Буд дар аҳдии яке бозоргон
بود در عهدی یکی بازارگان
наменадид Аслан зи савдоеи зиён
میندید اصلاً ز سودایی زیان
Гар харидии санг ё хоки замин
گر خریدی سنگ یا خاک زمین
намешудӣ ноёб чун дар смин
میشدی نایاب چون دُرّ ثمین
Рафт дар Бағдоди баҳри имтиҳон
رفت در بغداد بهر امتحان
Сад шутури хурмои харид ва шуд равон
صد شتر خرما خرید و شد روان
Ҷониби Басраи паии байъу шро
جانب بصره پی بیع و شرا
То сетанд зераи хурморо баҳо
تا سِتانَد زیره خرما را بها
Зераро ҳам ҷониби Кирмони барад
زیره را هم جانب کرمان بِرَد
Себ созад сӯии асФоҳони барад
سیب سازد سوی اصفاهان بِرَد
То бибинад бахти худро дар амал
تا ببیند بخت خود را در عمل
Гуфт ё бахт ва равон шуд бо аҷҷал
گفت یا بخت و روان شد با عجل
Азқзои султон Басра шуд бурун
ازقضا سلطان بصره شد برون
Баҳри сайд аз Басра бо ҷамъии фузун
بهر صید از بصره با جمعی فزون
Ҳар тараф май тохт аз баҳри шикор
هر طرف میتاخت از بهر شکار
Гуҳ фиканд асб аз ямини гуҳ аз ясор
گه فکند اسب از یمین گه از یسار
Оқибати зини гирудору доварӣ
عاقبت زین گیرودار و داوری
Ёва шуд зи ангушти шаҳи ангуштарӣ
یاوه شد ز انگشت شه انگشتری
Қимати он , боҷи Кашмӣру хутан
قیمت آن، باجِ کشمیر و ختن
Бо хароҷи Мисру шомоту Яман
با خراج مصر و شامات و یمن
Омад андари ҷустуҷӯи ҳам подшоҳ
آمد اندر جستجو هم پادشاه
Ҳам амир ва ҳам вазир ва ҳам сипоҳ
هم امیر و هم وزیر و هم سپاه
Бештари ҷустанд ва кам тар ёфтанд
بیشتر جُستند و کمتر یافتند
Оқибат аз ҷустанаш рӯ тофтанд
عاقبت از جُستنش رو تافتند
Хастаи гаштанди он гуруҳ аз ҷустуҷӯ
خسته گشتند آن گروه از جستجو
Шоҳи хашми олӯдаи з асб омад фурӯ
شاه خشمآلوده ز اسب آمد فرو
Бар тел хокӣ нишаст ӯ хашмнок
بر تل خاکی نشست او خشمناک
Пешкоронаши ҳама дар рӯй хок
پیشکارانش همه در روی خاک
Аз ғазаб мекард дар ҳар сӯи нигоҳ
از غضب میکرد در هر سو نگاه
Корвонӣ дид меояд зи роҳ
کاروانی دید میآید ز راه
Гуфт сӯй ман кашид ин корвон
گفت سوی من کِشید این کاروان
То бпрсмшони зи ҷой ва аз макон
تا بپرسَمْشان ز جای و از مکان
То бипурсам чист эшонро матоъ
تا بپرسم چیست ایشان را متاع
Калаками мсؤўли калаками қавми роъ
کلکمْ مَسْؤُولٌ کلکمْ قومٌ راع
То бдонндм ки ман аинҷостм
تا بدانَنْدَم که من اینجاسْتم
Ҳоҷатӣ гар ҳасташон гўёстм
حاجتی گر هستشان گویاستم
Шоҳи роъӣу раият чун гила
شاه راعی و رعیت چون گله
Кӣ гузорад гиларо роъии яла ? !
کِی گذارد گلّه را راعی یله؟!
Гар раияти сӯии роъии ноядӣ
گر رعیت سوی راعی نایدی
Рафтани роъии сӯй ӯ боядӣ
رفتن راعی سوی او بایدی
Шоҳ он бошад ки хонд сӯии хеш
شاه آن باشد که خوانَد سوی خویش
Бенавоёни сўзмндони пареш
بینوایان سوزمندانِ پریش
Вар буд бе дасти впоиии лангу кӯр
ور بُوَد بیدستوپایی لنگ و کور
Худ ба сӯй ӯ равад аз роҳи давр
خود به سوی او رود از راه دور
Нарми нармак ҳолашон прессон шавад
نرمنرمک حالشان پُرسان شود
Ҳам зи сӯзи дардашон ҷӯён шавад
هم ز سوز دردشان جویان شود
эй басо бе дасти впоёни алил
ای بسا بیدستوپایانِ علیل
ӯ фитодаи зер пой нараҳ пел
او فتاده زیر پای نرّهپیل
эй басои гунҷишк бе барги внўо
ای بسا گنجشک بیبرگونوا
Давр ӯ бигрифта ҳар сӯи бошаҳ ҳо
دور او بگرفته هر سو باشهها
Ҳаркиро чанголу минқорӣ буд
هرکه را چنگال و منقاری بُوَد
Дарпайии сайди дили афкорӣ буд
درپی صید دلافکاری بُوَد
Дили бдзднд аз даруни сина ҳо
دل بدزدند از درون سینهها
Дар миёни чинаи донҳо чина ҳо
در میان چینهدانها چینهها
Шоҳ дар харгоҳ ва бар даргаи ҳиҷоб
شاه در خرگاه و بر درگه حجاب
Чун нагардад шаҳри вайрони даҳ хароб ? !
