Андарин ду байт шаш суоласт , ҳамаи маҷҳӯл : яке даҳр ,у дигари ҳақ , ва се дигрсрўр . Ҳаме гуяд : бурҳони барин ки гуфтеми ҳаёти рўзгзорост низ « ки » суол чаҳорумаст , маҷҳӯласт , бад-ӣни лафз кӯ гуфтаст ,у панҷуми камол , вшшми ғайбат .

اندرین دو بیت شش سوالست، همه مجهول: یکی دهر، و دیگر حق، و سه دیگرسرور. همی گوید: برهان برین که گفتیم حیات روزگذاراست نیز «که» سوال چهارمست، مجهول است، بدین لفظ کو گفته‌ست، و پنجم کمال، وششم غیبت.

Ва ҷавоби фалсафии азин суолҳо нахусти мари даҳри рост ки гуфт : даҳри бақо мутлақаст мари арвоҳи муҷаррадро кони бзир аҷсом нест ,у мари онро фасод вФно нест . Ва низ гуфтанд ки « даҳри бқоءи зиндаи доранда зот хешаст . » яъне ончи зиндагӣ аз зот ӯ бошад намирад ,у бақо онч намирад даҳраст . Ва гуфтанд ки замони даҳр мтҳизаст , ва он бқоءи аҷсод (аст . )у маънӣ « ҳаёти рўзгзор » замонаст наздики уқало . Ва « камол » бқўли арсттолиси ҷавҳар нафасаст , ки мар ӯро пурседанд ки « нафас чист ? » гуфт « алнФси камоли ҷисми табиии зии ҳиўаҳи билқувва . » гуфт « нафаси камоли ҷисмӣ табиӣаст кони бҳди қӯт зиндааст » , яъне ки ҷисми ҷўҳрист ки зиндагии андрў бқўтаст . Ва ҳукамои дайни ҳақи алайҳими ассалом ҳамин гуфтанд , аз баҳри онки мар ӯро сояи нафас ниҳодаанд ки ӯ бзоти хеш зиндааст , то ҷисми бзндгии зотӣ ки нафасаст зинда шавад бзндгии арзӣ . Ва мари ҷисмро сояи нафаси гуфтани қавл муҳкамаст , аз баҳри онки соя ҳар чиз монанди чиз бошад . Ва чу нафаси зинда зотӣаст ( ва ) ҷисми зинда бқўтаст , ӯ мари зиндаи зотиро бмнзлт соя бошад . Ва чу ҷисми ҷўҳрист ки зндгиши бҳд қӯтаст ,у ҷисми азин қӯти онгоҳ бФъл ояд ки нафасӣ аз нуфуси номӣ ё ҳайвонӣ бадв расад , ва чу зиндагӣ ки андари ҷисм бқўтаст ҳамеи бнФси номӣ бФъл ояд ,у онч аз қӯт бФъл ояд аз нақз бкмол расад , пас дуруст шуд ки нафаси камол ҷисм бошад . Ва ин ҳаддӣаст ки мари нафасро ниҳодааст ин файласуф бар тариқати хеши сахти тамом . Азин суолоти ончи ҳкмоءи фалсафаро андарин суханаст , инаст ки ёд кардем .

و جواب فلسفی ازین سوالها نخست مر دهر راست که گفت: دهر بقا مطلق است مر ارواح مجرد را کآن بزیر اجسام نیست، و مر آن را فساد وفنا نیست. و نیز گفتند که «دهر بقاء زنده دارنده ذات خویشست.» یعنی آنچ زندگی از ذات او باشد نمیرد، و بقا آنچ نمیرد دهر است. و گفتند که زمان دهر متحیز است، و آن بقاء اجساد (است.) و معنی «حیات روزگذار» زمان است نزدیک عقلا. و «کمال» بقول ارسططالیس جوهر نفس است، که مر او را پرسیدند که «نفس چیست؟» گفت«النفس کمال جسم طبیعی ذی حیوة بالقوه.»گفت «نفس کمال جسمی طبیعی است کان بحد قوت زنده است»، یعنی که جسم جوهریست که زندگی‌اندرو بقوت است. و حکما دین حق علیهم‌السلام همین گفتند، از بهر آنک مر او را سایه نفس نهاده‌اند که او بذات خویش زنده است، تا جسم بزندگی ذاتی که نفس است زنده شود بزندگی عرضی. و مر جسم را سایه نفس گفتن قول محکم است، از بهر آنک سایه هر چیز مانند چیز باشد. و چو نفس زنده ذاتی است (و) جسم زنده بقوت است، او مر زنده ذاتی را بمنزلت سایه باشد. و چو جسم جوهریست که زندگیش بحد قوت است، و جسم ازین قوت آنگاه بفعل آید که نفسی از نفوس نامی یا حیوانی بدو رسد، و چو زندگی که‌اندر جسم بقوت است همی بنفس نامی بفعل آید، و آنچ از قوت بفعل آید از نقض بکمال رسد، پس درست شد که نفس کمال جسم باشد. و این حدیست که مر نفس را نهاده است این فیلسوف بر طریقت خویش سخت تمام. ازین سوالات آنچ حکماء فلسفه را‌اندرین سخنست، اینست که یاد کردیم.

