Бар ҷонвару наботу арқон

بر جانور و نبات و ارکان

Солор ки кардат эй сухани дон ?

سالار که کردت ای سخن‌دان؟

Вази хоки сияҳи бурун ки оварад

وز خاک سیه برون که آورد

Ин неъмат бекарону алвон ?

این نعمت بی‌کران و الوان؟

Хуонеаст замини пари зи неъмат

خوانی است زمین پر ز نعمت

Ту хок махонаш низ хон хон

تو خاک مخوانش نیز خوان‌خوان

Хуишон туанд ҷонвари пок

خویشان تو اند جانور پاک

Зеро ки ту зиндае чу эшон

زیرا که تو زنده‌ای چو ایشان

Пас чунки раҳеу бандаи гаштанд ,

پس چونکه رهی و بنده گشتند،

эй хеш , туро бҷмлаҳи хуишон ?

ای خویش، تو را بجمله خویشان؟

Ту дар хазу буз ба зери торам

تو در خز و بز به زیر طارم

Хўишонти бараҳнау парешон

خویشانت برهنه و پریشان

Эшон зи ту ҷумла бе ниёзанд

ایشان ز تو جمله بی‌نیازند

Вази бими ту монда дар биёбон

وز بیم تو مانده در بیابان

Ту меҳтарӣу ниёзмандӣ

تو مهتری و نیازمندی

Нашунӯд касе маӣ бар ин сон

نشنود کسی مهی بر این سان

Гар шери қавӣ тараст аз ту

گر شیر قوی‌تر است از تو

Чунаст зи бонги ту гурезон ?

چون است ز بانگ تو گریزان؟

Вари пели зи ту ба тан фузун аст

ور پیل ز تو به تن فزون است

Бар пели туро ки дод султон ?

بر پیل تو را که داد سلطان؟

Бигори ту чун ҳаме кунад об

بیگار تو چون همی کند آب

То ғалла диҳадат санги гардон ?

تا غله دهدت سنگ گردان؟

Оташ ба мурод туаст зинда

آتش به مراد توست زنده

Дар оҳану санги хораи пинҳон

در آهن و سنگ خاره پنهان

Фармони туро чаро мутӣъ аст

فرمان تو را چرا مطیع است

То пухтаи хурии бадву бирён ?

تا پخته خوری بدو و بریان؟

Дар оҳану санг чун нишаста аст

در آهن و سنگ چون نشسته است

Ин гавҳар бе қарори урён ?

این گوهر بی‌قرار عریان؟

Берун наҷаҳд магари бФрмонт

بیرون نجهد مگر بفرمانت

Ин гавҳари саъби азин ду зиндон

این گوهر صعب ازین دو زندان

Ҷузи ту зи ҳавои ҳаме ки созад

جز تو ز هوا همی که سازد

Чандини сухан чу дару марҷон ?

