذشت، از کسی پرسید که «این غرفه را کی ساخته اند؟ پس با خود عتاب کرد که ای نفس: تو را سوالی که از برای تو فایده ندارد چکار؟ و به عقوبت این سوال یک سال متوالی روزه گرفت» و دیگری پرسید که «فلان شخص چرا خوابیده است؟ و به این سبب یک سال، خواب را بر خود حرام کرد» «ابو طلحه انصاری باغی داشت روزی در آنجا نماز می کرد در آن حال، مرغی شروع به خواندن کرد و دل او مشغول آواز آن شد گفت: باغی که مرا از حضور قلب در نماز باز دارد به کار من نمی آید آن را فروخت و قیمت آن را تصدق کرد» شخصی مشغول امری شد تا جماعت نماز عصر از او فوت شد، به این سب دویست هزار درهم تصدق نمود» «شخصی دیگر نماز مغرب را تأخیر کرد تا دو ستاره نمایان شد، بدان جهت دو بنده در راه خدا آزاد کرد» و یکی از اکابر دین روزی هزار رکعت نماز می کرد تا پاهای او خشک شد، بعد از آن هزار رکعت را نشسته کردی و چون از نماز عصر فارغ شدی جامه خود را بر خود پیچیدی و گفتی به خدا عجب دارم از خلق که چگونه غیر تو را بر تو اختیار کردند و عجب دارم از خلق، که چگونه به غیر از تو انس گرفتند و عجب دارم از خلق، که چگونه دل ایشان به یاد تو روشن نمی شود» «گویند بزرگی عمر او نزدکی به صد سال رسید و در این مدت پای خود را به جهت خوابیدن نکشید مگر در مرض موت» «و دیگری چهل سال پهلو بر بستر خواب ننهاد تا یک چشم او آب آورد و بیست سال چنین بود، اهل و عیال خود را از آن مطلع نساخت» «و دیگری تازیانه در برابر خود آویخته بود چون در عبادت سستی در خود می یافت آن را برمی داشت و به پای خود می زد» «و دیگری در زمستان بر بام خفتی و تابستان در اندرون خانه تا او را خواب نبرد و به جهت عبادت بیدار شود» «شخصی را یک پای خشک شد و به یک پای به وضوی مغرب، نماز کردی تا صبح» شخصی می گوید که حاج در محصب فرود آمده بودند یکی از اهل الله با زن و دختران خود در نزد ما فرود آمد، هر شب از اول شب به نماز به پای می ایستاد تا وقت صبح، و چون سحر می شد به آواز بلند فریاد برمی کشید که ای کاروانیان همه شما در این شب خوابیدید پس کی کوچ خواهید کرد؟ و چون صدای او بلند می شد هر که در محصب می بود از جای بر می جست بعضی به گریه می افتادند و جمعی به دعا مشغول می شدند و طایفه ای به تلاوت قرآن می پرداختند تا صبح» عبدالواحد رازی گوید که «سالی با جمعی به سفر دریا رفتیم چون به میان دریا رسیدیم باد کشتی ما را به جزیره ای انداخت در آنجا غلام سیاهی را دیدیم نشسته، میمونی را قبله خود ساخته و معبود را ضایع گذاشته گفتیم: ای غلام میمون، خدایی را نشاید گفت: پس خدا کیست؟ گفتم: «الذی فی السماء آیاته و فی البر ملکه و فی البحر سبیله لا یعزب عن علمه مثقال ذره» یعنی «خدا کسی است که مملکت او آسمان و زمین را فروگرفته و علم او به همه چیز احاطه کرده» گفت: آخر این خدا را نامی نیست؟ گفتم «هو الله الذی لا اله الا هو الملک القدوس السلام المومن المهیمن العزیز الجبار المتکبر» من این می گفتم و غلامک می گریست، آنگاه اسلام آورد و با ما داخل کشتی شد و در همه روز مشغول عبادت بود چون شب درآمد هر یک از ما بعد از أدای واجب، روی به خوابگاه خود نهاد، غلام به نظر تعجب بر ما نگاه کرد و گفت: ای قوم! خدای شما می خوابد؟ گفتم: حاشا «لا تأخذه سنه و لا نوم» گفت «بئس العبید انتم» یعنی بد بندگانی بوده اید، آقای شما بیدار است و شما می خوابید؟ پس آن غلام همه شب تضرع و زاری می کرد چون صبح دمید حال او بگردید و جان به جان آفرین سپرد شب وی را خواب دیدم در قصری از یاقوت سرخ بر تختی از زمرد سبز نشسته و چند هزار فرشته در برابر وی صف زده و روی سیاه او سفید چون ماه چهارده شبه شده» .

Балии роҳравони роҳи охират чунин бӯдаанду ҷодаи ибодатро ба ин тариқ паймӯдаанд на монанди ғифлат задагон бе хабари пас эй бародар гоҳе аҳволи эшонро мутолиа куну ҳикоёти эшонро мулоҳиза намойу зинҳору зинҳор , аз ҳам суҳбатии аҳли ин аср , пои каш ва ба рафтори эшон назар макун ки дар миёни эшон касе нест ки дидор ӯ туро судӣ бахшаду калом ӯ туро ба ёди худои афканд .

بلی راهروان راه آخرت چنین بوده اند و جاده عبادت را به این طریق پیموده اند نه مانند غفلت زدگان بی خبر پس ای برادر گاهی احوال ایشان را مطالعه کن و حکایات ایشان را ملاحظه نمای و زنهار و زنهار، از هم صحبتی اهل این عصر، پای کش و به رفتار ایشان نظر مکن که در میان ایشان کسی نیست که دیدار او تو را سودی بخشد و کلام او تو را به یاد خدا افکند.