Ҳафт саволаст андарин панҷ байт аз хосиятҳо , ва ин ҳафт суоли се қисмаст : баҳрии азу маърӯфаст ,у баҳрии азуи маҷҳӯлу баҳрӣ маҳоласт . Аммо онк маърӯфаст ду суоласт : яке кашӣдан мқнотиси мари оҳанроу дигар бар ме?зидан мӯш бар гузидаи паланг ва аммо ончӣ маҷҳӯласт ду суоласт : яке дафъ кардани ёқӯти мари вабороу дигар бар кандан забарҷади мари чашми афъиро . Ва аммо онк маҳоласт ин се саволаст : яке шикастани сурби мари алмосроу дигари мулозимати таби мари шаҳри Аҳвозро ва се дигари ғамгин нобӯдан ҳеҷ каси андари таббат . Ва бад-ӣни сабаб ки ин саволоти барин се навъаст , ҳаме гумон уфтад ки ин байтҳо андарин қасида касе биФзўдсти бдончи ин на суол ҳукамост то ин марди бад-ӣни саволоти маҳолот озмоиш кардаст аҳли рӯзгори хеш (ро ) , ва мо бар ҳар яке ( азин ) се навъи суол бар андозаи он сухани бигӯем ба тавфиқи бории таъолӣу тақаддус .

هفت سؤال است‌اندرین پنج بیت از خاصیت‌ها، و این هفت سوال سه قسم است: بهری ازو معروف است، و بهری ازو مجهول و بهری محال است. اما آنک معروف است دو سوال است: یکی کشیدن مقناطیس مر آهن را و دیگر بر میزیدن موش بر گزیده پلنگ و اما آنچه مجهول است دو سوال است: یکی دفع کردن یاقوت مر وبا را و دیگر بر کندن زبرجد مر چشم افعی را. و اما آنک محال است این سه سؤال است: یکی شکستن سرب مر الماس را و دیگر ملازمت تب مر شهر اهواز را و سه دیگر غمگین نابودن هیچ‌کس‌اندر تبت. و بدین سبب که این سؤالات برین سه نوع است، همی گمان افتد که این بیت‌ها‌ اندرین قصیده کسی بیفزودست بدانچ این نه سوال حکماست تا این مرد بدین سؤالات محالات آزمایش کردست اهل روزگار خویش (را)، و ما بر هر یکی (ازین) سه نوع سوال بر‌اندازه آن سخن بگوییم به‌توفیق باری تعالی و تقدس.

Ва аммо ҷавоби мо марин суолро аз хосияти мқнотис ки мари оҳанро бикашад , онаст ки гӯйем : аз он санг бухорӣаст беруни ояндаи лазиҷи андари кушанда ки биҷузи оҳан андар накушуд , ва мухолифаст он бухори мари оҳанро бтбъ , бо онки бадви андар оўизндаҳаст , ҳамчунонк нами ҳаво мухолифаст мари пунбау коғазро , вазин ҳар ду андар оўизндаҳаст ,у чўози бухори он мқнотис ба оҳан расад андари овезад , ва чу мухолифаст мар ӯро , чу бадв расад азу бигурезад ва боз гардад , ва ба бозгаштани мари оҳанро каз андар овехта бошад бо хештан биорад . Далел бар дурустии ин қавл онаст ки чун мари он сангро ба наздики хурдаи оҳан ( ки ) сўнш гӯйанд бидоранд , он ҷзўҳоءи сўнши сӯй ӯ давидан гирад , ва бухор бошад ки пароганда равад то ҳамеи сўншҳои парогандаро биёбад . Ва чун он сангро ба сайри кӯфтаи бёлоинд низ оҳанро накушуд албата ,у сайри чиз мсддаст ки чу мар ӯро ба чизе андар моланд , бар он чиз аз он сайри пўдгкӣ ва пўсткӣ бигирад ки бухорро боз дорад чунонк моҳии гирон ба зимистони сару дастҳоро то ба бозувон ба сайри кӯфта ҳаме олойанд то мсомҳо баста шаваду бухор аз даст берун наёяд , ва чу бухори андар пихстаҳ бимонад гарм шавад ва битавонанд дастро ба оби сарди андар кардан , ва чу он сангро ба сайри кӯфтаи бёлоинди оҳанро накушуд , донистем каз он санги бухорӣ буд ки ҳамеи берун ( шудӣ ) то кунун чу он сайри мари манофизи он бухорро бигирифт низ ҳаме берун наёяду оҳанро накушуд , ва но кашӣдан мқнотиси мари оҳанро сипас аз молидани сайри андрў , моро гувоҳӣ дод бар онки азу ( бухорӣ ) ҳаме берун омад кони бухори ҳам ба оҳан андар овехт ва онгаҳ азу ҳаме бигурехт , то ӯро ҳамеи басӯи ( мқнотис ) кашид . Ва низ ин ҳол гувоҳӣ дод бар онки он санги ҳамеи оҳанро сӯй хеш кашад , на оҳани мари он сангро ҳамеи сӯй хеш кашад ки миёни табиӣон хилофаст андари онки мқнотиси ҳамеи оҳанро бикашад ё оҳани мқнотисро . Вениси каҳрабо ки ӯ самғ дарахтӣаст , мар ӯро хосият онаст ки гоҳи ҳамеи сӯй хештан кашад вази каҳрабо низ ҳамеи бухорӣ берун омад кони бухори ҳамеи ҷуз ба коҳи андари нёўизд , вчў ба коҳ раседу дарав андар овехт азу бигурезаду ӯрои басӯии каҳрабои бикашад ,у коҳи азуи сӯии каҳрабои ҷаҳд .

