Ин марди ҳамеи пурсад ки табиат куллӣ чист ? ва ин сухан бетафсил зойеъаст . Ва нахуст бояд ки шунӯдаи ин номи аънии табиати куллӣ ки « дӯсттар бар ман сад раҳи зи мўсиқор ! » бидонад ки марин номро маънӣ чист ? ва худ ин номро маънӣ ҳаст ё на ? ва чу табиатӣ куллӣ бошад ночори табиатӣ ҷузвӣ бошад низ , ва то ндонанд маънии ин ном чист , шарҳи он маънӣ чигуна тавонад шунидан ?у қдмоءи ҳкмороу аҳли табоиъро андарин ном ва маънӣ ихтилофаст . Ва мо нахусти бигӯем ки маънии ин ном чист , то уқало ки марин китобро бихонанд бидонанд : ин шеър бе ин шарҳ ки мо кардем мари инро ҳазёнӣ бӯдааст , каз улӯми андарин суханони ҷузи ном чизе набӯдаст .

این مرد همی پرسد که طبیعت کلی چیست؟ و این سخن بی تفصیل ضایع است. و نخست باید که شنوده این نام اعنی طبیعت کلی که «دوستتر بر من صد ره ز موسیقار!» بداند که مرین نام را معنی چیست؟ و خود این نام را معنی هست یا نه؟ و چو طبیعتی کلی باشد ناچار طبیعتی جزوی باشد نیز، و تا ندانند معنی این نام چیست، شرح آن معنی چگونه تواند شنودن؟ و قدماء حکمارا و اهل طبایع را‌اندرین نام و معنی اختلافست. و ما نخست بگوییم که معنی این نام چیست، تا عقلا که مرین کتاب را بخوانند بدانند: این شعر بی این شرح که ما کردیم مر این را هذیانی بوده است، کز علوم‌اندرین سخنان جز نام چیزی نبوده‌ست.

Пас гӯйем ки чу хирадмандони мари хокро сахту фишурдаи бикдигри афтодаи диданди чунин ки ҳаст ,у бад-ӣни сӯрат ки дорад , аз аб ҷудост ;у обро гудохтау ҷанбнда ва аз болои бншиби ояндаи диданди чунин ки ҳаст ,у бад-ӣни сӯрат ки дорад , ҳам аз хок ва аз ҳаво ҷудост ;у ҳавоу оташро диданд ки низ ҳар яке бар сӯратӣаст ки бидон сӯрат аз ёрон хеш ҷудост ; ва ҳамчунин афлоку анҷумро сӯратҳо диданд ки бар он истодаанд вази он ҳамеи бадӣгар сӯратӣ нашаванд ;у ҷумлагии ин ҷавҳари ҷисми як сӯрат гаштааст ,у баҳами фарози омада ки ҳаме аз якдигар ҷудо нашаванд ва бо якдигар биомезанд ва пароганда нашаванд , ва наризанд , гуфтанд : ночори мари ин ақсоми ҷисмро ҳоФзист , ки ҳар якеро бар сӯрат ӯ ҳаме нигоҳ дорад , аз баҳри анк ҳар яке азин ақсоми ҷисм (ро ) ҷзўҳоء бисёраст , ва ҳар ҷузвӣ бунгоҳ дошт ёри хеш бар он сӯрати сазовортар аз он ёр хеш нест бунгоҳ дошт ӯ , ва чу ҳамаи ҷузвҳоро бунгоҳ дошт ҳоҷатаст , мари ҳамаро ҷузи ҳамагии эшон ҳофизӣ воҷибаст . Пас мари он ҳофизи ин ақсоми ҷисми куллиро « табиати куллӣ » гуфтанд баном . Онгоҳи андар чаҳ чизе ӯ мухталиф шуданд . Ва мо нахусти сухан бар исботи табиат муставфӣ кунем . Онгаҳ ихтилофи ҳкмоءи фалсафаро андрчаҳи чизе ӯ ёд кунем ва бар асари он қавли ҳукамои дайнро бар исбот чаҳ чизеи табиат ёд кунем , то аз ҳар ду ҳикмат бар зикри табиати куллӣ сухан гуфта бошем .

پس گوییم که چو خردمندان مر خاک را سخت و فشرده بیکدیگر افتاده دیدند چنین که هست، و بدین صورت که دارد، از اب جداست؛ و آب را گداخته و جنبنده و از بالا بنشیب آینده دیدند چنین که هست، و بدین صورت که دارد، هم از خاک و از هوا جداست؛ و هوا و آتش را دیدند که نیز هر یکی بر صورتی است که بدان صورت از یاران خویش جداست؛ و همچنین افلاک و انجم را صورتها دیدند که بر آن ایستاده‌اند وز آن همی بدیگر صورتی نشوند؛ و جملگی این جوهر جسم یک صورت گشته است، و بهم فراز آمده که همی از یکدیگر جدا نشوند و با یکدیگر بیامیزند و پراگنده نشوند، و نریزند، گفتند: ناچار مر این اقسام جسم را حافظیست، که هر یکی را بر صورت او همی نگاه دارد، از بهر انک هر یکی ازین اقسام جسم (را) جزوها بسیار است، و هر جزوی به نگاه‌داشت یار خویش بر آن صورت سزاوارتر از آن یار خویش نیست به نگاه داشت او، و چو همه جزوها را بنگاه داشت حاجتست، مر همه را جز همگی ایشان حافظی واجبست. پس مر آن حافظ این اقسام جسم کلی را «طبیعت کلی» گفتند بنام. آنگاه‌اندر چه چیزی او مختلف شدند. و ما نخست سخن بر اثبات طبیعت مستوفی کنیم. آنگه اختلاف حکماء فلسفه را‌ اندر چه چیزی او یاد کنیم و بر اثر آن قول حکما دین را بر اثبات چه چیزی طبیعت یاد کنیم، تا از هر دو حکمت بر ذکر طبیعت کلی سخن گفته باشیم.