Ва аммо ҷавоби аҳли тоўили марин суолҳоро онаст ки гӯйем аз онч шунӯдем бҳзрти муқаддасаи эмоми набавӣ аз хонадони илму китобу шариъати бадастӯрии эшон алайҳими ассалом ки пурседанд аз эмоми ҳақи носрлдини аллоҳи алайҳи ассалом ки « ҳикмати Фозлтрст ё ҳақ ? » ӯ алайҳ ассалом гуфт « ҳикмат фозил тараст аз ҳақ , аз баҳри онки ҳақ бҳкмт ҳақаст . Онгоҳ гуфт ки « ҳақ онаст ки шабаҳатро бардорад аз муштабаҳ , ва ҳикмат амалӣаст бълм карда . Ва ҳрк илмӣ донад , ва он илми азу басӯрат амал берун наёяд , ӯ ҳаким набошад . » . Ва гуфт « ( илм ) бории субҳонаи ташкил ва тасвир ҷисмаст ,у амали илоҳӣ ибдоъ оламаст бад-ӣни ҷисми куллӣ мушкил , то бдлолти ин амали илмии гуфтем ки мубдиъ ҳақ ҳакимаст . » ин қавл аз ӯст алайҳи ислом . Ва мо бар шарҳи ин қавл ки ӯ алайҳ ассалом гуфт « илми ташкил ҷисмаст . » гӯйем : дурустаст ки илми ташкил ҷисмаст . Ва он бадв навъаст : яке азу сунъӣасту ташкили аҷсоми собити алшкл , чунин ки оламаст қоими бошколи хеш . Ва дигари қўлисти бтшкили мари ҷавҳари ҳаворо бшклҳои ҳуруфу калимот ки он зуд зоил шавад , аз баҳри онк илмӣ муҷассамаст бдончи ҳамеи ҳавои кўҷсмст мушкил шавад бълми ҳаким .

و اما جواب اهل تاویل مرین سوالها را آنست که گوییم از آنچ شنودیم بحضرت مقدسه امام نبوی از خاندان علم و کتاب و شریعت بدستوری ایشان علیهم السلام که پرسیدند از امام حق ناصرلدین‌الله علیه‌السلام که «حکمت فاضلترست یا حق؟»او علیه‌السلام گفت«حکمت فاضل ترست از حق، از بهر آنک حق بحکمت حقست. آنگاه گفت که «حق آنست که شبهت را بردارد از مشتبه، و حکمت عملیست بعلم کرده. و هرک علمی داند، و آن علم ازو بصورت عمل بیرون نیاید، او حکیم نباشد.». و گفت «(علم) باری سبحانه تشکیل و تصویر جسمست، و عمل الهی ابداع عالمست بدین جسم کلی مشکل، تا بدلالت این عمل علمی گفتیم که مبدع حق حکیمست.» این قول از اوست علیه‌اسلام. و ما بر شرح این قول که او علیه‌السلام گفت «علم تشکیل جسم است.» گوییم: درست است که علم تشکیل جسم است. و آن بدو نوع است: یکی ازو صنعی است و تشکیل اجسام ثابت‌الشکل، چنین که عالمست قایم باشکال خویش. و دیگر قولیست بتشکیل مر جوهر هوا را بشکلها حروف و کلمات که آن زود زایل شود، از بهر آنک علمی مجسمست بدانچ همی هوا کوجسمست مشکل شود بعلم حکیم.