و اما جواب ما مرین سوال را از خاصیت مقناطیس که مر آهن را بکشد، آنست که گوییم: از آن سنگ بخاری است بیرون آینده لزج‌اندر کشنده که بجز آهن‌اندر نکشد، و مخالف است آن بخار مر آهن را بطبع، با آنک بدو‌اندر آویزنده است، همچنانک نم هوا مخالف است مر پنبه و کاغذ را، وزین هر دو‌اندر آویزنده است، و چواز بخار آن مقناطیس به آهن رسد ‌اندر آویزد، و چو مخالف است مر او را، چو بدو رسد ازو بگریزد و باز گردد، و به بازگشتن مر آهن را کز‌اندر آویخته باشد با خویشتن بیارد. دلیل بر درستی این قول آنست که چون مر آن سنگ را به نزدیک خرده آهن (که) سونش گویند بدارند، آن جزوهاء سونش سوی او دویدن گیرد، و بخار باشد که پراگنده رود تا همی سونشهای پراگنده را بیابد.و چون آن سنگ را به سیر کوفته بیالایند نیز آهن را نکشد البته، و سیر چیز مسدد است که چو مر او را به‌چیزی ‌اندر مالند، بر آن چیز از آن سیر پودگکی و پوستکی بگیرد که بخار را باز دارد چنانک ماهی‌گیران به زمستان سر و دست‌ها را تا به بازوان به سیر‌ِ کوفته همی‌آلایند تا مسام‌ها بسته شود و بخار از دست بیرون نیاید، و چو بخار ‌اندر پیخسته بماند گرم شود و بتوانند دست را به‌آب سرد‌ اندر کردن، و چو آن سنگ را به‌سیر کوفته بیالایند آهن را نکشد، دانستیم کز آن سنگ بخاری بود که همی بیرون (شدی) تا کنون چو آن سیر مر منافذ آن بخار را بگرفت نیز همی بیرون نیاید و آهن را نکشد، و نا کشیدن مقناطیس مر آهن را سپس از مالیدن سیر ‌اندرو، ما را گواهی داد بر آنک ازو (بخاری) همی بیرون آمد کآن بخار هم به‌آهن‌اندر آویخت و آنگه ازو همی بگریخت، تا او را همی بسوی (مقناطیس) کشید. و نیز این حال گواهی داد بر آنک آن سنگ همی آهن را سوی خویش کشد، نه آهن مر آن سنگ را همی سوی خویش کشد که میان طبیعیان خلاف است‌اندر آنک مقناطیس همی آهن را بکشد یا آهن مقناطیس را. ونیز کهربا که او صمغ درختی است، مر او را خاصیت آنست که گاه همی سوی خویشتن کشد وز کهربا نیز همی بخاری بیرون آمد کآن بخار همی جز به‌کاه‌ اندر نیاویزد، وچو به کاه رسید و درو ‌اندر آویخت ازو بگریزد و اورا بسوی کهربا بکشد، و کاه ازو سوی کهربا جهد.

Ва низ хосият онаст миёни зог ки ӯ хокӣасту миёни мозўи кӯи бор дарахтаст ки чун бо якдигар омехта шаванд , сипас аз онк ҳар ду зарданд , сиёҳ ба ғоят шаванд , ва ин маъниро табиӣони ҳеҷ ваҷҳе наёфтанд ҷуз анк гуфтанд ҳам зог ва ҳам мозўро мижа ( маза ) тунду гӣранда (аст ) , аз он ҳаме сиёҳ шаванд . Ва ин ҳуҷҷатӣ сустаст , аз бҳронки ин ду мижа аз роҳ чашеданӣ якеанду хилофи мари эшонро пас аз омехтани андари якдигари ҳаме падед ояд кон дӣданӣаст ( ва ) чашеданӣ нест .

و نیز خاصیت آنست میان زاگ که او خاکی است و میان مازو کو بار درخت است که چون با یکدیگر آمیخته شوند، سپس از آنک هر دو زرد‌اند، سیاه به‌غایت شوند، و این معنی را طبیعیان هیچ وجهی نیافتند جز انک گفتند هم زاگ و هم مازو را مژه (مزه‌) تند و گیرنده (است)، از آن همی سیاه شوند. و این حجتی‌ سست است، از بهرآنک این دو مژه از راه چشیدنی یکی‌اند و خلاف مر ایشان را پس از آمیختن‌اندر یکدیگر همی پدید آید کآن دیدنی است (و) چشیدنی نیست.