Ва гӯйем каз пас ақсоми ин ҷисми куллӣ аънии хоку обу ҳавоу оташу афлоку анҷум маволедаст аз ҷавоҳири маъдании гдозндаҳу нои гдозндаҳ , вази он ашкол бисёраст , ки ҳар якеро аз он сӯратӣаст , кўбдони сӯрат аз ҷумлагии мавҷӯдоти мўлўдотӣ ва амҳотӣ ҷудост , ва ҳар якеро аз наботу ҳайвон низ аз пашша то пели вози гндноўи пиёз то дарахти гўзу соҷи сӯратӣ дигараст . Ва марин хоку обро ки бад-ӣни сўртҳоء мавлудӣ андараст ночори сӯрат гарӣ лозимаст бхосаҳ аз баҳри ин тафовут бисёр ки ҳаме байнем , каз чӯб ки навъеаст аз матбӯоти баҳрӣ бар сӯратии ҳарч заъифтараст чун чӯби бидўи чӯби анҷӣр ,у баҳрӣ бар сӯратии ҳарчи қавӣ тараст чун соҷу обнӯс . Ва андар ҳар шахсе аз ашхоси ҳайвони сўртҳоء бисёраст , аз пӯсту мӯӣу гӯшту устихону сару всму ҷузи он . Ва ҳар яке азин мусаввирот бар сӯрати хеш маҳфӯзаст андари ҳоли ҳаёти наботу ҳайвон , ва пас аз ҷудо шудани нафаси номӣу ҳайвонӣ аз он , аънии чӯбу устихону пўстҳоءи ҳайвони пас ( аз ) марги наботу ҳайвон ( бидон сӯрат ) ҳаме намонанд . Ва ҳар яке аз ан ( дороӣ ) ҷзўҳоءи хокӣу обӣ ва ҷуз онаст ,у ночори андар ҳар яке аз чӯбу ҷузи он нигоҳи дорандаи ист ки мари он ҷзўҳоءро ҳаме нигоҳ дорад , чаҳ аз он сӯрат ки ёфтаст , ва чаҳ аз он ҷумлаи ӣӣ ки он сӯрат бар онаст : аънии бмсли пораи сангро ҳофизӣаст ки мари ӯро бар сӯрати санги ҳаме нигоҳ дорад , ва он ҷзўҳоءи сахт шударо андари он пораи санг ҳаме бидорад то рехта нашавад . ( ва ) мумкин нест ки ҳар ҷузвии азони ҳамеи хештанро бидон ҷузв ки ҳам паҳлавӣ ӯст бар бандад , аз баҳри анки он ҷисм (ро ) андари зоти хеш феъл наёяд , ки ӯ ҷавҳарии феълпазир сет на фоиласт . Пас мари нигоҳи дорандаи ин мусаввирот (ро ) бар сўртҳоءи мухталифу мутафовит « табиат » гуфтанд .

و گوییم کز پس اقسام این جسم کلی اعنی خاک و آب و هوا و آتش و افلاک و انجم موالید است از جواهر معدنی گدازنده و نا گدازنده، وز آن اشکال بسیار است، که هر یکی را از آن صورتی است، کوبدان صورت از جملگی موجودات مولوداتی و امهاتی جداست، و هر یکی را از نبات و حیوان نیز از پشه تا پیل واز گندناو پیاز تا درخت گوز و ساج صورتی دیگر است. و مرین خاک و آب را که بدین صورتهاء مولودی‌اندرست ناچار صورت‌گری لازمست بخاصه از بهر این تفاوت بسیار که همی بینیم، کز چوب که نوعیست از مطبوعات بهری بر صورتی هرچ ضعیفتر است چون چوب بیدو چوب انجیر، و بهری بر صورتی هرچ قوی‌تر است چون ساج و آبنوس. و‌اندر هر شخصی از اشخاص حیوان صورتهاء بسیار است، از پوست و موی و گوشت و استخوان و سر و وسم و جز آن. و هر یکی ازین مصورات بر صورت خویش محفوظ است‌اندر حال حیات نبات و حیوان، و پس از جدا شدن نفس نامی و حیوانی از آن، اعنی چوب و استخوان و پوستهاء حیوان پس (از) مرگ نبات و حیوان (بدان صورت) همی نمانند.و هر یکی از ان (دارای) جزوهاء خاکی و آبی و جز آنست، و ناچار‌اندر هر یکی از چوب و جز آن نگاه دارنده‌ایست که مر آن جزوهاء را همی نگاه دارد، چه از آن صورت که یافتست، و چه از آن جمله‌‌ئی که آن صورت بر آنست: اعنی بمثل پاره سنگ را حافظی است که مر اورا بر صورت سنگ همی نگاه دارد، و آن جزوهاء سخت شده را‌اندر آن پاره‌سنگ همی بدارد تا ریخته نشود. (و) ممکن نیست که هر جزوی ازآن همی خویشتن را بدان جزو که هم پهلوی اوست بر بندد، از بهر انک آن جسم (را)‌اندر ذات خویش فعل نیاید، که او جوهری فعل پذیر‌ست نه فاعلست. پس مر نگاه‌دارنده این مصورات (را) بر صورتهاء مختلف و متفاوت «طبیعت »گفتند.

Ва акнӯн чу мари номи табиатро маънӣ собит кардем , гӯйем : фалосифау аҳли табоиъи андар чаҳ чизеи табиат мухталиф шуданд . Арсттолиси андари китоб « самъи аллакайон » хеш гуфтааст ки « табиати оғози ҳаракат ва сукӯнаст » яъне : чу ҷавҳари ҷисм мавҷӯд шуд , бо муфрадоти табоиъи баҳам мавҷӯд шуд , андари як вҳлт буд бе ҳеҷ дирангӣу муддатӣ . Ва чу ин эърози аввалӣ бо ҷавоҳири ҳиўлӣ баҳам шуд , оғози ҳаракату сукӯни маконе аз он вҳлт буд , яъне : чу ин муфрадоти табоиъ аз гармӣу сардӣ ватарӣу хушкии бад-ӣни ҷавҳари пзироءи ин муфрадоти барин тақдир ки ҳаст , муттаҳид шуд , оғози ҳаракати он буду баҳра ӣӣ аз ҷисм гарон шуду фурӯи гроисти бамӣона ,у баҳрии азу сабк шуд . Ва боз шуд сӯии ҳавошӣ ; то олами азин ҷавҳар бидон эҷоди табиати бадв , барин сӯрат шуд ки ҳаст .