Ва ҳақи бнздик уқало онаст ки иштибоҳи бадв зоил шавад , ва бузургтар иштибоҳии андар муташобиҳот китобаст , ки он ҷузи бтоўили брнхизд , чунонк худои таъолӣ сипас аз онки муташобиҳоти китобро ёд кард , гуфт : тоўили ҷузи худоӣу бузургону панҷаи фурӯи бардагони андари илми дайн касе надонад , бад-ӣни оят : қавла «у моиълми тоўилаҳи алои аллоҳи волросхўни фии алълм . » андари ин қавл гуфта шудаст ки иштибоҳи бтоўил зоил шавад . Ва чу чунинаст , зоҳираст ки ҳақи худованд тоўиласт , аз баҳри онки ҳақи бадви ҳаме ҳақ шавад ва падед ояд ,у ботили бадви ҳаме ботил шавад аз муташобиҳот , чунонк худоӣ гуфт : қавла « лиҳқ алҳақу ибтли алботлу луи караи алмҷрмўн » . Ва ҳақи тоўилст ,у далел бар онки ҳақ тоўиласт қавли хдоисти субҳона ки ҳикоят кард аз Юсуф алнабӣ алайҳи ассаломи кӯи мари ёқӯбро гуфт эй « падар ! ин тоўил аз хоб манаст ки маниш дидам ,у худои мари онро ҳақ кард » бад-ӣни оят : қавла «у қол ё абати ҳозои тоўили руъёии ман қабл , қади ҷаълҳо рабии ҳқо . »у мари ин ҳақро зоҳиркунанда ӣӣ ҳаст ,у зоҳиркунанда ҳақи суханони худоӣ субҳонааст , чунонк гуяд : қавла « виридоллаҳи ани иҳқ алҳақ бклмотаҳу иқтъи добри алкоФрин . » . Воҷиб ояд ки худованди тоўилу гзорндгони тоўили бФрмон ӯ суханон худоӣанд , чунонк исои алайҳи ассаломи суханӣ буд аз суханони худои таъолии бҳкми ин оят ( ки ) ҳаме гуяд : қавла « анмои алмсиҳи исои ибни Марями расӯли аллоҳу клмтаҳи алқиҳои илои Марям ва рӯҳ манеҳ . » ва ҳамчунин мари расӯли Мустафоро алайҳи ассаломи худои таъолӣ « китоби хеш » гуфт бад-ӣни ояти қавла : ҳозо « китоби интқ » алайкум « бо лҳқ . »

و حق بنزدیک عقلا آنست که اشتباه بدو زایل شود، و بزرگتر اشتباهی‌اندر متشابهات کتابست، که آن جز بتاویل برنخیزد، چنانک خدای تعالی سپس از آنک متشابهات کتاب را یاد کرد، گفت: تاویل جز خدای و بزرگان و پنجه فرو بردگان‌اندر علم دین کسی نداند، بدین آیت: قوله «و مایعلم تاویله الا الله والراسخون فی العلم.»‌اندر این قول گفته شدست که اشتباه بتاویل زایل شود. و چو چنین است، ظاهرست که حق خداوند تاویل است، از بهر آنک حق بدو همی حق شود و پدید آید، و باطل بدو همی باطل شود از متشابهات، چنانک خدای گفت: قوله«لیحق‌الحق و یبطل‌الباطل و لو کره‌المجرمون».و حق تاویلست، و دلیل بر آنک حق تاویل است قول خدایست سبحانه که حکایت کرد از یوسف‌النبی علیه‌السلام کو مر یعقوب را گفت ای «پدر! این تاویل از خواب منست که منش دیدم، و خدای مر آن را حق کرد» بدین آیت: قوله «و قال یا ابت هذا تاویل رویای من قبل، قد جعلها ربی حقا.» و مر این حق را ظاهر کننده‌ئی هست، و ظاهر کننده حق سخنان خدای سبحانه است، چنانک گوید: قوله «ویریدالله ان یحق الحق بکلماته و یقطع دابر‌الکافرین.». واجب آید که خداوند تاویل و گزارندگان تاویل بفرمان او سخنان خدای‌اند، چنانک عیسی علیه‌السلام سخنی بود از سخنان خدای تعالی بحکم این آیت (که) همی گوید: قوله«انما‌المسیح عیسی‌ابن مریم رسول الله و کلمته‌القیها الی مریم و روح منه.» و همچنین مر رسول مصطفی را علیه‌السلام خدای تعالی «کتاب خویش» گفت بدین آیت قوله: هذا «کتاب ینطق» علیکم «با‌لحق.»