Ҷавоби азин савол : бо анк агар раво бошад аз хосияти суол кардан , низ раво бошад ки мо бипурсем ва биҷавӣем ки чаҳ хосиятаст андари донаи хурмо ки чу зери муштии хок андар кунандаш воб бар ӯ расад , як сараш ба замин фурӯ шавад ва як сараш ба ҳаво бар ояд ,у анк ӯ ба замин фурӯ шавад хоку об ба хештан кашӣдан гираду мари онро аз хокӣу обӣ ва ба сӯрати ҳоءи чӯбу баргу лиФ ҳаме гирданду басӯии он сари дигар ба ҳавои ҳамеи фурӯи спўзд , онрои дарахтӣ чу минорае бар пой кунад ва ҳар соли панҷсад ману бештару камтар аз хоку обро хурмоӣ латиф гирданд ва чӯб кунад , ва беш аз сад соли барин сунъ бимонад ,у мари донаи зардолуро ин хосият нест , бали ӯрои хосият дигараст , хоку об (ро ) зардолу кунад , чунонк мқнотисро хосият оҳан кашӣдан (аст )у булӯрро ин хосият нест , бали хосият ӯ анаст каз шуъоъи офтоби оташи падеди орад . Ва вагар аҷаб нест ки донаи хурмо хосиятӣ ёфта сет ки мари хоку обро бидон хосият аз қаъри замин ҳаме баркашад ва бар рӯй замин чу минорае ба по кунадаш ва сад сол бар пои бдордш , ва ҳар сол ба харворҳо фаровони хоку об ва хурмо созад , ки андрони хурмо аз хокӣу обии ҳеҷ чиз набошад , чаҳ аҷабаст ки сангӣ ба хосиятӣ ки ёфта сет аз офариниш , мари пораи оҳанро сӯй хеш кашад бе онки ҳол ӯро бигардонад взўи чизе дигар кунад ? вазин чаҳ савол ояд ? ва ҳаминаст сухани андар ҳар ( чиз ) аз тухми наботу нутфаи ҳайвону хояи мурғон каз он мар ҳар якеро дигари сунъии сету хосиятӣ , ки мардуми бошараф худки ёфта сет аз он оҷизаст , ва ҳеҷ касро азони ҳаме суол наёяд , ва агар касе аз он суол кунад , ҷавобаш он бошад ки « он офарӣда худост , беҳуда магӯӣ ва рӯҳ намой . » касе чигуна савол кунад ки ниҳод ӯ бар онаст ?

جواب ازین سؤال: با انک اگر روا باشد از خاصیت سوال کردن، نیز روا باشد که ما بپرسیم و بجوییم که چه خاصیت است‌اندر دانه خرما که چو زیر مشتی خاک‌اندر کنندش وآب بر او رسد، یک سرش به‌زمین فرو شود و یک سرش به هوا بر آید، و انک او به‌زمین فرو شود خاک و آب به‌خویشتن کشیدن گیرد و مر آن را از خاکی و آبی و به‌صورت‌هاء چوب و برگ و لیف همی‌گرداند و بسوی آن سر دیگر به‌هوا همی فرو سپوزد، آنرا درختی چو مناره‌‌ای بر پای کند و هر سال پانصد من و بیشتر و کمتر از خاک و آب را خرمای لطیف گرداند و چوب کند، و بیش از صد سال برین صنع بماند، و مر دانه زردآلو را این خاصیت نیست، بل اورا خاصیت دیگر است، خاک و آب (را ) زردآلو کند، چنانک مقناطیس را خاصیت آهن کشیدن (است) و بلور را این خاصیت نیست، بل خاصیت او انست کز شعاع آفتاب آتش پدید آرد. و وگر عجب نیست که دانه خرما خاصیتی یافته‌ست که مر خاک و آب را بدان خاصیت از قعر زمین همی برکشد و بر روی زمین چو مناره‌‌ای به‌پا کُندش و صد سال بر پای بداردش، و هر سال به‌خروار‌ها فراوان خاک و آب و خرما سازد، که‌اندرآن خرما از خاکی و آبی هیچ چیز نباشد، چه عجب است که سنگی به‌خاصیتی که یافته‌ست از آفرینش، مر پاره‌آهن را سوی خویش کشد بی‌آنک حال او را بگرداند وزو چیزی دیگر کند؟ وزین چه سؤال آید؟ و همین است سخن‌اندر هر (چیز) از تخم نبات و نطفه حیوان و خایه مرغان کز آن مر هر یکی را دیگر صنعی‌ست و خاصیتی‌، که مردم باشرف خودکه یافته‌ست از آن عاجز است، و هیچ کس را ازآن همی سوال نیاید، و اگر کسی از آن سوال کند، جوابش آن باشد که «آن آفریده خداست، بیهوده مگوی و روح نمای.» کسی چگونه سؤال کند که نهاد او بر آنست؟

Ва аммо ҷавоби саволи онки мӯши ҳаме бар гузидаи паланг бар мезад , онаст ки гӯйем ин шигифтии мардумонро бидон ҳаме ояд азин ки чунин нест ки эшон ҳаме гумон баранд . Ва гӯйем миёни баҳрӣ аз ҷонварон дӯстӣасту миёни баҳрии душманӣ , чунонк миёни зоғу миёни бум душманӣаст ки бум ба шаб бинад ва ба рӯз набинад ,у зоғ ба рӯз бинад ва ба шаб набинад ,у бум ба шаб бияёд сӯии зоғон ки бар дарахтии ҷамъ шуда бошанд ,у зишони якон якон ҳаме бигираду сари ҳамеи гуселаду ҳамеи афканд ва эшон ӯро ҳаме набенанд ;у бўзнаҳи мари гурбаро дӯст дорад ки гурбаро ба канор гираду ҳамеи бўсдш ,у саги гурбаро душман дорад , ва ин дӯстиҳоу душманиҳо ҷабалӣаст беиллат . Пас ҳамчунин миёни паланг ( ва ) мӯш низ дӯстӣ ( аз ) офариниш ҳаст ,у мӯши бдонки гузида ( паланг )ро биҷӯед на он хоҳад ки бадв мезад , бал хоҳад ки он олӯдагии даҳони палангро блисд , ва чу аз он боздорндш ҳиялат кунад ва ба девору бом бар шавад то буи он биёбад , ва чун бар он гузида расаду буи он биёбад аз шодии гмиз бар он биндозад , ва хоҳад ки чизе азу бидон луобу асар палид бирасад ҳамчунонк чу сегон ҷуфт хоҳанд гирифтан ҳар куҷои он саги модаи гмиз , афканди он дигар ки мари ӯро ҳаме ҷӯяд аз орзӯӣ расӣдан то бар он ҷой ки он гмиз омадааст , чу бидонҷо бирасад бар он гмиз низ бмизд , ва он зоҳири сету макшуф ,у шайхи Нахшабии андар « китоби маҳсӯл » гуфтааст ки чу дандони палангро бар дар сӯрох мӯш бидоранд мӯш аз сўлохи божгўнаҳ бар ояд дами пешу сари азпс , вогари порае пиҳи паланги андари хонаи бунаӣ ҳарч бидон ҳаволӣ мӯш бошад онҷо ояду ҳамеи кашандашон , ва эшон хештанро бидон ҳаме афкананд ҳамчинонкии зоғони хеш бар бум ҳаме афкананд ва ба доми андари ҳаме монанди .

