Зиди сифат « ҷазаъ » , « сабр »аст ва он иборатаст аз саботи нафасу итмӣнони он , ва музтариб нагаштан он дар балоёу масоиб ,у муқовимат кардан бо ҳаводису шдоид , ба наҳвӣ ки сина ӯ танг нашаваду хотир ӯ парешон нагардаду кушодагӣу тумаънина ки пеш аз ҳудуси он воқеааст завол напазирад пас забони худро аз шикояти нгоҳдорду аъзои худро аз ҳаракоти ноҳинҷор муҳофизат кунад ва ин сабр дар шдоидаст ки зиди он ҷазаъаст .

ضد صفت «جزع»، «صبر» است و آن عبارت است از ثبات نفس و اطمینان آن، و مضطرب نگشتن آن در بلایا و مصائب، و مقاومت کردن با حوادث و شداید، به نحوی که سینه او تنگ نشود و خاطر او پریشان نگردد و گشادگی و طمأنینه که پیش از حدوث آن واقعه است زوال نپذیرد پس زبان خود را از شکایت نگاهدارد و اعضای خود را از حرکات ناهنجار محافظت کند و این صبر در شداید است که ضد آن جزع است.

Ва аз барои сабр , ақсоми дигар низ ҳаст мисли : сабр дар мъорк ва ҷангҳо ки аз афрод шуҷоатасту сабр дар ҳоли ғазаб , ки ҳаламасту сабр дар машаққати тоъату ибодат .

و از برای صبر، اقسام دیگر نیز هست مثل: صبر در معارک و جنگها که از افراد شجاعت است و صبر در حال غضب، که حلم است و صبر در مشقت طاعت و عبادت.

Ва сабр бар муқтазӣоти шаҳвату сабр бар зуҳд дар дунё ,у ғайри инҳо .

و صبر بر مقتضیات شهوت و صبر بر زهد در دنیا، و غیر اینها.

Ва аз ин зоҳир мегардад ки аксари ахлоқ , дохил сабраст .

و از این ظاهر می گردد که اکثر اخلاق، داخل صبر است.

Ва аз ин ҷиҳат буд ки чун аз ҳазрати расӯли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам аз имон суол карданд , фармуд ки « он сабраст »у мутлақи сабр , иборатаст аз муқовимат кардани нафас бо ҳавоу ҳаваси худу саботи қувваи оқила , ки боис дайнаст дар муқобили қувваи шҳўиаҳ , ки боиси ҳаво ва ҳавасаст , зеро пайвастаи миёни ин ду ҷангу низои қоим ,у ҳарбу ҷидол воқеъасту дили одамии майдони муҳориба онҳоасту мадади боиси дайн , аз малоикааст ки лашкар илоҳӣ ҳастанду мадади боиси ҳавоу ҳавас , аз шаётинаст .

و از این جهت بود که چون از حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم از ایمان سوال کردند، فرمود که «آن صبر است» و مطلق صبر، عبارت است از مقاومت کردن نفس با هوا و هوس خود و ثبات قوه عاقله، که باعث دین است در مقابل قوه شهویه، که باعث هوا و هوس است، زیرا پیوسته میان این دو جنگ و نزاع قائم، و حرب و جدال واقع است و دل آدمی میدان محاربه آنها است و مدد باعث دین، از ملائکه است که لشکر الهی هستند و مدد باعث هوا و هوس، از شیاطین است.

Пас агар қувваи оқилаи саботи қадами варзед то ба имдоди малоика бар қувваи шҳўиаҳи ғолиби гашт ва бар ин ҳол боқӣ монад , ғалаба бо лашкар худост ,у соҳиби он дохил дар зумра собиринаст .

پس اگر قوه عاقله ثبات قدم ورزید تا به امداد ملائکه بر قوه شهویه غالب گشت و بر این حال باقی ماند، غلبه با لشکر خداست، و صاحب آن داخل در زمره صابرین است.

Ва агар қувваи оқила мақҳур шуду боиси ҳавоу ҳавас ба имдоди шаётин ғалаба намуданд , соҳиби он ба сипоҳи шаётин мулҳақ мегардад .

و اگر قوه عاقله مقهور شد و باعث هوا و هوس به امداد شیاطین غلبه نمودند، صاحب آن به سپاه شیاطین ملحق می گردد.

Пас агар ғалаба аз тараф ақл бошад ва чунон мустақил бошад ки болклиаҳи лашкари шайтонро мхзўл гирданд ки дигар аз барои эшон қувва низо намонад дар ин вақти нафас дар мақоми итмӣнон мустақар мешавад ва аз пас пардаҳои ҷамоли мутлақ ба хитоби мустатоб : « ё ?итҳо алнФси алмтмӣнаҳи арҷъии илои рбки розӣаи Марзия » сарафроз мегардад .