( худованд ) илми тоўили васии расӯл аллоҳаст ,у мдққони даъват истихроҷӣ кардаанд азин се ном : яке алӣ ,у дигари ҳақ , ва се дигрўсӣ . Ва гуфтанд : ҳисоби ду ҳарф « ҳақ » баҳисоби ҷамал бо ҳар ду ҳарф баробараст бо ҳисоби номи худованди тоўил , . Вҳсоби се ( ҳарфи васӣ ) бо ҳарасаи ҳарф ва бо ном низ баробараст бо ҳисоби номи худованди тоўил ва ин сатр латифаст . Вчўи заволи иштибоҳ баҳақаст , онгоҳ тоўиласт ончи иштибоҳи бадв зоил шавад . Пас натиҷаи бурҳонии азин ду муқаддама он ояд ки тоўил ҳақаст . Ва тоўили бози бурдан сухан бошад бовел ӯ ,у аввали ҳама мавҷӯдот ибдоъаст кӯ бъқл муттаҳидаст , ва мӯед ҳама расӯлон ақласт . « пас » воҷиб ояд донистан ки ибдоъ ҳақаст ки сухани бтоўил аз ақли пзрФтсти бтўсти анбиёи алайҳими ассалом .

(خداوند) علم تاویل وصی رسول‌الله است، و مدققان دعوت استخراجی کرده‌اند ازین سه نام: یکی علی، و دیگر حق، و سه دیگروصی. و گفتند: حساب دو حرف «حق» بحساب جمل با هر دو حرف برابر است با حساب نام خداوند تاویل،. وحساب سه (حرف وصی) با هرسه حرف و با نام نیز برابر است با حساب نام خداوند تاویل و این سطر لطیفست. وچو زوال اشتباه بحق است، آنگاه تاویل است آنچ اشتباه بدو زایل شود. پس نتیجه برهانی ازین دو مقدمه آن آید که تاویل حقست. و تاویل باز بردن سخن باشد باول او، و اول همه موجودات ابداعست کو بعقل متحدست، و موید همه رسولان عقلست. «پس» واجب آید دانستن که ابداع حقست که سخن بتاویل از عقل پذرفتست بتوسط انبیا علیهم‌السلام.

Аммо сарвари мари ҷавҳари ақлро гӯйанд ки ҷинаи алмоўӣ ҷавҳар ӯст . Расӯли Мустафои алайҳ ассалом гуфт « чун биҳиштёни бнздик биҳишт расанд , ?дана биҳиштён бигиранд » бад-ӣни хабари азои азлФти алҷнаҳи лоҳлҳо , ахзҳми мрҳи алҷнаҳ . »у далел бар онки ҷавҳар ақл шодӣаст онаст ки саботи шодии бзўол ( ҷаҳл ) омадааст ,у завол ( ҷаҳл ) омадаи бълмст . Пас падед омад бад-ӣни муқаддамоти бурҳонӣ ки саботи шодии бълмст ,у илм феъл ақласт . Ва низ маълумаст ки ҳеҷ шодии мардумро бартар аз шодӣ фалак нест ,у фалаки ҷузи мари ақлро нест андари олами пас зоҳир шуд ки шодӣ ҷавҳар ақласт . Ва низ аз ҷумлаи ҳайвоноти ҷузи мардумро ки мари ӯрои нафас оқиласт ханда нест ,у ҳкмоءи фалсафаи як ҳади мардумро « зиндаи хндндаҳ » ниҳодаанд ,у хандаи изҳори шодӣ (аст ) ,у ихтисоси мардуми бихандаи гувоҳии рост гӯйаст бдонки ғояти шодии ақли рост .