و اما جواب سؤال آنک موش همی بر گزیده پلنگ بر میزد، آنست که گوییم این شگفتی مردمان را بدان همی‌آید ازین که چنین نیست که ایشان همی گمان برند. و گوییم میان بهری از جانوران دوستی است و میان بهری دشمنی، چنانک میان زاغ و میان بوم دشمنی است که بوم به‌شب بیند و به‌روز نبیند، و زاغ به‌روز بیند و به‌شب نبیند، و بوم به‌شب بیاید سوی زاغان که بر درختی جمع شده باشند، و زیشان یکان یکان همی‌بگیرد و سر همی‌گسیلد و همی‌افکند و ایشان او را همی‌نبینند؛ و بوزنه مر گربه را دوست دارد که گربه را به‌کنار گیرد و همی بوسدش، و سگ گربه را دشمن دارد، و این دوستی‌ها و دشمنی‌ها جبلی است بی‌علت‌. پس همچنین میان پلنگ (و) موش نیز دوستی (از) آفرینش هست، و موش بدانک گزیده (پلنگ) را بجوید نه آن خواهد که بدو میزد، بل خواهد که آن آلودگی‌ دهان پلنگ را بلیسد، و چو از آن بازدارندش حیلت کند و به‌دیوار و بام بر شود تا بوی آن بیابد، و چون بر آن گزیده رسد و بوی آن بیابد از شادی گمیز بر آن بیندازد، و خواهد که چیزی ازو بدان لعاب و اثر پلید برسد همچنانک چو سگان جفت خواهند گرفتن هر کجا آن سگ ماده گمیز‌، افکنَد آن دیگر که مر اورا همی‌جوید از آرزوی رسیدن تا بر آن جای که آن گمیز آمده است، چو بدانجا برسد بر آن گمیز نیز بمیزد، و آن ظاهر‌ست و مکشوف، و شیخ نخشبی‌ اندر «کتاب محصول» گفته است که چو دندان پلنگ را بر در سوراخ موش بدارند موش از سولاخ باژگونه بر آید دُم پیش و سر ازپس، واگر پاره‌‌ای پیه پلنگ‌ اندر خانه بنهی هرچ بدان حوالی موش باشد آنجا آید و همی کِشندشان، و ایشان خویشتن را بدان همی‌افکنند همچنانکه زاغان خویش بر بوم همی‌افکنند و به دام‌اندر همی‌مانند.

Ин шигифтӣ нест влкни ҳади оммаро гуфтанд мӯш ҳаме хоҳад ки ба гузидаи паланг бар мезад , азин сухан мутаҳайир шуданд . Ва агар мӯшро яла кунандӣ то бидон гузида фароз оядӣ вонро блисдӣ , вбри он нмиздӣ ,у агркаҳи мӯш ( ки ) ӯро бо паланги ин муҳаббатаст буии луоби оби даҳон паланг биёбад , чаҳ аҷабаст ? чу ҳаме байнем ки гурбаи ҳамеи буи мӯш биёбад ,у миёни гурбау мӯш низ дӯстӣ офаринишаст ,у гурбаи мӯшро ҳаме аз дӯстӣ хӯрд на аз душманӣ , чунонк гурбаи бачаи хешро ҳаме хӯрд аз дӯстӣ , ва ҳар хӯрандае мари хӯриши хешро аз дӯстӣ хӯрд на аз душманӣ , чунонк гуруснаи таомроу ташнаи обро аз дӯстӣ ва мувофиқат хӯрд на аз душманӣу мухолифат . Агар мӯш тавонадӣ , палангро бихӯрадӣ аз дӯстӣ , чунонк хештанро бар буии даҳони об ӯ ҳалок кунад . Инаст ҷавоби он ду саволи хосиятӣ ки он маърӯфаст миёни хосу ом .