و اکنون چو مر نام طبیعت را معنی ثابت کردیم، گوییم: فلاسفه و اهل طبایع‌اندر چه چیزی طبیعت مختلف شدند.ارسططالیس‌اندر کتاب «سمع‌الکیان» خویش گفته است که «طبیعت آغاز حرکت و سکونست» یعنی: چو جوهر جسم موجود شد، با مفردات طبایع بهم موجود شد،‌اندر یک وهلت بود بی هیچ درنگی و مدتی. و چو این اعراض اولی با جواهر هیولی بهم شد، آغاز حرکت و سکون مکانی از آن وهلت بود، یعنی: چو این مفردات طبایع از گرمی و سردی و تری و خشکی بدین جوهر پذیراء این مفردات برین تقدیر که هست، متحد شد، آغاز حرکت آن بود و بهره یی از جسم گران شد و فرو گرایست بمیانه، و بهری ازو سبک شد.و باز شد سوی حواشی؛ تا عالم ازین جوهر بدان ایجاد طبیعت بدو، برین صورت شد که هست.

Ва ин қавлӣ некӯаст ақлӣ , валикини Муҳамади зкрёءи розии ин қавлро написандида ,аст ва гуфтаст ки агар чунин будӣ , воҷиб омадӣ ки ин табоиъ аз бории омада будӣ , андари ҷисм , ва агар аз бории омада будӣ андари худои табиат будӣ , ва ин раво нест . Ва пас Муҳамади зкрёءи розиро одат дода бӯдааст ки қўлҳоءи ҳукаморо хилоф кардаст . Ва мақсӯдаши броъти хешу изҳори сФўти хотири ваҳдати идрок хеш будаст !

و این قولی نیکو است عقلی، ولیکن محمد زکریاء رازی این قول را نپسندیده، است و گفته‌ست که اگر چنین بودی، واجب آمدی که این طبایع از باری آمده بودی، ‌اندر جسم، و اگر از باری آمده بودی‌اندر خدای طبیعت بودی، و این روا نیست. و پس محمد زکریاء رازی را عادت داده بوده است که قولهاء حکما را خلاف کردست. و مقصودش براعت خویش و اظهار صفوت خاطر وحدت ادراک خویش بودست!

Ва гуруҳеи азоҳли табоиъи гФтндкаҳи табиати аънии нигоҳи дорандаи ин мусаввироти табиии барин сӯратҳо қӯтӣ илоҳӣаст гумошта бар ҳифзи олам .

و گروهی ازاهل طبایع گفتندکه طبیعت اعنی نگاه دارنده این مصورات طبیعی برین صورتها قوتی الهیست گماشته بر حفظ عالم.

Ва гуруҳе гуфтанд : нигоҳи дорандаи ин шакл ки олам бар онаст барин ҷисм куллӣ халост , яъне ҷоӣӣ нест беруни азин фалак албата . Ва халои мари ҷисмро кашидааст , воин ҷой ки олами андрўсти марин ҷисмро андари зот хеш кашидааст ва нигоҳ дошта ,у ҳамеи нгзордш казу берун шавад , бар мисоли кўзгкӣ ки суфолгарон кунанд ,у бзир ӯ сўрохҳоءи тнки бикунанд ва бисёру мронро саракӣ бисозанд , ва чу мари онро сар бисозанд ва он кўзгкро боб андозанд , пар об шавад . Ва чу ангушт бар сар ӯ брнҳнд ва аз аб бар кашандаш , ҳарчанд ки бар бенаш сӯрохҳо бисёр бошад азуи ҳеҷ оби Фрўнёид , бдончи он хало ки андар кӯзааст мари он обро нигоҳ дорад . Ва чу роҳ набошад ки ҳавои бадв фурӯ шавад ; ҳеҷ оби азуи Фрўнёид ; ва чу ангушт аз сараш бар гиранд , об аз он сӯрохҳо бики бор фурӯд ояд аз баҳри онки ҳаво аз бар сӯи бадви фурӯд , ояд , ва он ҷойро ки об дошт бигирад . Пас ин гуруҳ ( ки ) гуфтанд « низоми олам аз халост » ҳуҷҷат ин овараданд бар пароканда ношудани аҷзоъи олам .

و گروهی گفتند: نگاه دارنده این شکل که عالم بر آنست برین جسم کلی خلاست، یعنی جائی نیست بیرون ازین فلک البته. و خلا مر جسم را کشیده است، واین جای که عالم‌اندروست مرین جسم را‌اندر ذات خویش کشیده است و نگاه داشته، و همی نگذاردش کزو بیرون شود، بر مثال کوزگکی که سفالگران کنند، و بزیر او سوراخهاء تنک بکنند و بسیار و مرآنرا سرکی بسازند، و چو مر آنرا سر بسازند و آن کوزگک را بآب ‌اندازند، پر آب شود.و چو انگشت بر سر او برنهند و از اب بر کشندش، هرچند که بر بنش سوراخها بسیار باشد ازو هیچ آب فرونیاید، بدانچ آن خلا که‌اندر کوزه است مر آن آب را نگاه دارد. و چو راه نباشد که هوا بدو فرو شود؛ هیچ آب ازو فرونیاید؛ و چو انگشت از سرش بر گیرند، آب از آن سوراخها بیک بار فرود آید از بهر آنک هوا از بر سو بدو فرود، آید، و آن جای را که آب داشت بگیرد. پس این گروه (که) گفتند «نظام عالم از خلاست» حجت این آوردند بر پراکنده ناشدن اجزاء عالم.