چون نگردد شهر ویران ده خراب؟!
Ҳону ҳон эй Подшаҳ ҳушёр бош
هان و هان ای پادشه هشیار باش
Вақт хобат мерасад ҳушёр бош
وقت خوابت میرسد هشیار باش
Шоҳ набӯд онкӣ хусбад ним рӯз
شاه نَبوَد آنکه خسبد نیمروز
Сад бараҳна бар дараш бо дарду сӯз
صد برهنه بر درش با درد و سوز
Шоҳӣ ва хуфтан ба санҷобу смўр
شاهی و خفتن به سنجاب و سمور
Дар буруни афтодаи сад мискини ъўр
در برون افتاده صد مسکین عور
Ман басӣ дорам дар ин мақсади мақол
من بسی دارم در این مقصد مقال
Лек бигзорам ки танг омад маҷол
لیک بگذارم که تنگ آمد مجال
Ҳам маҷолами танг ва ҳам дили танг тар
هم مجالم تنگ و هم دل تنگتر
Онкӣ бояд башнавад ҳам ҳаст кар
آنکه باید بشنود هم هست کر
Чунки шоҳ Басра шуд дар корвон
چونکه شاه بصره شد در کاروان
Гуфташон кӣ буд корвони солоратон
گفتشان کَیْ بود کاروانسالارتان
Марди бозаргон ба пеши устод ва кард
مرد بازرگان به پیش اِستاد و کرد
Сад сано аз баҳри он султони фард
صد ثنا از بهر آن سلطان فرد
Гуфт ое аз куҷо ? бор ту чист ?
گفت آیی از کجا؟ بار تو چیست؟
Дар куҷои ин бори ту вогрд нест ?
در کجا این بار تو واگرد نیست؟
Гуфт аз Бағдод , мақсад Басра аст
گفت از بغداد، مقصد بصره است
Борҳоем ҷумлаи тмр ва тмраҳ аст
بارهایم جمله تمر و تمره است
Гуфт хурмои сӯии Басраи барӣ ? !
گفت خرما سوی بصره بری؟!
Аблаҳӣ ҳастӣ ту ? ! ё савдогарӣ ? !
ابلهی هستی تو؟! یا سوداگری؟!
Хома чун ӣнҷо расед эй марди ҳуш !
خامه چون اینجا رسید ای مرد هوش!
Хӯни дарун сина ам омад ба ҷӯш
خون درون سینهام آمد به جوش
Зонка гуфтам ҳотифӣ дар гӯши ҷон :
زانکه گفتم هاتفی در گوشِ جان:
« ту аз он аблаҳтарӣ эй мстҳон »
«تو از آن ابلهتری ای مُستَهان»
Мояи умр гиромӣ доштӣ
مایهٔ عمر گرامی داشتی
Ҳин биовар то чаҳ зон бардоштӣ ? !
هین بیاور تا چه زان برداشتی؟!
Илми омӯзии барӣ ё армағон
علم آموزی بری یا ارمغان
Аз барои мударриси Каррӯбӣон
از برای مدرس کروبیان
Моя эй каз малик ҷон андӯхтӣ
مایهای کز مُلک جان اندوختی
Хуш ба мактаб додае бФрўхтӣ
خوش به مکتب دادهای بفروختی
Додӣ онро ва гирифтӣ аз иваз
دادی آن را و گرفتی از عوض
Ба зибр ба пеш ба зер ба иваз
به زبر به پیش به زیر به عوض
То барии инро ба он маҳфил ки ҳаст
تا بری این را به آن محفل که هست
Ҷабраили онҷои яке шогирди паст
جبرئیل آنجا یکی شاگرد پست
наменаёрӣ шарм эй соҳиби шараф
مینیاری شرم ای صاحبشرف
Шаст солаи умр худ кардӣ талаф
شصتساله عمر خود کردی تلف
Ҳосили ин шаст сол эй марди муфт
حاصل این شصت سال ای مرد مفت
Ман чаҳ гуфтам , он чаҳ гуфт ва ин чаҳ гуфт
من چه گفتم، آن چه گفت و این چه گفت
б зибр б пеш б зер б барӣ
ب زبر ب پیش ب زیر ب بری
То кунӣ таълими ҷбрил аз харӣ
تا کنی تعلیم جبریل از خری
Умр худ додӣ гирифтӣ эй ҳзўн
عمر خود دادی گرفتی ای حَزون
Ҷузваи донеи пари зи тхиилу знўн
جزوهدانی پر ز تخْییل و ظُنون
Ончии кор ту наёяд ҳилли иҷўз ? !