اما سرور مر جوهر عقل را گویند که جنه‌الماوی جوهر اوست. رسول‌مصطفی‌ علیه‌السلام گفت «چون بهشتیان بنزدیک بهشت رسند، دنه بهشتیان بگیرند» بدین خبر اذا ازلفت الجنه لاهلها، اخذهم مرح الجنة.» و دلیل بر آنک جوهر عقل شادیست آنست که ثبات شادی بزوال (جهل) آمده است، و زوال (جهل) آمده بعلمست. پس پدید آمد بدین مقدمات برهانی که ثبات شادی بعلمست، و علم فعل عقلست. و نیز معلوم است که هیچ شادی مردم را برتر از شادی فلک نیست، و فلک جز مر عقل را نیست‌اندر عالم پس ظاهر شد که شادی جوهر عقلست. و نیز از جمله حیوانات جز مردم را که مر اورا نفس عاقل است خنده نیست، و حکماء فلسفه یک حد مردم را «زنده خندنده» نهاده‌اند، و خنده اظهار شادی (است)، و اختصاص مردم بخنده گواهی راست گوی است بدانک غایت شادی عقل راست.

Фомо дҳрро гуфтанд ки бақои ҷавҳар сармадӣаст ,у ҷавҳари сармадии аввалии ақл куллӣаст ,у бақо ӯ даҳраст . Ва чунонк даҳри андар уфуқ ақласт , замони андари уфуқ нафас куллӣаст , аънии иллат даҳр ақласт , чунонк иллати замон нафасаст . Ва бидон гуфтем ки иллати замон нафасаст , ки замони адад ҳаракот фалакаст наздики аҳл ҳар ду ҳикмат . Ва ҳаёти рўзгзорзмонст , ки андарин битҳоҳмӣ гуяд «у бози бурҳони онкии ҳаёти рӯзи гузор » яъне бурҳон бар онки даҳри бақо бе маргаст онаст ки замони рӯзи буруз ҳаме гузарад ( ва ) бақои зинда мирандааст . Ва чу бақои зиндаи мирандаи замон гузаранда бошад , воҷиб ояд ки бақои зиндаи нои миранда ки он нафасаст ва ақласт бақо сармадӣ бошад нои гузаранда ,у номи он даҳраст .

فاما دهررا گفتند که بقا جوهر سرمدی است، و جوهر سرمدی اولی عقل کلی است، و بقا او دهر است. و چنانک دهر‌اندر افق عقلست، زمان‌اندر افق نفس کلیست، اعنی علت دهر عقلست، چنانک علت زمان نفس است. و بدان گفتیم که علت زمان نفس است، که زمان عدد حرکات فلکست نزدیک اهل هر دو حکمت. و حیات روزگذارزمانست، که‌اندرین بیتهاهمی گوید«و باز برهان آنکه حیات روز گذار» یعنی برهان بر آنک دهر بقا بی‌مرگست آنست که زمان روز بروز همی گذرد (و) بقا زنده میرنده است. و چو بقا زنده میرنده زمان گذرنده باشد، واجب آید که بقا زنده نا میرنده که آن نفس است و عقل است بقا سرمدی باشد نا گذرنده، و نام آن دهر است.