Ва гуруҳе гуфтанд : ин ҷисми куллӣ чунин бидон истодааст то хало набошаду ҷисмро хало накушуд , яъне то хало набошад , чунонк агар пораи ӣии неро сари боб андар ниҳанд , ва он сари дигарро бидиҳон бимиканд то он ҳаво ки андар не бошад азу фурӯд ояд об чу ҷои ҳавои андари он неи пора холӣ шавад бболо бар ояд , ва бар даҳони он макндаҳ расад . Пас бад-ӣн бурҳон гуфтанд : ин ҷисми куллӣ азин ҷои ҳаме пароганда нашавад то хало набошад .

و گروهی گفتند: این جسم کلی چنین بدان ایستاده است تا خلا نباشد و جسم را خلا نکشد، یعنی تا خلا نباشد، چنانک اگر پاره‌ئی نی را سر بآب‌اندر نهند، و آن سر دیگر را بدهان بمکند تا آن هوا که‌اندر نی باشد ازو فرود آید آب چو جای هوا‌اندر آن نی پاره خالی شود ببالا بر آید، و بر دهان آن مکنده رسد. پس بدین برهان گفتند: این جسم کلی ازین جای همی پراگنده نشود تا خلا نباشد.

Ва гуруҳе гуфтанд : ҳар чизеро аз чизҳоءи табиӣ чу шахсеу чӯбӣу ҷзони ҳамеи он рутӯбати фарози ҳам дордкаҳи андрўст , аз баҳри онки хокро рутӯбат ҷамъ кунад , ва чу рутӯбат азу нашавад , пароганда нашавад . Пас воҷибаст ки гФтндкаҳ « табиат » рутӯбатаст , ва ҳар чизе (ро ) ҳамеи рутӯбати фароз ҳам дорад .

و گروهی گفتند: هر چیزی را از چیزهاء طبیعی چو شخصی و چوبی و جزآن همی آن رطوبت فراز هم داردکه‌اندروست، از بهر آنک خاک را رطوبت جمع کند، و چو رطوبت ازو نشود، پراگنده نشود.پس واجب است که گفتندکه «طبیعت» رطوبتست، و هر چیزی (را) همی رطوبت فراز هم دارد.

Ва гуруҳе гуфтанд : андари ҳаии чизеи ҳофиз ё рутӯбат ё ҳароратаст . Ва гуфтанд : агар бо он рутӯбат ҳарорат набошад , чу он рутӯбат аз он хезади берун чунонк ҳаме байнем ки рутӯбат аз чизҳо ҳаме берун ояд боистӣ ки он чиз рехта шудӣ , влкн чу ҳарорат бо ӯст , ҳар ҷузвӣ ки рутӯбати азу берун шавад , он ҳарорати ҷузвии дигарро аз рутӯбати иваз ӯ ҳам андар кашад , ки феъл ҳарорат инаст ки рутӯбатро бикашад .

و گروهی گفتند:‌اندر هی چیزی حافظ یا رطوبت یا حرارتست. و گفتند: اگر با آن رطوبت حرارت نباشد، چو آن رطوبت از آن خیزد بیرون چنانک همی بینیم که رطوبت از چیزها همی بیرون آید بایستی که آن چیز ریخته شدی، ولکن چو حرارت با اوست، هر جزوی که رطوبت ازو بیرون شود، آن حرارت جزوی دیگر را از رطوبت عوض او هم‌اندر کشد، که فعل حرارت اینست که رطوبت را بکشد.

Ва гуруҳе аз фалосифа гуфтанд : иродат борӣаст ҳофизи марин чизҳоро номи он иродат « табиат »аст .

و گروهی از فلاسفه گفتند: ارادت باریست حافظ مرین چیزها را نام آن ارادت «طبیعت» است.

Ва аммо ҷавоби аҳли тоўили алайҳими ассаломи андари исбот ( табиат ) онаст ки гуфтанд : табиати бмсли нойиби нафас куллӣаст , ки муваккиласт дар нигоҳи доштани мари ақсоми ҷисмро бар сӯратҳо он . Вирд карданд қавли онҳоро ки гуфтанд ки табиати кунгоҳи доранда мусаввиротаст рутӯбат ё ҳароратаст , бдонч гуфтанд : ҳарорату рутӯбат низ сӯратҳоанд , на мусаввиронанд . Ва рутӯбати мари онро ҷўҳристу мари ӯрои андари ҷавҳари об бҳоФзӣ ҳоҷатаст , ҳамчунонк ҳароратро андари ҷавҳари оташи бҳоФзӣ ҳоҷатаст , аз баҳри онки ин ҳар ду аънии рутӯбату ҳарорат эърозанду арзро бзоти хеш қиём нест ,у ончи мар ӯро бзоти хеш қиём набошад , мар ӯро феъл набошад .

و اما جواب اهل تاویل علیهم السلام ‌اندر اثبات (طبیعت) آنست که گفتند: طبیعت بمثل نایب نفس کلی است، که موکلست در نگاه داشتن مر اقسام جسم را بر صورتها آن. ورد کردند قول آنها را که گفتند که طبیعت کونگاه دارنده مصورات است رطوبت یا حرارت است، بدانچ گفتند: حرارت و رطوبت نیز صورتها‌اند، نه مصوران‌اند. و رطوبت مر آن را جوهریست و مر اورا‌اندر جوهر آب بحافظی حاجتست، همچنانک حرارت را‌اندر جوهر آتش بحافظی حاجت است، از بهر آنک این هر دو اعنی رطوبت و حرارت اعراض‌اند و عرض را بذات خویش قیام نیست، و آنچ مر او را بذات خویش قیام نباشد، مر او را فعل نباشد.