این شگفتی نیست ولکن حد عامه را گفتند موش همی خواهد که به گزیده پلنگ بر میزد، ازین سخن متحیر شدند. و اگر موش را یله کنندی تا بدان گزیده فراز آیدی وآن‌را بلیسدی، وبر آن نمیزدی، و اگرکه موش (که) او را با پلنگ این محبت است بوی لعاب آب دهان پلنگ بیابد، چه عجب است؟ چو همی‌بینیم که گربه همی بوی موش بیابد، و میان گربه و موش نیز دوستی آفرینش است، و گربه موش را همی از دوستی خورد نه از دشمنی، چنانک گربه بچه خویش را همی‌خورد از دوستی‌، و هر خورنده‌‌ای مر خورش خویش را از دوستی خورد نه از دشمنی، چنانک گرسنه طعام را و تشنه آب را از دوستی و موافقت خورد نه از دشمنی و مخالفت. اگر موش تواندی، پلنگ را بخوردی از دوستی، چنانک خویشتن را بر بوی دهان آب او هلاک کند. این است جواب آن دو سؤال خاصیتی که آن معروف است میان خاص و عام.

Ва аммо ҷавоби аҳли таъӣди алайҳими ассаломи мари саволи хосияти мқнотисро ки оҳанро ҳаме кашад , берун аз дигари ҷавобҳост ки гуфтанд : санги қиблаи аҳли дайн исломаст , онки ном ӯ мақомаст , чунонк гуфт : қавла «у атхзўои ман мақоми абрҳими мусалло . » ҳаме гуяд ки аз ҷои истодани иброҳӣми намозгоҳ ва қибла гиранд ,у ҷои астодни иброҳӣми алайҳи ассаломи набувват будӣ . Фарзанд ӯ мҳмдолмстФии слии аллоҳи алайҳ (у ?ала )у силам бар он ҷои устод ки ҷадаши устода буд , ва бар асар ӯ рафт андарин ( роҳ ) , чунонк худоӣ гуфт : қавла « сами аўҳинои алики ани атбъи млаҳи иброҳӣми ҳниФо ва мо кони ман алмшркин . » пас таъвили ин оят ки гуфт мақоми иброҳӣмро қибла гиранд , он буд каз пас расӯли раванду тоъати мар ӯро доранд , ва ӯ алайҳи ассаломи мари халқро бидон санг ишорат кард то бидонанд ки он санг бар ӯ алайҳи ассалом мисласт , ва низ сутӯдагони дигари худои таъолӣ мтобъон ӯйанд , на онҳо ки рӯй сӯй ӯ кунанд , чунонк гуфт : қавла « аллазӣнаи итбъўн алрасул ( алнабӣ ) аломӣ . » .

و اما جواب اهل تأیید علیهم السلام مر سؤال خاصیت مقناطیس را که آهن را همی‌کشد، بیرون از دیگر جواب‌هاست که گفتند: سنگ قبله اهل دین اسلام است، آنک نام او مقام است، چنانک گفت: قوله «و اتخذوا من مقام ابرهیم مصلی.» همی‌گوید که از جای ایستادن ابراهیم نمازگاه و قبله گیرند، و جای استادن ابراهیم علیه‌السلام نبوت بودی. فرزند او محمدالمصطفی صلی‌الله علیه (و آله) و سلم بر آن جای استاد که جدش استاده بود، و بر اثر او رفت ‌اندرین (راه)، چنانک خدای گفت: قوله «ثم اوحینا الیک ان اتبع مله ابراهیم حنیفا و ما کان من المشرکین.» پس تأویل این آیت که گفت مقام ابراهیم را قبله گیرند، آن بود کز پس رسول روند و طاعت مر او را دارند، و او علیه‌السلام مر خلق را بدان سنگ اشارت کرد تا بدانند که آن سنگ بر او علیه‌السلام مثل است، و نیز ستودگان دیگر خدای تعالی متابعان اویند، نه آنها که روی سوی او کنند، چنانک گفت: قوله «الذین یتبعون الرسول (النبی) الامی.».

Ва оҳани қавитар гавҳар ӣ сет ,у олат ҳарб азуаст ,у манофеи мардуми андрў бисёр сет , чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд : қавла «у анзлнои алҳдиди фӣаи боси шадиду манофеи ллнос . »у боси ҷанг ва сахтӣ бошад ,у босу сахтии конро худои таъолии ҳамеи андар оҳан гуяд , аз Амиралмӯъминини алии бен абии толиби алайҳ ассаломаст ки аз ( ӯ ) тарсиданд душманони худоӣ чунонк хос ва ом бидон мақараст , вази халқи расӯли алайҳи ассаломи мар ӯро гузид ,у мар ӯро ба хештан кашид , чаҳ бдонч бо ӯ мсоҳрт кард , то имрӯзи фарзандон ӯ фарзандон расӯланд , ва чаҳ мар ӯ васии хеш ба ғадири хаму ҳамагонро ба вилоят ӯ ишорат кард .

و آهن قوی‌تر گوهر‌ی‌ست، و آلت حرب ازوست، و منافع مردم‌اندرو بسیار ست، چنانک خدای تعالی همی‌گوید: قوله «و انزلنا الحدید فیه باس شدید و منافع للناس.» و باس جنگ و سختی باشد، و باس و سختی کآن را خدای تعالی همی‌اندر آهن گوید، از امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه‌السلام است که از (او) ترسیدند دشمنان خدای چنانک خاص و عام بدان مُقر است، وز خلق رسول علیه‌السلام مر او را گزید، و مر او را به‌خویشتن کشید، چه بدانچ با او مصاهرت کرد، تا امروز فرزندان او فرزندان رسول‌اند، و چه مر او وصی خویش به‌غدیر خم و همگان را به‌ولایت او اشارت کرد.