Ва қавлии мухтасар бар изҳори даҳру замону тафсили эшон аз якдигар онаст ки гӯйем : замон аз даҳри бҳркоти фалак паймӯдааст ки номи он рўзўи шабу моҳу сол ва ҷуз онаст ,у даҳри замон то паймӯда ки мари ӯрои оғоз ва анҷом нест , бали даҳри замони дирангу бақо мутлақаст . Ва аммо бурҳон бар онки ҷавҳари нафас миранда несту бақо ӯ даҳраст , вбқо мутлақаст азалӣу абадӣ , онаст ки гӯйем : ҷасади мо зиндааст рӯзгорӣ , то зиндагии азуи ҳамеи бишавад . Пас донистем ки зиндагии ҷасад мо арзӣаст , онгаҳ гӯйем : ҳар маънӣӣ ки бързи андари чизе падед ояд , он маънии андари чизеи дигар ҷавҳарӣ бошад ва он чиз ки он маънии мари ӯро ҷавҳарӣ бошад , пеш аз он чиз бошад бавуҷуд аз он чиз ки он маънии андрўи бързи пдидоид , чунонк ҳаме байнем ки гармии арзӣ андроҳн мавҷӯдаст , ва чу оташи азу ҷудо нашавад гармии арзии азуи падед ҳаме ояд , он оташро гармии ҷўҳрист ; ва то оташи боҳн пайвастааст гармии арзӣ аз оҳан зоил нашавад . Ва чу зоҳир кардем ки маънии арзии андари чизе аз чизе ояд ки он маънии андрў ҷавҳарӣ бошад ,у ҷасади моро зиндагии арзӣ буд , натиҷаи азин муқаддамоти бурҳонӣ он ояд ки он чиз ки ҷасади мо азуи бзндгии арзии зинда буд зиндагии ҷўҳрист . Ва ончи зиндагӣ ӯ . Ҷавҳарӣ бошад мари ӯро марг набошад . Пас нафас ки зиндагии ҷасад мо бадваст , бҷўҳру зоти хеш зиндааст , на бчизии дигар . Ва чўбҷўҳри хеш зиндааст , ҳаргиз намираду бақо ӯ даҳраст , чунонк бақои ҷасад ки зиндагӣ ӯ ориятӣ аст замонаст ; лоҷарами нафаси бавуҷуди пеш аз ҷисмаст , чунонк оташи бавуҷуди пеш аз аҳнаст . Ва гуфтанд ки ақл бо даҳр якеаст , яъне пешӣ ва сипасӣ нест мари ақлро бо даҳр ,у нафаси андроФқи даҳри сет , чунонк замони андари уфуқ нафасаст .

و قولی مختصر بر اظهار دهر و زمان و تفصیل ایشان از یکدیگر آنست که گوییم: زمان از دهر بحرکات فلک پیموده است که نام آن روزو شب و ماه و سال و جز آنست، و دهر زمان تا پیموده که مر اورا آغاز و انجام نیست، بل دهر زمان درنگ و بقا مطلق است. و اما برهان بر آنک جوهر نفس میرنده نیست و بقا او دهر است، وبقا مطلق است ازلی و ابدی، آنست که گوییم: جسد ما زنده است روزگاری، تا زندگی ازو همی بشود.پس دانستیم که زندگی جسد ما عرضیست، آنگه گوییم: هر معنیی که بعرض‌اندر چیزی پدید آید، آن معنی‌اندر چیزی دیگر جوهری باشد و آن چیز که آن معنی مر اورا جوهری باشد، پیش از آن چیز باشد بوجود از آن چیز که آن معنی‌اندرو بعرض پدیدآید، چنانک همی بینیم که گرمی عرضی‌اندرآهن موجودست، و چو آتش ازو جدا نشود گرمی عرضی ازو پدید همی آید، آن آتش را گرمی جوهریست؛ و تا آتش بآهن پیوسته است گرمی عرضی از آهن زایل نشود.و چو ظاهر کردیم که معنی عرضی‌اندر چیزی از چیزی آید که آن معنی‌اندرو جوهری باشد، و جسد ما را زندگی عرضی بود، نتیجه ازین مقدمات برهانی آن آید که آن چیز که جسد ما ازو بزندگی عرضی زنده بود زندگی جوهریست. و آنچ زندگی او.جوهری باشد مر اورا مرگ نباشد. پس نفس که زندگی جسد ما بدوست، بجوهر و ذات خویش زنده است، نه بچیزی دیگر. و چوبجوهر خویش زنده است، هرگز نمیرد و بقا او دهر است، چنانک بقا جسد که زندگی او عاریتی است زمانست؛ لاجرم نفس بوجود پیش از جسمست، چنانک آتش بوجود پیش از اهن است. و گفتند که عقل با دهر یکیست، یعنی پیشی و سپسی نیست مر عقل را با دهر، و نفس‌اندرافق دهر‌ست، چنانک زمان‌اندر افق نفس است.