Ва рад карданд қавли ин гуруҳро ки гуфтанд « нигоҳи доранда олам халост . » бдонч гуфтанд : мар ҳар мусаввириро аз мусаввироти мавлудии нигоҳи дорандаи ист бар мусаввироти ҷисмӣ ки ҳаме набинем . Пас агар олам (ро ) барин ҷои халои ҳаме нигоҳ дорад ,у абро бар сӯрати оби халои ҳаме нигоҳ дорад , чаро ҳавоу обу хоку оташи ҳамаи ҳаме яке нашавад ( ва ) андарин хилофи ҷдобҷдо истодаанд ? вони чӯб чаро ҳаме наризад , агар ҳамагӣ ӯ ҷзўҳост ва ҳар яке аз он ҷузвҳо бунгоҳ дошт дигарон аўлитр аз ёр хеш нест ?

و رد کردند قول این گروه را که گفتند «نگاه دارنده عالم خلاست.» بدانچ گفتند: مر هر مصوری را از مصورات مولودی نگاه‌‌‌‌دارنده ایست بر مصورات جسمی که همی نبینیم. پس اگر عالم (را) برین جای خلا همی نگاه دارد، و اب را بر صورت آب خلا همی نگاه دارد، چرا هوا و آب و خاک و آتش همه همی یکی نشود (و)‌اندرین خلاف جدابجدا ایستاده‌اند؟ وآن چوب چرا همی نریزد، اگر همگی او جزوهاست و هر یکی از آن جزوها بنگاه داشت دیگران اولیتر از یار خویش نیست؟

Ва рад карданд қавли гуруҳеро ки гуфтанд « табиати худ нафасаст » бдонч гуфтанд : аз маволеди наботӣ баъзе онаст ки мар ӯро тухмӣаст , ва баъзе онаст ки мари ӯрои аслӣ ва тухмӣ нест , чу кишмишу сморўғ . Ва чун баъзе аз ҳайвон онаст ки мари ӯро низ зойишаст , аз нару мода , ва баъзе онаст ки мари ӯро зойиш нест бали мар ӯро таваллудаст ки бхизд чу магаси впшаҳу мӯшу ҷузон , пас мари он зояндагонро фоил нафасаст ,у мари ин мутаваллидотро фоил нафас нест , чу вуҷӯди инҳо на бар он ҳанҷораст ки мрони зояндагони рост . Ва чун ин фоил ки мутаваллидот азуаст нафас нест , лои бади ҷавҳар (аст ) аз баҳри анки феълаши андари ҷавҳар ҷисмаст ,у номи ин феъл « табиати куллӣ »аст , кӯи бмсли марин ъолмро ки сарои нафас куллӣаст чу фаррошӣ ва каффошӣаст , ки ҳар имтизоҷӣ ки миёни аҷзо ИМАот уфтад , бар он қадар каз он имтизоҷ ояд , чизе бисозад наботӣ ё ҳайвонӣ ; бидон марин саройро пок ҳаме дорад , ва тинатҳоро аз баҳри онк то азуи тркб мардум ояд покиза ҳаме кунад ,у музирати палидиҳоро бснъи хеш аз мардум ки беҳтарини маснӯъ худованд ӯст дафъ ҳаме кунад , чунонк аз тинтҳоءи гандау зиёнкору палиди мӯшу морўи каждум ( дафъ ) кунад , тобгризнду бзири замин фурӯ шаванд . Ва музирати он аслҳоءи бад аз мардум давр шавад бад-ӣни сунъ каз табиати куллӣ ҳаме ояд . Ва аз обҳоءи ганда шудау зминҳоءи пусида бар нистонҳоу шўрстонҳои магасу пшҳонгизд , то гандӣу палидӣ аз онҷоиҳо дафъ шавад ,у маснӯъот ӯ бҳўо бар паранд . Ва он тинат бидон сӯратҳо кӯ кунад , хуш шавад . Ва боз чу ҳалок шаванд , он аҷсоди бти боиъ бо уфтанд хуш гаштау шоистаи сӯратии беҳтар аз он шуда .

و رد کردند قول گروهی را که گفتند «طبیعت خود نفس است» بدانچ گفتند: از موالید نباتی بعضی آنست که مر او را تخمی است، و بعضی آنست که مر اورا اصلی و تخمی نیست، چو کشمش و سماروغ. و چون بعضی از حیوان آن است که مر اورا نیز زایش است، از نر و ماده، و بعضی آنست که مر اورا زایش نیست بل مر اورا تولدست که بخیزد چو مگس وپشه و موش و جزان، پس مر آن زایندگان را فاعل نفس است، و مر این متولدات را فاعل نفس نیست، چو وجود اینها نه بر آن هنجارست که مرآن زایندگان راست. و چون این فاعل که متولدات ازوست نفس نیست، لا بد جوهر (است) از بهر انک فعلش‌اندر جوهر جسم است، و نام این فعل «طبیعت کلی» است، کو بمثل مرین عالمرا که سرای نفس کلی است چو فراشی و کفاشی است، که هر امتزاجی که میان اجزا امهات افتد، بر آن قدر کز آن امتزاج آید، چیزی بسازد نباتی یا حیوانی؛ بدان مرین سرای را پاک همی دارد، و طینتها را از بهر آنک تا ازو ترکب مردم آید پاکیزه همی کند، و مضرت پلیدی‌ها را بصنع خویش از مردم که بهترین مصنوع خداوند اوست دفع همی کند، چنانک از طینتهاء گنده و زیانکار و پلید موش و مارو کژدم (دفع) کند، تابگریزند و بزیر زمین فرو شوند. و مضرت آن اصلهاء بد از مردم دور شود بدین صنع کز طبیعت کلی همی آید. و از آبهاء گنده شده و زمینهاء پوسیده بر نیستانها و شورستانها مگس و پشهانگیزد، تا گندی و پلیدی از آنجایها دفع شود، و مصنوعات او بهوا بر پرند. و آن طینت بدان صورتها کو کند، خوش شود.و باز چو هلاک شوند، آن اجساد بط بایع با افتند خوش گشته و شایسته صورتی بهتر از آن شده.