Пас зоҳир кардем ки мақоми иброҳӣм ки он сангӣаст бар расӯл ки бар мақоми иброҳӣм ӯ устод , мисли буд . Ва дуруст шуд ки расӯли ммсўли санг буд . Ва дуруст кардем ки боси шадиди мари Амиралмӯъмининро буд ,у худои таъолии боси шадиди мари оҳанро гуфт ва чу расӯл аз халқи алиро ба хештан кашид чаҳ ба мсоҳрт ва чаҳ ба васоят , пайдо омад ки амӣралмуъминӣни алии ммсўли оҳан буд , чаҳ дуруст шуд ки расӯл ба манзалати мқнотиси олами дайн буд ,у амӣралмуъминӣн ба мартабати оҳани олами дайн буд , ва чунонк мқнотис агар чаҳ бисёр ҷавоҳир бошад ҷузи оҳанро ба хештан накушуд , мқнотиси динӣ низ аз бисёре аз уммати ҷузи мари ин оҳанро ба хештан накашид . Ва гуфтанд : андарин олами нафаси ҳиссии мқнотиси лиззатҳо ҳиссӣаст ки ин лиззатҳо андарин олам аз баҳр ӯ ҳамеи оранд . Ба тамомии лаззоти ҳиссии ҷузи мардум ҳаме нарасад . Пас донистем каз баҳри мардум ҳаме ояд ин ҳамаи лиззатҳо . Ва расӯли мқнотиси ҳикмати ҳоءи илоҳӣ буд ки мари онро аз олами ақли сӯй хеш кашид .

پس ظاهر کردیم که مقام ابراهیم که آن سنگی است بر رسول که بر مقام ابراهیم او استاد، مثل بود. و درست شد که رسول ممثول سنگ بود. و درست کردیم که باس شدید مر امیرالمومنین را بود، و خدای تعالی باس شدید مر آهن را گفت و چو رسول از خلق علی را به‌خویشتن کشید چه به‌مصاهرت و چه به‌وصایت‌، پیدا آمد که امیرالمؤمنین علی ممثول آهن بود، چه درست شد که رسول به‌منزلت مقناطیس عالم دین بود، و امیرالمؤمنین به‌مرتبت آهن عالم دین بود، و چنانک مقناطیس اگر چه بسیار جواهر باشد جز آهن را به‌خویشتن نکشد، مقناطیس دینی نیز از بسیاری از امت جز مر این آهن را به‌خویشتن نکشید. و گفتند:‌ اندرین عالم نفس حسی مقناطیس لذت‌ها حسی است که این لذت‌ها‌ اندرین عالم از بهر او همی‌آرند. به‌تمامی لذّات حسی جز مردم همی‌نرسد. پس دانستیم کز بهر مردم همی‌آید این همه لذت‌ها‌. و رسول مقناطیس حکمت‌هاء الهی بود که مر آن را از عالم عقل سوی خویش کشید.

Ва аммо андари таъвили хосияти мувофиқат ки миёни палангу миён мӯшаст андари ҳалоки мардум , қавми аҳли таъӣд , алайҳим ассалом онаст ки гуфтанд : паланги бади хуии ҷонварии сет ва кам манфиаттар ҷонвар ӣ сети мардумро , андари муқобилаи оҳан ки беш манфиаттар гавҳарии сети мардумро . Ва песагии пӯсти паланг далеласт бронк ( он ) мисласт бар мардумӣ ки ба дил , песа ва мухолиф бошанд . Ва мӯши зиёнкортар чарандае сети мардумро . Ва ин ҳар ду ҷонвар мисли ҳоанд бар ду мухолифи марди ҳақ ки ӯ расӯл буду миёни эшон мувофиқат буд андари мухолифати мари расӯлро , чунонк мувофиқати миёни мӯшу паланги андар озурдану брнҷонидн мардумаст . Пас ҳамчунон ( ки ) бар мардум воҷибаст аз мувофиқати палангу мӯши ҳазар кардан андарин олам , низ бар парҳезгорон воҷибаст мари палангроу мӯшро ( андар ) олами дайн шинохтан ва азишон бипарҳез бӯдан , ва ҳар яке аз ҷонварони олам , бесухан мисли ҳоанд мари гӯногӯни мардумони мухталифи алأхлоқро ки ҳастанд , ва ҳамчунон ки аз ҷонвароне ки мардумро мухолифанд андарин олами ҳазар воҷибаст , аз мардумоне ки низ монанди он ҷонваронанд ( андари олами дайн ) ҳазар кардан воҷибаст , чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд : қавла ва мо ман добаҳи фии аларзу лои тоӣри итири бҷноҳиаҳ алоамам амсолкм . » ҳаме гуяд : ҳеҷ чаранда нест андари замин ва на паранда ки биппарад ба ду пари хеши магар ки эшон аматонанд ҳамчуи шумо . Пас бар уқало воҷибаст палангу мӯшу мардумро бшнохтн ,у мору каждумро ки андари сӯрат мардумӣанд донистан , вазишон бар ҳазар бӯдан , ва агар куштани мор бар мо воҷибаст ба иттифоқи мардумон , куштани кофарон бар мо воҷибаст ба фармони хдоءи таъолӣ . Пас кофари мортар аз мори сет аз баҳри анки ӯрои ҳаме ба фармони худоӣ бояд куштан ки дасти бози доштан аз фармон ӯ куфраст ,у нокуштани мор куфр несту мунофиқу кофари андари як мартабатанд ба қавли худои таъолӣ ки гуфт : қавла ( ё аиҳолнбии ҷоҳади алкФору алмноФқину ағлзи алайҳим . » ва ин байтҳо андари мушобеҳати мардумони бадгар ҷонварон марост . Шеър :