آنچه کار تو نیاید هل یجوز؟!
Ҳилли иҷўз назмаам лои иҷўз ? !
هل یجوز نظمه ام لا یجوز؟!
Хрқ оё дар фалаки ҷоиз буд ?
خرق آیا در فلک جایز بود؟
Ин фалаки қодир ва ё оҷиз буд ?
این فلک قادر و یا عاجز بود؟
Ҳаст оё ин ҳиўлӣ ё сувар ?
هست آیا این هیولی یا صُوَر؟
ё сувар ҳаст аз ҳиўлӣ бехабар ?
یا صور هست از هیولی بیخبر؟
Чанд бошад ё раби ақсоми арз ?
چند باشد یا رب اقسام عَرَض؟
Гар надонам чун кунам бо ин ғараз ? !
گر ندانم چون کنم با این غرض؟!
Чанд газ бошад замин то осмон ?
چند گز باشد زمین تا آسمان؟
Ҷонат аз кунат барояд эй фалон
جانت از کونت برآید ای فلان
Чанд тхиилӣ ба ҳам барме наҳй ? !
چند تخْییلی به هم برمینهی؟!
Хешро олам наҳй ном онгаҳе ? !
خویش را عالم نهی نام آنگهی؟!
Илм агар ин аст бигзор ва бирав
علم اگر این است بگذار و برو
Сад шутури зини илм назд ман ду ҷӯ
صد شتر زین علم نزد من دو جو
Рӯи сбдбоФии биомуз эй амӯ
رو سبدبافی بیاموز ای عمو
Гардаи ноне ба дастовар азу
گردهٔ نانی به دست آور ازو
Ҳаст илми фиқҳи аҳком эй писар
هست علم فقه احکام ای پسر
Гарчи назд аҳли имони муътабар
گرچه نزد اهل ایمان معتبر
Лек имрӯзи он ҳама тхиил шуд
لیک امروز آن همه تخْییل شد
Сади роҳу монеъ такмил шуд
سدّ راه و مانع تکمیل شد
Фиқҳ хуб омад вале баҳри амал
فقه خوب آمد ولی بهر عمل
Не барои баҳсу таърифу ҷадал
نِی برای بحث و تعریف و جدل
Пшклигар ҷуст аз кун бизӣ
پشکلی گر جست از کون بزی
Кӯр шуд зон чашми марди ҳурмузӣ
کور شد زان چشم مرد هرمزی
Он дят оё ба соҳиби бузад буд ? !
آن دیت آیا به صاحب بزد بود؟!
ё дят бо қозии ҳурмуз буд ? !
یا دیت با قاضی هرمز بود؟!
Гар з қоф афтод анқо бар чаҳӣ
گر ز قاف افتاد عنقا بر چِهی
Чанд далв аз он кашигар огаҳӣ ? !
چند دلو از آن کشی گر آگهی؟!
Хӯн ҳайз ояд агар аз гӯши зан
خون حیض آید اگر از گوش زن
Ҳукми он чбўд ? ! бигӯ эй бўолҳсн !
حکم آن چِبوَد؟! بگو ای بوالحسن!
Гар занӣ гардад зи ҷинии ҳомила
گر زنی گردد ز جنی حامله
Ирс ӯ чбўди зи ҷин эй сддлаҳ ? !
ارث او چِبوَد ز جن ای صددله؟!
Ин ғалат бошад ғалати андари ғалат
این غلط باشد غلط اندر غلط
Сарф кардани умри худро ин нмт
صرف کردن عمر خود را این نمط
Кори дории ин қадар дар пеш ва пас
کار داری اینقدر در پیش و پس
эй бародар ки худо гуяд ки бас
ای برادر که خدا گوید که بس
Гар бадоне дар ақаб ҳо чистат
گر بدانی در عقبها چیستت
Фурсати хоридн сар нестат
فرصت خاریدن سر نیستت
Худ бидиҳ инсоф эй мард гузин
خود بده انصاف ای مرد گزین
Ҳеҷ оқил мекунад кории чунин ? !
هیچ عاقل میکند کاری چنین؟!
Вақти танги хешро бФрўхтн
وقت تنگ خویش را بفروختن
Ин шлнгу таҳтаҳо омухтан ? !
این شلنگ و تختهها آموختن؟!
Номи онро илм кардани зи аблаҳӣ
نام آن را علم کردن ز ابلهی
Бурданаш назд млоики вонгаҳе
بُردنش نزد ملایک وانگهی
Ин ба назд марди донои зишт тар
این به نزد مرد دانا زشتتر
ё ба Басраи бурданати хурмоитар ? !
یا به بصره بردنت خرمای تر؟!
Чун шунид ин , марди бозаргони зи шоҳ
چون شنید این، مرد بازرگان ز شاه
Бар замин бинишаст гуфт эй ҷони табоҳ
بر زمین بنشست گفت ای جان تباه