Ва ин ҳикматӣ азимаст ва далелӣ зоҳираст бдонки табиати куллӣ ҳамеи оламро аз олоишҳоу омизшҳоء шӯрида бишӯяд ва покиза кунад аз баҳри сунъи нафаси куллиро . Ва зминҳои зиҳи гирифта ки бад-ӣни сунъи хушк ҳаме шаваду шоистаи мазореъ ҳаме гардад , гўост бар онки табиати куллӣ ходими нафас куллӣаст . . Ва табиат куллӣаст ки ҳар якеро аз табоиъ бар сӯрат ӯ нигоҳ ҳаме дорад , то рехта нашавад ва то намирад ва напӯсад . Ва ин ҷўҳристи бакуляти аҷзоъи олами ҷисмии расида ,у бад-ӣни сабаби маринро « олами табиат » гуфтанд . Нисбати Фълҳоء ӯ ки андари ҷисм мўҷўдост бадваст ,у нисбат ӯ бФъл авваласт ки бмёнҷии нафаси куллӣ падед амдаҳаст андари олами ҷисмӣ нигоҳ дошт оламро . Ва бдончи мари афлокро ҷнбонндаҳ ӯст , ( ӯ ) на гаронаст ва на сабк . Ва бдончи ҷнбонндаҳи оташи сӯии ҳавошӣ олам ӯст , ӯ сабкаст . Ва бдончи ҷнбонндаҳи хоку оби сӯй марказ ӯст , ӯ гаронаст . Ва бдончи ҷнбонндаҳи наботи сӯй ( болаш ) ӯст , номаши онҷои нафас номӣаст . Ва чун ҷнбонндаҳи нафаси ҳиссӣ бар талаби лаззот ҷисмӣ ӯст , номаши онҷои нафас ҳиссӣаст . Ва чун ҷнбонндаҳи нафаси мардумро бдонстн мавҷӯдот ӯст , номаши онҷо ( нафас ) нотиқааст .

و این حکمتی عظیمست و دلیلی ظاهرست بدانک طبیعت کلی همی عالم را از آلایشها و آمیزشهاء شوریده بشوید و پاکیزه کند از بهر صنع نفس کلی را. و زمینهائ زه گرفته که بدین صنع خشک همی شود و شایسته مزارع همی گردد، گواست بر آنک طبیعت کلی خادم نفس کلی است..و طبیعت کلی است که هر یکی را از طبایع بر صورت او نگاه همی دارد، تا ریخته نشود و تا نمیرد و نپوسد. و این جوهریست بکلیت اجزاء عالم جسمی رسیده، و بدین سبب مرین را «عالم طبیعت» گفتند. نسبت فعلهاء او که‌اندر جسم موجوداست بدوست، و نسبت او بفعل اولست که بمیانجی نفس کلی پدید امده است‌اندر عالم جسمی نگاه داشت عالم را. و بدانچ مر افلاک را جنباننده اوست، (او) نه گرانست و نه سبک. و بدانچ جنباننده آتش سوی حواشی عالم اوست، او سبک است. و بدانچ جنباننده خاک و آب سوی مرکز اوست، او گرانست. و بدانچ جنباننده نبات سوی (بالش) اوست، نامش آنجا نفس نامی است. و چون جنباننده نفس حسی بر طلب لذات جسمی اوست، نامش آنجا نفس حسی است. و چون جنباننده نفس مردم را بدانستن موجودات اوست، نامش آنجا (نفس) ناطقه است.

Ва ҳамаи оламро боҷро ӯ як табиат ,аст бдонч « як » фоили ҳамаи ҷзўҳоءи олами рост . Ва андари як аз он Марвро номӣ дигараст , бидон феъл ки бидон кунад : ҳам чунонк нафаси андари олам сағир якеаст ,у андрў Фълҳош бисёраст баҳри олатии кондрўст , бар мисоли дурудгар ки баҳри дасти афзории корӣ дигар кунад . Ва маснӯъоти хоси табиати куллӣ бар мисоли мзўротст аз маснӯъоти нафаси куллӣ , аънӣ : баробари ҷавоҳири кони маснӯъоти нафас куллӣаст чу зару симу ҷузи ани мари табиати куллиро зоги взмчу зрних ва ҷуз онаст . Ва баробари нботҳоءи аслии мари табиатро сморўғу кшнк ва ҷуз онаст . Ва баробари мурғону чаҳорпоёни зояндаи мари табиат (ро ) магасу пашшау мӯрчау ғўк ва ҷуз онаст .

و همه عالم را باجرا او یک طبیعت، است بدانچ «یک» فاعل همه جزوهاء عالم راست. و‌اندر یک از آن مرو را نامی دیگرست، بدان فعل که بدان کند: هم چنانک نفس‌اندر عالم صغیر یکیست، و‌اندرو فعلهاش بسیارست بهر آلتی کاندروست، بر مثال درودگر که بهر دست افزاری کاری دیگر کند. و مصنوعات خاص طبیعت کلی بر مثال مزوراتست از مصنوعات نفس کلی، اعنی: برابر جواهر کآن مصنوعات نفس کلی است چو زر و سیم و جز ان مر طبیعت کلی را زاگ وزمچ و زرنیخ و جز آنست.و برابر نباتهاء اصلی مر طبیعت را سماروغ و کشنک و جز آنست.و برابر مرغان و چهارپایان زاینده مر طبیعت (را) مگس و پشه و مورچه و غوک و جز آنست.

