Ва асотиди уламоу аъзами ҳукамо дар баёни аҷоиби саноеъ ,у ғароиби бадоеъ , базли ҷаҳди худро карда ва дар дарёии ҳикмати фикрат ғаввосӣ намӯдау кутубу дафотирии сохта ва пардохтаанд вале бо вуҷӯди ин , нисбат ба ончӣ дар воқеъу нафас аламр ҳаст туҳидаст мондаанд ва мо дар ин мавзе , ишора мекунем ба қалилӣ аз ҳикматҳоу аҷоибӣ ки дар азъФи ҳайвонот , ки пашша ва занбӯраст ,у ашрафи онҳо ки инсонаст , ва баъзе аз анвоъи яке аз аҷноси пасттарин аволим илоҳӣааст то дигари аҷносу аволим , ба қиёс ба он дониста шаваду чунончии мутаарризи баёни ончии фаҳмидан аз барои мо мумкинаст аз аҷоибу масолеҳӣ ки дар як узв аз аъзои яке аз ин се ҳайвон аст нишуем аз вазъи китоби берун ,у шарҳи он аз ҳад фузун мегардад .

و اساطید علماء و اعظم حکما در بیان عجایب صنایع، و غرایب بدایع، بذل جهد خود را کرده و در دریای حکمت فکرت غواصی نموده و کتب و دفاتری ساخته و پرداخته اند ولی با وجود این، نسبت به آنچه در واقع و نفس الامر هست تهیدست مانده اند و ما در این موضع، اشاره می کنیم به قلیلی از حکمتها و عجایبی که در اضعف حیوانات، که پشه و زنبور است، و اشرف آنها که انسان است، و بعضی از انواع یکی از اجناس پست ترین عوالم الهیه است تا دیگر اجناس و عوالم، به قیاس به آن دانسته شود و چنانچه متعرض بیان آنچه فهمیدن از برای ما ممکن است از عجایب و مصالحی که در یک عضو از اعضای یکی از این سه حیوان است نشویم از وضع کتاب بیرون، و شرح آن از حد فزون می گردد.

Пас бар сиблати ихтисору иҷмоли баъзе аз аҷоибу ҳукми онҳоро баён мекунем то кайфияти тафаккур дар саноеъи парвардгор дониста шаваду лиҳозо май гўӣим :

پس بر سبیل اختصار و اجمال بعضی از عجایب و حکم آنها را بیان می کنیم تا کیفیت تفکر در صنایع پروردگار دانسته شود و لهذا می گوئیم:

Аммо пашша : таъаммул кун дар он , бо вуҷӯди хурдии ҷуссаи он , худованди олами онро ба ҳайати фил , ки бузургтарин ҳайвонотаст халқ намӯда ва аз барои он хартумӣ чун хартуми фил қарор дода ,у ҷамеъи аъзоӣӣ ки аз барои филаст дар он халқ карда , ба иловаи ду бол ва ду шох ва ин ҷуссаи заъифро мнқсм ба аъзои зоҳирӣау ботинӣа фармӯдааст , ва ду даст ва ду пои онро кашида ва ду чашм ва ду гӯши онро шикофт ,у сару шикам аз барои он қарор дод ва дар ботини он мавзеи ғизо муқарар дошту ҷамеъи қўоӣӣ ки дар мариммати бадан зарурӣаст аз « ғозиаҳу ҷозибау дофиъиу маскау ҳозима ва наУмия , ба он ато намӯда ва онро ба ғзоӣӣ ки хӯн ҳайвонотаст далолат кард ва ду болаш дод ки ба василаи онҳо ба талаби ғизо парвоз кунаду хартумаш ато кард ки аз он хӯнро ба худ бикашад ,у хартуми онро бо вуҷӯди ниҳояти борикӣ « мҷўФ кард то хӯни соф аз он боло равад ва онро тариқаи фурӯи бурдани хартум дар бадани ҳайвон ва макидан , таълим кард ва онро аз душмании инсони огоҳи сохт ва ёд дод ки чун инсони дасти худро ҳаракат диҳад қасди онро дорад , пас роҳи фирорашро омухту гӯши онро чунон шунаво гардонид ки ҳамҳамаи ҳаракати дастро аз давр май шунӯду роҳи фирор пеш мегирад ва чун даст сокин шуд боз « мъоўдт май намояд ва онро ду ҳадақа каромат фармуд ки мавозиъи ғизои худро бибинад ва ба самти он парвоз кунад , ва чун ҳадақа ӯ кучак буду маҳал « ҷФну мижа дар он набӯд ки гирду ғуборро аз ҳадақа муҳофизат кунад таълим он намӯд ки ба ду дасти худ гирду ғуборро аз ҳадақаи давр ва онро сайқал диҳад ва ба ин сабабаст ки ҳайвоноти хирад монанди магасу пашшаи алии алотсоли дастҳои худро ба ҳадақа мезананд ва ин қадар қалилӣаст аз аҷоиби сунъи худо дар он ,у чунончии аввалин ва охирин ҷамъ шаванд ки иҳота ба ҷамеъи аҷоиби зоҳирӣау ботинӣа он кунанд оҷиз мегирданд .