Ва аммо камол гуфтанд ҳар чизеро ки ноқис бошад . Ва ноқис ҷисмаст чу азоФт ӯ бнФс бошад ,у ноқис низ нафасаст чу азоФт ӯ бъқл бошад . Лоҷарами камоли ҷисм бнФсаст ки бадви ҳаме зинда шавад , чунонк пеши азин гуфтем аз қавли фалосифа . Ва камоли нафаси бъқл аз роҳи ин сунъи азим ки оламаст . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки ҳосил аз вуҷӯди наботу ҳайвон вуҷӯд мардаст , ки бар наботу ҳайвони подшост . Ва тасаллути мардум бар наботу ҳайвон ва бар олам далеласт бар онки ғарази сонеъ аз вуҷӯди олами наботу ҳайвон вуҷӯд мардумаст . Онгаҳ чу мардумро бо нафаси ҳиссии нафас оқилааст , воҷибед ки мардуми тамом он бошад ки нафаси оқила ӯ бтмомӣ хеш расед . Ва тамомии нафаси оқилаи бълмст ,у илми ҷуз бсхн бамурдам нарасад ,у бартар аз мардум чизе нест ҷири аФридгори мардум . Пас воҷиб ояд ки тамомии мардуми бсхн худоӣ бошад на бчизии дигар . Ва чун сухани маънии дор мардум гуяд боўозу ҳуруф воҷибаст ки ( аз ) навъи мардум аз офаридагори хеши шахсеи сухани гӯй тамом шавад , ки он шахс аз худо гуяд . Ва он як шахс воҷиб ояд ки бар навъи мардум мусаллат бошад . Ва ғарази офаридагор аз офаридани мардум низ он як шахс бошад ( ки ) бар навъи хеш мусаллат шавад , чунонк ғараз аз офаридани ҷинси ҳайвон низ худоиро офаридани навъ мардумаст , ки бар ҳайвон мусаллатаст , ( ва ) бад-ӣни сифати пайғомбари алайҳи ассаломи халқро бФрмони худоӣ бар илм таклиф кард , чунон ки гуфт : қавла « адъи илои сиблати рбки болҳкмаҳу алмўъзаҳи алҳасана . »

و اما کمال گفتند هر چیزی را که ناقص باشد. و ناقص جسم است چو اضافت او بنفس باشد، و ناقص نیز نفس است چو اضافت او بعقل باشد. لاجرم کمال جسم بنفس است که بدو همی زنده شود، چنانک پیش ازین گفتیم از قول فلاسفه. و کمال نفس بعقل از راه این صنع عظیم که عالمست. و دلیل بر درستی این قول آنست که حاصل از وجود نبات و حیوان وجود مردست، که بر نبات و حیوان پادشاست. و تسلط مردم بر نبات و حیوان و بر عالم دلیل است بر آنک غرض صانع از وجود عالم نبات و حیوان وجود مردمست. آنگه چو مردم را با نفس حسی نفس عاقله است، واجب اید که مردم تمام آن باشد که نفس عاقله او بتمامی خویش رسید. و تمامی نفس عاقله بعلمست، و علم جز بسخن بمردم نرسد، و برتر از مردم چیزی نیست جر افریدگار مردم. پس واجب آید که تمامی مردم بسخن خدای باشد نه بچیزی دیگر. و چون سخن معنی دار مردم گوید بآواز و حروف واجب است که (از) نوع مردم از آفریدگار خویش شخصی سخن گوی تمام شود، که آن شخص از خدا گوید. و آن یک شخص واجب آید که بر نوع مردم مسلط باشد. و غرض آفریدگار از آفریدن مردم نیز آن یک شخص باشد (که) بر نوع خویش مسلط شود، چنانک غرض از آفریدن جنس حیوان نیز خدای را آفریدن نوع مردم است، که بر حیوان مسلطست، (و) بدین صفت پیغامبر علیه‌السلام خلق را بفرمان خدای بر علم تکلیف کرد، چنان که گفت: قوله «ادع الی سبیل ربک بالحکمه و الموعظه الحسنه.»