پس اگر غلبه از طرف عقل باشد و چنان مستقل باشد که بالکلیه لشکر شیطان را مخذول گرداند که دیگر از برای ایشان قوه نزاع نماند در این وقت نفس در مقام اطمینان مستقر می شود و از پس پرده های جمال مطلق به خطاب مستطاب: «یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیه مرضیه» سرافراز می گردد.

Ва агар ғалаба бо ҳизб шайтон бошад ва чунон лашкари илоҳиро мағлуби созанд ки дигари қувваи муқовимат аз барои ӯ намонад ва аз барои эшон дар ҷаду иҷтиҳоди маъюсӣ ҳосил гардад , дар ин ҳангоми нафаси шарифаи қудсиро ки сари илоҳӣу амонат худоӣаст ба лашкари шайтон таслим мекунад монанди касе ки азизтарини фарзандони худро ки ба ҷамеъи камолот ороста бошад ба дасти худ таслими душманони кофари намояд то ӯ дар муқобил ӯ монанди гӯсфанд забҳ кунанд ва дар ҳузур ӯ ба оташи бсўзоннд .

و اگر غلبه با حزب شیطان باشد و چنان لشکر الهی را مغلوب سازند که دیگر قوه مقاومت از برای او نماند و از برای ایشان در جد و اجتهاد مأیوسی حاصل گردد، در این هنگام نفس شریفه قدسی را که سر الهی و امانت خدایی است به لشکر شیطان تسلیم می کند مانند کسی که عزیزترین فرزندان خود را که به جمیع کمالات آراسته باشد به دست خود تسلیم دشمنان کافر نماید تا او در مقابل او مانند گوسفند ذبح کنند و در حضور او به آتش بسوزانند.

Балки ба чандини маротиб , ҳол ӯ аз чунин шахсе бадтар хоҳад буд ва агар ҳеҷ тараф , ғолиб нагардад балки низои миёни эшон қоим бошад , гоҳе ғалаба аз ин тараф бошаду замонӣ аз он тарафи чунин нафасӣ ҳануз дар мақом муҷоҳидааст ва бояд умедвор ба лутф парвардгор бошад чунончии худоӣ таъолӣ мефармоед : « хлтўо амалан солҳоу охири сиӣои ъсии аллоҳи ани итўби алайҳим » яъне « аъмоли неку бадро ба ҳам сириштаанд ва шояд худои эшонро ба сӯии худ боз гирданд » ва махфӣ намонад ки боиси сабр дар балоёу мҳн чанд чиз мешавад :

بلکه به چندین مراتب، حال او از چنین شخصی بدتر خواهد بود و اگر هیچ طرف، غالب نگردد بلکه نزاع میان ایشان قائم باشد، گاهی غلبه از این طرف باشد و زمانی از آن طرف چنین نفسی هنوز در مقام مجاهده است و باید امیدوار به لطف پروردگار باشد چنانچه خدای تعالی می فرماید: «خلطوا عملا صالحا و آخر سیئا عسی الله ان یتوب علیهم» یعنی «اعمال نیک و بد را به هم سرشته اند و شاید خدا ایشان را به سوی خود باز گرداند» و مخفی نماند که باعث صبر در بلایا و محن چند چیز می شود:

Аввал : изҳори қӯти нафасу итмӣнони дил дар назд мардум то дар назд эшон писандидау қавии дил маҳсӯб шавад .

اول: اظهار قوت نفس و اطمینان دل در نزد مردم تا در نزد ایشان پسندیده و قوی دل محسوب شود.

Ҳамчунон ки манқӯласт ки « Муъовия дар марази мӯати худ изҳори башшошат ва хуррамӣ менамӯд ва аз шикояту нола эҳтироз мекард ва мегуфт :

همچنان که منقول است که «معاویه در مرض موت خود اظهار بشاشت و خرمی می نمود و از شکایت و ناله احتراز می کرد و می گفت:

Яъне ҷуръату мардонагии ман аз барои шамотаткунандагон аз онаст ки ба эшон бинмоем ки ман аз ҳаводиси рӯзгори мутазалзил наме гирдам ва ин мартабаи сабр авомаст , ки ҳамин зоҳири ҳаёти дунёро мешиносанд ва аз олам охират ғофиланд .

یعنی جرأت و مردانگی من از برای شماتت کنندگان از آن است که به ایشان بنمایم که من از حوادث روزگار متزلزل نمی گردم و این مرتبه صبر عوام است، که همین ظاهر حیات دنیا را می شناسند و از عالم آخرت غافلند.