و اما‌اندر تأویل خاصیت موافقت که میان پلنگ و میان موش است‌ اندر هلاک مردم‌، قوم اهل تأیید‌، علیهم السلام آنست که گفتند: پلنگ بد‌خوی جانوری‌ست و کم منفعت‌تر جانور‌ی‌ست مردم را،‌ اندر مقابله آهن که بیش منفعت‌تر گوهری‌ست مردم را. و پیسگی پوست پلنگ دلیل است برآنک (آن) مثل است بر مردمی که به دل‌، پیسه و مخالف باشند. و موش زیانکار‌تر چرنده‌ای‌ست مردم را. و این هر دو جانور مثل‌‌ها‌اند بر دو مخالف مرد حق که او رسول بود و میان ایشان موافقت بود‌ اندر مخالفت مر رسول را، چنانک موافقت میان موش و پلنگ ‌اندر آزردن و برنجانیدن مردم است. پس همچنان (که) بر مردم واجب است از موافقت پلنگ و موش حذر کردن‌اندرین عالم، نیز بر پرهیزگاران واجب است مر پلنگ را و موش را (اندر) عالم دین شناختن و ازیشان بپرهیز بودن، و هر یکی از جانوران عالم، بی‌سخن مثل‌ها‌اند مر گوناگون مردمان مختلف‌الأخلاق را که هستند، و همچنان که از جانورانی که مردم را مخالف‌اند اندرین عالم حذر واجب است، از مردمانی که نیز مانند آن جانوران‌اند (اندر عالم دین) حذر کردن واجب است، چنانک خدا تعالی همی‌گوید: قوله و ما من دابه فی الارض و لا طائر یطیر بجناحیه الا امم امثالکم.» همی‌گوید: هیچ چرنده نیست‌ اندر زمین و نه پرنده که بپرد به دو پر خویش مگر که ایشان امتان‌اند همچو شما. پس بر عقلا واجب است پلنگ و موش و مردم را بشناختن، و مار و کژدم را که‌اندر صورت مردمی‌اند دانستن، وزیشان بر حذر بودن، و اگر کشتن مار بر ما واجب است به‌اتفاق مردمان، کشتن کافران بر ما واجب است به‌فرمان خداء تعالی. پس کافر مار‌تر از مار‌ست از بهر انک اورا همی به‌فرمان خدای باید کشتن که دست باز داشتن از فرمان او کفر است، و ناکشتن مار کفر نیست و منافق و کافر‌ اندر یک مرتبت‌اند به‌قول خدا تعالی که گفت: قولة (یا ایهالنبی جاهد الکفار و المنافقین و اغلظ علیهم.» و این بیت‌ها‌اندر مشابهت مردمان بدگر جانوران مراست. شعر:

Ва аммо сухани мо андари ҷавобу суоли казин ду хосият маҷҳӯл кардаст ин мард каз он яке гардонӣдан ёқӯтаст мари вабороу дигари бркндн зумуррадаст мари чашми афъиро онаст ки ҳаме гӯйем : ин ҳарду ( ки ) ҳаме гӯйанд , маҷҳӯласт , ва агар ин суол аз гарми но шудани ёқӯти сурх будӣ ба оташи кон маълумаст савобтар будӣ аз онк аз гардонӣдан ӯ мари ваборо ки ин маҷҳӯласт ва ба вақт ӯ бисёр мардумон аз вабо барраанд беёқӯт , ва агар чунон будӣ каз вабои ҷузи онкаси нрстӣ ки ёқӯт доштӣ , онгоҳи ин саволи дуруст будӣ .

و اما سخن ما‌اندر جواب و سوال کزین دو خاصیت مجهول کردست این مرد کز آن یکی گردانیدن یاقوت است مر وبا را و دیگر برکندن زمرد است مر چشم افعی را آنست که همی‌گوییم‌: این هردو (که) همی‌گویند، مجهول است، و اگر این سوال از گرم نا شدن یاقوت سرخ بودی به‌آتش کآن معلوم است صواب‌تر بودی از آنک از گردانیدن او مر وبا را که این مجهول است و به‌وقت او بسیار مردمان از وبا برهند بی یاقوت‌، و اگر چنان بودی کز وبا جز آنکس نرستی که یاقوت داشتی، آنگاه این سؤال درست بودی.

Ва мо ншнўдим ки касе забарҷади пеши чашми мори бдошту чашми мор аз он бтркид . Албата касе барин маънӣ гуфтааст ин байтҳо :

و ما نشنودیم که کسی زبرجد پیش چشم مار بداشت و چشم مار از آن بترکید. البته کسی برین معنی گفته است این بیت‌ها:

Гӯйем кин сухани некӯу таъвили пазирии сет , ва ҳар суханӣ ки он ба миёни ом маърӯфаст , ба гуфта ҳукамо мислии (аст ) ки ваии андари олами миёни ом афтода бошад , ки бар сиблат рамз гуфта бошанд мари туллоби ҳикматро , чунонкии ҳадиси симурғ маърӯфаст ки омма гӯйанд « ӯ зпси кӯҳ қофаст , ва чу қиёмат наздик ояд берун ояд . » ва , чунонк гӯйанд : « офтоб чу фурӯ шавад ба зери арш худоӣ шавад » ,у наздики ҳукамои арши худои фалаки албрўҷ (аст ) ки офтоб зер ӯст , ( ва ) чунонк гӯйанд париёни некӯ рӯйонанд вази мардумон пинҳон над , ва он доно онанд ки сӯрати илм эшон некӯасту ҷҳоли мари он сӯратро ки мари эшон рост натавонанд дидан .