چندین سخن چو در و مرجان؟

Деҳқонӣ туаст хоки азиро

دهقانی توست خاک ازیرا

Хўишонт наянд чун ту деҳқон

خویشانت نیند چون تو دهقان

Арқони ҳамаи мари туро мутӣъ анд

ارکان همه مر تو را مطیع‌اند

Ҳарчанд худои рости арқон

هرچند خدای راست ارکان

Некӯ бингар ки : кистӣ худ

نیکو بنگر که: کیستی خود

Вази баҳр чаҳ эй раиси ҳайвон

وز بهر چه‌ای رئیس حیوان

Венаи кор ки кард ва худ чаро кард

وین کار که کرد و خود چرا کرد

Он кас ки бикрад бо ту эҳсон

آن کس که بکرد با تو احسان

Аз ҷонварон ба ҷумлагӣ нест

از جانوران به جملگی نیست

Ҷузи ҷони туро хиради нигаҳи бон

جز جان تو را خرد نگه‌بان

Бар ҷонварати хирад фузун аст

بر جانورت خرد فزون است

Вази нури хиради гирди шарафи ҷон

وز نور خرد گرد شرف جان

Вази нури хирад шудааст мо ро

وز نور خرد شده است ما را

Ин ҷонвар дигар ба фармон

این جانور دگر به فرمان

Озод шавад ба ақли банда

آزاد شود به عقل بنده

Вобод шавад ба ақли вайрон

واباد شود به عقل ویران

Обод ба ақли гашти гардун

آباد به عقل گشت گردون

Возод ба ақли гашти луқмон

وازاد به عقل گشت لقمان

Маърӯф ба диданаст чашмат

معروف به دیدن است چشمت

Дандонат муваккиласт бар нон

دندانت موکل است بر نان

Гӯшт башнавад ва даст бигирифт

گوشت بشنود و دست بگرفت

Байняти бёФти буии райҳон

بینیت بیافت بوی ریحان

Бингар : ба хирад чаҳ кардае кор

بنگر: به خرد چه کرده‌ای کار

Сад сол дар ин фарохи майдон

صد سال در این فراخ میدان

Бекор чарост ақл дар ту

بی‌کار چراست عقل در تو

Бар кор ҳамеша тези дандон

بر کار همیشه تیز دندان

Чизяти надод кон набоист

چیزیت نداد کان نبایست

Дорандаи рӯзгор , яздон

دارندهٔ روزگار، یزدان

Кор хирадаст боз ҷустан

کار خرد است باز جستن

Аз ҳосили халқу чарху даврон

از حاصل خلق و چرخ و دوران

Кор хирадаст дардҳо ро

کار خرد است دردها را

Оварад падед рӯй дармон

آورد پدید روی درمان

Аз марг бтар надид каси дард

از مرگ بتر ندید کس درد

Доноаш нахост ҳамчуи нодон

داناش نخواست همچو نادان

эй омада зон саройу монда

ای آمده زان سرای و مانده

Як чанд дар ин сарои меҳмон

یک چند در این سرای مهمان

Доно накушуд сар аз мукофот

دانا نکشد سر از مکافات

Бад карда бадӣ кашад ба поён

بد کرده بدی کشد به پایان

Як чанд ту хӯрдае ҷаҳон ро

یک چند تو خورده‌ای جهان را

Акнӯн бихӯрадат бози гиҳон

اکنون بخوردت باز گیهان

« чун ту бизанӣ бихӯрад боядат »

«چون تو بزنی بخورد بایدت»

Ин худ мисласт дар хуросон

این خود مثل است در خراسان

Бар хӯрдани ҷисм ҳар хӯранда

بر خوردن جسم هر خورنده

Дандони замонаи маргро дон

دندان زمانه مرگ را دان

Бингар ки хиради раҳеи намояд

بنگر که خرد رهی نماید

Зии растан аз ин азими събон

زی رستن از این عظیم ثعبان

Ҳақаст чунин ки гуфтамат марг

حق است چنین که گفتمت مرگ

Бар ҳақ машав бихираи гирён

بر حق مشو بخیره گریان

Тан хӯрд дар ин ҷаҳон ва ӯ мард

تن خورد در این جهان و او مرد

Бар ҷон набӯд зи марги нуқсон

بر جان نبود ز مرگ نقصان

Ҷонро накунад ҷаҳони уқубат

جان را نکند جهان عقوبت

Кӯро зи тан омадааст исён

کو را ز تن آمده است عصیان

Чун гашти яқин ки ҷон намирад

چون گشت یقین که جان نمیرد

Осони барраии зи марги осон

آسان برهی ز مرگ آسان

Осон ба хирад шавад туро марг

آسان به خرد شود تو را مرگ

Зин ба ки кунад баёну бурҳон ?

زین به که کند بیان و برهان؟

Машғӯли танӣ ки дев туаст ӯ

مشغول تنی که دیو توست او

Бали деви тӯй ва ӯ сулаймон

بل دیو توی و او سلیمان

Хандонати ҳамеи баради сӯии ҷир

خندانت همی برد سوی جر

Душмани бтар он буд ки хандон

دشمن بتر آن بود که خندان

эй бандаи тан , туро чаҳ бӯда аст

ای بندهٔ تن، تو را چه بوده‌است

Бо хотири тира рӯй рахшон ?

با خاطر تیره روی رخشان؟

Афтода ба чоҳ дар , чаҳ боядат

افتاده به چاه در، چه بایدت

Бар барда ба чархи тоқу айвон ?