Дувум : таваққуъи савобу раҳмат ,у умеди вусӯл ба дараҷоти рафеъа дар хонаи охират ва ин сабри тайифаи зӯҳҳод ва прҳизкоронасту ишора ба ин сабраст ки фармӯдаанд : « анмои иўФии алсобрўни аҷрҳми бғири ҳисоб » хулосаи маънии онкӣ « аҷри сабркунандагон , беҳисоб ба эшон ато карда мешавад » сеюм : баҳҷат ва лиззат ёфтан ба ончӣ аз ҷониби худо ворид мешавад , зеро ҳар чаҳ аз дӯст мерасад матлӯбасту дӯст , муштоқи илтифот дӯстаст , ва аз он лиззат меёбад ва агар чаҳ ба имтиҳон кардан ба бало ва ситам бошад .

دوم: توقع ثواب و رحمت، و امید وصول به درجات رفیعه در خانه آخرت و این صبر طایفه زهاد و پرهیزکاران است و اشاره به این صبر است که فرموده اند: «انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب» خلاصه معنی آنکه «اجر صبرکنندگان، بی حساب به ایشان عطا کرده می شود» سوم: بهجت و لذت یافتن به آنچه از جانب خدا وارد می شود، زیرا هر چه از دوست می رسد مطلوب است و دوست، مشتاق التفات دوست است، و از آن لذت می یابد و اگر چه به امتحان کردن به بلا و ستم باشد.

Ва ин сабри аҳли муҳаббат ва маърифатасту ишора ба ин мартаба аз сабраст ки фармӯдаанд : «у башари алсобрини аллазӣнаи إзои أсобтҳми мсибаҳи қолўои إнои ллаҳу إнои إлиаҳи роҷъўни أўлӣки алайҳими салавоти ман рбҳму раҳма » яъне бишорати даҳ сабркунандагонро ки чун мусӣбатӣ ба эшон расед гӯйанд : мо аз хдоӣиму бозгашти мо ба сӯй ӯст эшонанд ки салавоти парвардгор бар эшону раҳмат ӯ бар эшонаст » ва дар аҳодӣс воридаст ки « ҳазрати эмоми Муҳамади боқири алайҳи ассаломи ҷобири бен Абдуллоҳи Ансориро дид ки перӣ ӯро ФрўгрФтаҳу маразу нохўшиҳо бар ӯ иҳота карда фармуд : чигуна май бинии ҳоли худро ? арз кард ки фақрро дӯст тар дорам аз Ганау мараз , маҳбӯб тараст дар назд ман аз сиҳҳату маргро рағбат беш аз зиндагонӣ дорам ҳазрат фармуд : аммо мо аҳли байт , маҳбӯбтар назд мо чизеаст ки аз худо бар мо ворид мешавад аз фақру фаноу маразу сиҳҳату мӯату ҳаёт ҷобир бархесту миёни ду чашми ҳазратро бӯсед ва гуфт : рост фармуд пайғамбари слии аллоҳи алайҳу ?алау силам ки ба ман фармуд : эй ҷобир ба хизмати яке аз фарзандони ман хоҳӣ расед ки исм ӯ мувофиқи исм ман бошаду ҳақиқати илмҳоро бишкофад » .

و این صبر اهل محبت و معرفت است و اشاره به این مرتبه از صبر است که فرموده اند: «و بشر الصابرین الذین إذا أصابتهم مصیبه قالوا إنا لله و إنا إلیه راجعون أولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمه» یعنی بشارت ده صبر کنندگان را که چون مصیبتی به ایشان رسید گویند: ما از خدائیم و بازگشت ما به سوی اوست ایشانند که صلوات پروردگار بر ایشان و رحمت او بر ایشان است» و در احادیث وارد است که «حضرت امام محمد باقر علیه السلام جابر بن عبدالله انصاری را دید که پیری او را فروگرفته و مرض و ناخوشیها بر او احاطه کرده فرمود: چگونه می بینی حال خود را؟ عرض کرد که فقر را دوست تر دارم از غنا و مرض، محبوب تر است در نزد من از صحت و مرگ را رغبت بیش از زندگانی دارم حضرت فرمود: اما ما اهل بیت، محبوب تر نزد ما چیزی است که از خدا بر ما وارد می شود از فقر و فنا و مرض و صحت و موت و حیات جابر برخاست و میان دو چشم حضرت را بوسید و گفت: راست فرمود پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم که به من فرمود: ای جابر به خدمت یکی از فرزندان من خواهی رسید که اسم او موافق اسم من باشد و حقیقت علم ها را بشکافد».