Пас дуруст кардем ки камоли нафаси бълмст аз роҳи ин сунъи азим . Ва расӣдан аз нақси бкмоли хеши бмрдмист ки падед ояд чунонк он мардуми бдрҷаҳ ӣӣ расад ки аФозти ақли куллиро бтмомии пазирад . Ва ин доираи куллӣ бад-ӣни ҳаракати ҳамвори куллӣ ниҳод аз баҳри ҳосил овардан он ташхис . ( вдрини муддати дароз ) ки ( фалак ) ҳаме гардад , чанд танӣ ( падед омад ) . Ва далел бар онки чунин шахсе ки ҳаме гӯйем ҷуз бо аъмори дароз мумкин нест ки мавҷӯд шавад , онаст ки андари муддатии қариби ҳафт ҳазор соли ин шаш тани аънии одаму Нӯҳу иброҳӣму Мӯсоу исоу Муҳамади алайҳими ассаломи чунон омадааст ки бар баҳрӣ аз халқ солорӣ тавонистаанд кардан . Ва чу солории боФозт ақл карданд ки бадишон расед , ва бар ҷумлагии халқ солор нашуданд , ин ҳоли халқ далеласт бар онки тамомии ақлро касе напазируфтаст ҳануз . Ва ҳануз он рӯз наёмадааст ки фармони худоиро бошад , чунонк ҳаме гуяд : қавла « воломри иўмӣзллаҳ . » ва бисёре ҷҳолу андакии уқало , ҳамчу бисёре ҳашароту ҳайвону андакии мардум , ва чу бисёре наботу андакии ҳайвон ( ва ) мардум , ва чу бисёре мӯоту андакии набот , ҳамаи гувоҳ он омад моро бар онки ин сунъи ҷузи чунин бузмону муҳлат мумкин нест , чунонк худо гуфт расӯли хешро : муҳлати даҳ кофаронро ки ман эшон ромҳлт додам андакӣ , бад-ӣни оят : қавла « Фмҳли лкоФрини амҳлҳми рўидо . »у анояти нафас кӣ аз эҳтиёҷ хеш бидон шахс бошад ки аФозти ақли куллиро тамом ӯ пазирад , ва бар халқи бҷмлгӣ ӯ солор шавад ; ва он ахр солорӣ бошад , мари ин солоронро ,у даври бадв бохр ояд . Ва мар ӯро гуруҳеи баномӣ ҳаме гӯйанд : гуруҳе « Масеҳ » гўиндш ки боз омад ,у гуруҳе « Меҳдӣ » гўиндш ,у гуруҳе « қоим » гўиндш , чунонк худо таъолӣ гуфт андрў : қавла « ъам итсоءлўни ани алнбои алъзими алзии ҳам фӣаи мхтлФўн . » вазин суол гузаштем .

پس درست کردیم که کمال نفس بعلمست از راه این صنع عظیم. و رسیدن از نقص بکمال خویش بمردمیست که پدید آید چنانک آن مردم بدرجه‌ئی رسد که افاضت عقل کلی را بتمامی پذیرد. و این دایره کلی بدین حرکت هموار کلی نهاد از بهر حاصل آوردن آن تشخیص. (ودرین مدت دراز) که (فلک) همی گردد، چند تنی (پدید آمد). و دلیل بر آنک چنین شخصی که همی گوییم جز با اعمار دراز ممکن نیست که موجود شود، آنست که‌اندر مدتی قریب هفت هزار سال این شش تن اعنی آدم و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمد علیهم‌السلام چنان آمده است که بر بهری از خلق سالاری توانسته‌اند کردن. و چو سالاری بافاضت عقل کردند که بدیشان رسید، و بر جملگی خلق سالار نشدند، این حال خلق دلیل است بر آنک تمامی عقل را کسی نپذیرفتست هنوز. و هنوز آن روز نیامده است که فرمان خدای را باشد، چنانک همی گوید: قوله«والامر یومئذلله.» و بسیاری جهال و‌اندکی عقلا، همچو بسیاری حشرات و حیوان و‌اندکی مردم، و چو بسیاری نبات و‌اندکی حیوان (و) مردم، و چو بسیاری موات و‌اندکی نبات، همه گواه آن آمد مارا بر آنک این صنع جز چنین بزمان و مهلت ممکن نیست، چنانک خدا گفت رسول خویش را: مهلت ده کافران را که من ایشان رامهلت دادم‌اندکی، بدین آیت: قوله«فمهل لکافرین امهلهم رویدا.» و عنایت نفس کی از احتیاج خویش بدان شخص باشد که افاضت عقل کلی را تمام او پذیرد، و بر خلق بجملگی او سالار شود؛ و آن اخر سالاری باشد، مر این سالاران را، و دور بدو بآخر آید. و مر او را گروهی بنامی همی گویند: گروهی «مسیح» گویندش که باز آمد، و گروهی «مهدی» گویندش، و گروهی «قایم» گویندش، چنانک خدا تعالی گفت ‌اندرو: قوله «عم یتساءلون عن‌النبا‌العظیم الذی هم فیه مختلفون.» وزین سوال گذشتیم.