بر برده به چرخ طاق و ایوان؟

Тани ҷилду савору ҷони пиёда

تن جلد و سوار و جان پیاده

Болинат чу хазу сар чу санадон

بالینت چو خز و سر چو سندان

Ҷонро ба накӯи сухани бпрўр

جان را به نکو سخن بپرور

Зин беш магари гирди девон

زین بیش مگر گرد دیوان

Бингар ки қавӣ нагашт ақлат

بنگر که قوی نگشت عقلت

То танат нагашт сусту халқон

تا تنت نگشت سست و خلقان

Чун ҷонаши азиздори доим

چون جانش عزیزدار دایم

Мафруш гарон харида арзон

مفروش گران خریده ارزان

Он кун ки хирад кунад ишорат

آن کن که خرد کند اشارت

То бршўӣ аз срӣ ба кайвон

تا برشوی از ثری به کیوان

Бгзор ба шукри ҳақи он кас

بگزار به شکر حق آن کس

Кӯ кард дили ту ақлро кон

کو کرد دل تو عقل را کان

Аз поки дил , эй писар , ҳамеи гӯй

از پاک‌دل، ای پسر، همی گوی

« сбҳонк ё илоҳи субҳон »

«سبحانک یا اله سبحان»

Бингар ба чаҳ фазл ва илм гашта аст

بنگر به چه فضل و علم گشته‌است

Ёқӯби ҷуҳуд ва ту мусулмон

یعقوب جهود و تو مسلمان

Он хон ки Масеҳро биёмад

آن خوان که مسیح را بیامد

Ороста аз раҳими раҳмон

آراسته از رحیم رحمان

Ту чун ба шаккӣ ки зии Муҳамад

تو چون به شکی که زی محمد

Номад ба азон басӣ яке хон ?

نامد به ازان بسی یکی خوان؟

Хон пеш туаст лекин аз ҷаҳл

خوان پیش توست لیکن از جهل

Ту гурусна Эй бираву аташон

تو گرسنه‌ای برو و عطشان

Аз номаи хабари надории аирок

از نامه خبر نداری ایراک

Брхўондаҳ нае магар ки унвон

برخوانده نه‌ای مگر که عنوان

Гўӣӣ ки « фалони маро чунин гуфт

گوئی که «فلان مرا چنین گفت

Ва оварад марои хабари зи баҳмон

و آورد مرا خبر ز بهمان

Каз мазҳабҳо дуруст ва ҳақ нест

کز مذهب‌ها درست و حق نیست

Ҷузи мазҳаби бўҳниФаҳи нӯъмон »

جز مذهب بوحنیفه نعمان»

Ҳорӯни замонаро надидӣ

هارون زمانه را ندیدی

эй ғарра шуда ба макр ҳомон

ای غره شده به مکر هامان

Райҳон ки диҳадат чун ҳамеи ту

ریحان که دهدت چون همی تو

Райҳон нашиносӣ аз муғелон ?

ریحان نشناسی از مغیلان؟

Огоҳ нае ки рег борид

آگاه نه‌ای که ریگ بارید

Бар сарат ба ҷои хиради борон

بر سرت به جای خرد باران

Гумроҳ шудӣ чу бар ту бигузашт

گمراه شدی چو بر تو بگذشت

Дар ҷомаи Ҷабраили шайтон

در جامهٔ جبرئیل شیطان

Аз шеру з май хабари надорӣ

از شیر و ز می خبر نداری

эй сирка харидау сапандон

ای سرکه خریده و سپندان

Огоҳи шӯй чу бози пурсад

آگاه شوی چو باز پرسد

Доноти зи мушкилоти фарқон

دانات ز مشکلات فرقان

Чун хира шавад сарат дар он роҳ

چون خیره شود سرت در آن راه

Раҳбари набавии ту балки ҳайрон

رهبر نبوی تو بلکه حیران

Чун барф буд биҷои сабза

چون برف بود بجای سبزه

Даии моҳ буд на моҳи Нитсаон

دی ماه بود نه ماه نیسان

эй ҳуҷҷати дайн ба дасти ҳикмат

ای حجت دین به دست حکمت

Гирд аз сар носибӣ биафшон

گرد از سر ناصبی بیفشان