اما پشه: تأمل کن در آن، با وجود خردی جثه آن، خداوند عالم آن را به هیئت فیل، که بزرگترین حیوانات است خلق نموده و از برای آن خرطومی چون خرطوم فیل قرار داده، و جمیع اعضائی که از برای فیل است در آن خلق کرده، به علاوه دو بال و دو شاخ و این جثه ضعیف را منقسم به اعضای ظاهریه و باطنیه فرموده است، و دو دست و دو پای آن را کشیده و دو چشم و دو گوش آن را شکافت، و سر و شکم از برای آن قرار داد و در باطن آن موضع غذا مقرر داشت و جمیع قوائی که در مرمت بدن ضروری است از «غاذیه و جاذبه و دافعه و ماسکه و هاضمه و نامیه، به آن عطا نموده و آن را به غذائی که خون حیوانات است دلالت کرد و دو بالش داد که به وسیله آنها به طلب غذا پرواز کند و خرطومش عطا کرد که از آن خون را به خود بکشد، و خرطوم آن را با وجود نهایت باریکی «مجوف کرد تا خون صاف از آن بالا رود و آن را طریقه فرو بردن خرطوم در بدن حیوان و مکیدن، تعلیم کرد و آن را از دشمنی انسان آگاه ساخت و یاد داد که چون انسان دست خود را حرکت دهد قصد آن را دارد، پس راه فرارش را آموخت و گوش آن را چنان شنوا گردانید که همهمه حرکت دست را از دور می شنود و راه فرار پیش می گیرد و چون دست ساکن شد باز «معاودت می نماید و آن را دو حدقه کرامت فرمود که مواضع غذای خود را ببیند و به سمت آن پرواز کند، و چون حدقه او کوچک بود و محل «جفن و مژه در آن نبود که گرد و غبار را از حدقه محافظت کند تعلیم آن نمود که به دو دست خود گرد و غبار را از حدقه دور و آن را صیقل دهد و به این سبب است که حیوانات خرد مانند مگس و پشه علی الاتصال دستهای خود را به حدقه می زنند و این قدر قلیلی است از عجایب صنع خدا در آن، و چنانچه اولین و آخرین جمع شوند که احاطه به جمیع عجایب ظاهریه و باطنیه آن کنند عاجز می گردند.

Ва аммо занбӯр : тафаккур кун ки чигуна худованди ҳаким аз оби даҳони он муму асалро офарид ки яке нуру зиё ,у дайгарии марҳам ва шифост ва онро таълим кард то аз гулҳоу шукуфаҳо ғизои худро бардорад ва аз наҷосоту касофоти иҷтиноби намояд ва аз барои эшон подшоҳӣ қарор доду ҳайати онро аз дигарон мумтоз карду ҳамаро мутӣъу мнқоди амр ва наҳй он гардонид ва онро адлу сиёсати омухту хайрхоҳ ҳама гардонид то якеро бар дар хона гумошт ки ҳар кадом ки наҷис бошад манъ кунаду бикашад ва ба он ваҳй намӯд ки дар баландӣҳо ва кӯҳҳо ва дарахтҳо аз мум хона созад то аз офот маҳфӯз бошанд .

و اما زنبور: تفکر کن که چگونه خداوند حکیم از آب دهان آن موم و عسل را آفرید که یکی نور و ضیاء، و دیگری مرهم و شفاست و آن را تعلیم کرد تا از گلها و شکوفه ها غذای خود را بردارد و از نجاسات و کثافات اجتناب نماید و از برای ایشان پادشاهی قرار داد و هیئت آن را از دیگران ممتاز کرد و همه را مطیع و منقاد امر و نهی آن گردانید و آن را عدل و سیاست آموخت و خیرخواه همه گردانید تا یکی را بر در خانه گماشت که هر کدام که نجس باشد منع کند و بکشد و به آن وحی نمود که در بلندیها و کوهها و درختها از موم خانه سازد تا از آفات محفوظ باشند.

Ва назар кун дар кайфияти баннои хонаҳои эшон ки ҳамаро ба шакли мсдс май созанд , зеро агар « мстдири сохтндӣ дар беруни хонаҳо халалу фараҷ « мӯҳмал монадӣ ва агар мураббаъ банно кардандӣ завоёии он дар андаруни холӣ будӣ , пас шакли мсдсро ихтиёр карданд ки ҳеҷ музиъӣ аз мавозиъи хориҷау дохилаи он зойеъ намонад « Фсбҳони ман холиқи хабиру ҳакими латифу басир » .

و نظر کن در کیفیت بنای خانه های ایشان که همه را به شکل مسدس می سازند، زیرا اگر «مستدیر ساختندی در بیرون خانه ها خلل و فرج «مهمل ماندی و اگر مربع بنا کردندی زوایای آن در اندرون خالی بودی، پس شکل مسدس را اختیار کردند که هیچ موضعی از مواضع خارجه و داخله آن ضایع نماند «فسبحان من خالق خبیر و حکیم لطیف و بصیر».