Аз баҳр он гуфтанд ҳкмоءи дайни ҳақ ки фалсафаи илоҳии мари эшон рост ки табиати куллӣ шогирди нафас куллӣаст , бо анки хосияти феъли нафаси куллӣ эҷоди нафас нотиқааст андари ҳайкали инсонӣ ,у коркард бар аҷсоми андари ашхоси бтсўир ,у таҳвили мари наботро басӯрат ҳайвонии андари ашхос ,у дигари ҳолатҳоу астҳолтҳо , ҳамаи мари табиати куллӣ рост , ки ӯ андарин оламаст миёни фалаки қамару миёни он нуқта ки марказ олам онаст . Ва ҳамагии маоту афлокро такя бар онаст ,у олам аз табиати куллӣ параст , бе онки ҳеҷ ҷой андрў бигирифтаст , аз баҳри онки ҷавҳарии но ҷой гираст .

از بهر آن گفتند حکماء دین حق که فلسفه الهی مر ایشان راست که طبیعت کلی شاگرد نفس کلی است، با انک خاصیت فعل نفس کلی ایجاد نفس ناطقه است‌اندر هیکل انسانی، و کارکرد بر اجسام‌اندر اشخاص بتصویر، و تحویل مر نبات را بصورت حیوانی‌اندر اشخاص، و دیگر حالتها و استحالتها، همه مر طبیعت کلی راست، که او‌اندرین عالم است میان فلک قمر و میان آن نقطه که مرکز عالم آنست. و همگی مهات و افلاک را تکیه بر آنست، و عالم از طبیعت کلی پر است، بی آنک هیچ جای‌اندرو بگرفتست، از بهر آنک جوهری نا جای‌گیرست.

Ва аммо қавли ин мард ки ишорати табиати куллӣ « боўлити ҳол » ҳаме кунад , боз ҷустанаст аз вуҷӯди табиати куллӣ бовели андари ҷавҳари ҷисм . Ва ҷавобаш онаст ки гӯйем : вуҷӯди табиати куллӣ андари ҷавҳари ҷисм ки он сояи нафаси куллӣ буд бовели ҳол аз назари нафаси куллӣ буд андари сояи хеш , ҳамчунонк вуҷӯди нафаси куллӣ аз назари ақли куллӣ буд андари зоти хеш . Ва агар касе мари ин суханро мункир шавад ва гуяд : аз назар касе андари чизеи фоил чигуна рўобошд ки падед ояд , чунин ки ҳаме гуед « аз назари нафаси куллӣ андари ҳиўлӣ ки соя ӯ буд табиати куллӣ падед омад » ? ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : чу нозир шариф бошаду онч андрў нигарад бҷнсу ҷавҳарят ӯ наздик бошад , ҳосил аз он назари ҷавҳарӣ фоил ояд . Ва мисоли он андари олам зоҳираст бар онк чу офтоби кўҷўҳрӣ шарифаст ҳамеи андари муҳраи ӣии булӯри гирд ( ва ) покиза нигарад кон муҳра бигардӣу покизагии ҷавҳари боФтоби ҳам ҷинсаст , андари он муҳраи оташӣ мавҷӯд шавад кӯ ҷавҳар фоиласт . ВнФси куллӣ ҷавҳарии абдоъисти шариф ,у соя ӯ аз ҷинс ӯ буд . Чу андрў нагирист табиати куллӣ падед омад андари ҳиўлӣ , ки фоил ояд андари соя ӯ бар мурод ӯ ва баъзе аз корҳоء ӯ ҳаме кунад , чунонк оташ каз офтоби андари булӯр падед ояд баъзе аз корҳо офтоби бикунад . Ва чу аз назари нафаси куллӣ андари соя ӯ табиати куллӣ падед омад , боўлити ҳоли чаҳор табъи муфради бҷўҳри ҷисм муттаҳид шуд , аз баҳри онк ӯ вчҳорми мавҷӯд буд аз ибдоъ , аънии ақлу нафасу ҳиўлӣ , чаҳоруми табиати куллӣ . Ва баҳраи ӣӣ аз ҳиўлӣ гарон шуду фурӯи гроист ,у баҳраи ӣӣ сабк шуд ва боло гирифт . Ва чу мрони ҷавҳарро миқдории аънӣ бениҳоят набӯд , онч гарон шуду андари маркази устод , мхлти гашт ,у онч сабк шуду ботроФ боз шуд , баростӣ боз шуд . Ва чу баростӣ боз шуд , доира ӣӣ омад , бар мисоли сангӣ ки боб орамида андари Фкнндш ,у доираи ӣӣ аз он ҷо ки санг уфтад баҳри сӯии рост боз шавад , чунонк гуфтеми пеши азин .

و اما قول این مرد که اشارت طبیعت کلی «باولیت حال» همی کند، باز جستن است از وجود طبیعت کلی باول‌اندر جوهر جسم. و جوابش آنست که گوییم: وجود طبیعت کلی‌اندر جوهر جسم که آن سایه نفس کلی بود باول حال از نظر نفس کلی بود‌اندر سایه خویش، همچنانک وجود نفس کلی از نظر عقل کلی بود‌اندر ذات خویش. و اگر کسی مر این سخن را منکر شود و گوید: از نظر کسی‌اندر چیزی فاعل چگونه رواباشد که پدید آید، چنین که همی گویید«از نظر نفس کلی‌اندر هیولی که سایه او بود طبیعت کلی پدید آمد»؟ جواب ما مر اورا آنست که گوییم: چو ناظر شریف باشد و آنچ‌اندرو نگرد بجنس و جوهریت او نزدیک باشد، حاصل از آن نظر جوهری فاعل آید.و مثال آن‌اندر عالم ظاهر است بر آنک چو آفتاب کوجوهری شریف است همی‌اندر مهره‌ئی بلور گرد (و) پاکیزه نگرد کآن مهره بگردی و پاکیزگی جوهر بآفتاب هم جنس است، ‌اندر آن مهره آتشی موجود شود کو جوهر فاعلست. ونفس کلی جوهری ابداعیست شریف، و سایه او از جنس او بود. چو‌اندرو نگریست طبیعت کلی پدید آمد‌اندر هیولی، که فاعل آید‌اندر سایه او بر مراد او و بعضی از کارهاء او همی کند، چنانک آتش کز آفتاب‌اندر بلور پدید آید بعضی از کارها آفتاب بکند. و چو از نظر نفس کلی‌اندر سایه او طبیعت کلی پدید آمد، باولیت حال چهار طبع مفرد بجوهر جسم متحد شد، از بهر آنک او وچهارم موجود بود از ابداع، اعنی عقل و نفس و هیولی، چهارم طبیعت کلی. و بهره‌ئی از هیولی گران شد و فرو گرایست، و بهره‌‌‌‌‌‌ئی سبک شد و بالا گرفت. و چو مرآن جوهر را مقداری اعنی بی‌نهایت نبود، آنچ گران شد و‌اندر مرکز استاد، مخلط گشت، و آنچ سبک شد و باطراف باز شد، براستی باز شد. و چو براستی باز شد، دایره‌ئی آمد، بر مثال سنگی که بآب آرمیده‌اندر فکنندش، و دایره‌ئی از آن جا که سنگ افتد بهر سوی راست باز شود، چنانک گفتیم پیش ازین.

Ва далел бар онки доираи бҳсўли табиати куллӣ рост шудааст , онаст ки гӯйем : агар мо бўҳми мари ин ИМАоту афлокро ҳам бар омезему бшўрим то ҳама биомезад , ангаи дасти азу боз дорем , воҷиб ояд ки бози ин олами ҳам барин сӯрат шавад ки ҳаст . Ва мисол аз шавоҳиди олами барин сухан чунон гирем ки донем ки агар мо шишаи ӣӣ бигирем бидон қадар ки андрўи як ман об гунҷад , . Ва бад-ӣни оби даҳ стири хокро андари аФгним , то баҳрии азу тиҳӣ бимонад ки он тиҳии пар ҳаво бошад . Онгоҳи мари он шишаро сар устувор кунему бҷнбоними онросхт бисёр , чунонк ҳама бар якдигаромезад , то ҷеффи хезади вобу хоку ҳаво ҳама биомезад ва яке шавад , онгоҳи он шишаро бунаем ночори он хоки бзир об нишинад ,у ҳаво бар сари оби истад . Ва ин далели ҷузвии шоҳиди моро ҳаме гуяд ки барин аҷзоъи табоиъи он табиати куллӣ мўклист , ки мари ӯро бар он сӯрати аввалии ҳаме нигоҳ дорад , то сипас азин қаҳри кондрўи расидагии мо ёд кардем бози ҳам бдони аввалӣ боз шуд . Ва агар ин аҷсом омехта шаванд бқоҳрӣ ки мар ӯро биомезад , чу қаҳри он қоҳир азу бархезад , ин олами ҳам барин сӯрати боз оидкаҳ ҳаст ,у хоки андари миёнаи олами истад ,у оби зер ӯ истад ,у ҳаво аз бар оби истад ,у оташ аз бар ҳаво , ва афлок бигард андар ояд , аз баҳри анки табиати куллӣ аввалӣ аз ҳол хеш нагардад , ва мумкин нест ки ҳаво гарон шавад ,

و دلیل بر آنک دایره بحصول طبیعت کلی راست شده است، آنست که گوییم: اگر ما بوهم مر این امهات و افلاک را هم بر آمیزیم و بشوریم تا همه بیامیزد، انگه دست ازو باز داریم، واجب آید که باز این عالم هم برین صورت شود که هست. و مثال از شواهد عالم برین سخن چنان گیریم که دانیم که اگر ما شیشه‌ئی بگیریم بدان قدر که‌اندرو یک من آب گنجد،.و بدین آب ده ستیر خاک را‌اندر افگنیم، تا بهری ازو تهی بماند که آن تهی پر هوا باشد. آنگاه مر آن شیشه را سر استوار کنیم و بجنبانیم آنراسخت بسیار، چنانک همه بر یکدیگر آمیزد، تا جف خیزد وآب و خاک و هوا همه بیامیزد و یکی شود، آنگاه آن شیشه را بنهیم ناچار آن خاک بزیر آب نشیند، و هوا بر سر آب ایستد. و این دلیل جزوی شاهد ما را همی گوید که برین اجزاء طبایع آن طبیعت کلی موکلیست، که مر اورا بر آن صورت اولی همی نگاه دارد، تا سپس ازین قهر کآندرو رسیدگی ما یاد کردیم باز هم بدآن اولی باز شد. و اگر این اجسام آمیخته شوند بقاهری که مر اورا بیامیزد، چو قهر آن قاهر ازو برخیزد، این عالم هم برین صورت باز آیدکه هست، و خاک‌اندر میانه عالم ایستد، و آب زیر او ایستد، و هوا از بر آب ایستد، و آتش از بر هوا، و افلاک بگرد‌اندر آید، از بهر انک طبیعت کلی اولی از حال خویش نگردد، و ممکن نیست که هوا گران شود،

Ва хок сабк шавад , ё ҳавои андари маркази истад ,у хоки бболо бар шавад . Намудем уқалоро ки табиати куллӣ боўлити ҳол аз амри бории субҳона ҳосил шавад бмёнҷии нафаси куллӣу назар ӯ бмёнҷии ақли куллӣу таъйид ӯ мари нафасро . Ва мисолаш ва сифаташ инаст ки мо ёд кардем биҷӯад хозини илми китоби худои таъолӣ . Ва биллоҳи алтўФиқу слии аллоҳи алии набӣаи Муҳамаду ?алаи аҷмъин .

و خاک سبک شود، یا هوا‌اندر مرکز ایستد، و خاک ببالا بر شود. نمودم عقلا را که طبیعت کلی باولیت حال از امر باری سبحانه حاصل شود بمیانجی نفس کلی و نظر او بمیانجی عقل کلی و تایید او مر نفس را. و مثالش و صفتش اینست که ما یاد کردیم بجود خازن علم کتاب خدای تعالی. و بالله التوفیق و صلی‌الله علی نبیه محمد و آله اجمعین.