گوییم کاین سخن نیکو و تأویل پذیری‌ست، و هر سخنی که آن به‌میان عام معروف است، به‌گفته حکما مثلی (است) که وی‌اندر عالم میان عام افتاده باشد، که بر سبیل رمز گفته باشند مر طلاب حکمت را، چنانکه حدیث سیمرغ معروف است که عامه گویند «او زپس کوه قاف است، و چو قیامت نزدیک آید بیرون آید.» و، چنانک گویند: «آفتاب چو فرو شود به‌زیر عرش خدای شود»، و نزدیک حکما عرش خدای فلک البروج (است) که‌آفتاب زیر اوست، (و) چنانک گویند پریان نیکو رویان‌اند وز مردمان پنهان‌ند، و آن دانا آنند که صورت علم ایشان نیکوست و جهال مر آن صورت را که مر ایشان راست نتوانند دیدن.

Ва ҷавоби аҳли таъйиди мари ин ду саволро онаст ки гуфтанд : аз ҷавоҳири фусурдаи ногдозндаҳи нахусти ёқӯти сурхи онгоҳи забарҷади шарифтар аз дигари ҷавоҳир (аст ) , ҳамчунонк аз ҷавоҳири гдозндаҳи зари шариф тараст онгоҳи сим , вази сутурони ду сутури шариф тараст нахусти уштури он гоҳи асп , ва аз наботҳо ду наботи шариф тараст нахусти хурмои онгоҳи ангур , ва аз ҷойҳо ду ҷои шариф тараст нахусти Маккаи онгоҳи Мадина , ва аз ситорагони ду ситораи азим тараст нахусти офтоб ва онгаҳ маҳтоб .

و جواب اهل تایید مر این دو سؤال را آنست که گفتند: از جواهر فسرده ناگدازنده نخست یاقوت سرخ آنگاه زبرجد شریف‌تر از دیگر جواهر (است )، همچنانک از جواهر گدازنده زر شریف‌تر است آنگاه سیم، وز ستوران دو ستور شریف‌تر است نخست اشتر آن‌گاه اسپ، و از نبات‌ها دو نبات شریف‌تر است نخست خرما آنگاه انگور‌، و از جای‌ها دو جای شریف‌تر است نخست مکه آنگاه مدینه، و از ستارگان دو ستاره عظیم‌تر است نخست آفتاب و آنگه مهتاب‌.

Ва гуфтанд : ҳар яке азин дугона мисласт бар ду мард каз мардумони эшон шариф таранд . Ва гуфтанд : чу аз ҳар мавҷӯдии ду мавҷӯд бар тартиби шарифати ри сет аз дигари мавҷӯдот , раво набошад ки ду мард аз дикри мардумони шариф тар набошад аз баҳри анки азимтар мавҷӯдӣ мардумаст ки ғарази сонеъ аз эҷоди мавҷӯдот ҳама ӯст , пас гуфтанд каз мардумони ду марди шариф тараст яке расӯлу дигари васии азу . Далел бар шарафи ин ду тан бар ҳамаи халқ , он овараданд ки шрФои халқи ҳама фарзандон эшонанд . Низ ҳеҷ мардӣ нест аз ҷумлагии халқ ки андари дайн исломанд бонги намози кони мунодии худои сет ҳаме нашунӯд ки гӯйанд ба иқрор ба ваҳдонияти худои баробари зикри ин ду тан (ро ) ки муаззинони бонг ҳаме кунанд ҳар шубону рӯзии панҷ вақти намоз ки он вақтҳо (ро ) бар ҷумлагии вақтҳоу замонҳо шарафаст , ва бар сари минора ба овоз ҳаме гӯйанд « Муҳамади расӯли аллоҳ , алӣ вале аллоҳ . »

و گفتند: هر یکی ازین دوگانه مثل است بر دو مرد کز مردمان ایشان شریف‌تر‌اند. و گفتند: چو از هر موجودی دو موجود بر ترتیب شریفت‌ر‌ست از دیگر موجودات، روا نباشد که دو مرد از دیکر مردمان شریف‌تر نباشد از بهر انک عظیم‌تر موجودی مردم است که غرض صانع از ایجاد موجودات همه اوست، پس گفتند کز مردمان دو مرد شریف‌تر است یکی رسول و دیگر وصی ازو. دلیل بر شرف این دو تن بر همه خلق، آن آوردند که شرفا خلق همه فرزندان ایشانند. نیز هیچ مردی نیست از جملگی خلق که‌اندر دین اسلام‌اند بانگ نماز کآن منادی خدای‌ست همی‌نشنود که گویند به‌اقرار به‌وحدانیت خدای برابر ذکر این دو تن (را ) که مؤذنان بانگ همی‌کنند هر شبان و روزی پنج وقت نماز که آن وقت‌ها (را) بر جملگی وقت‌ها و زمان‌ها شرف است، و بر سر مناره به‌آواز همی‌گویند «محمد رسول الله، علی ولی الله.»

Пас гуфтанд каз ҷавоҳири як ёқӯту дигари забарҷад мисланд зини ду гузидаи худоӣ . Ва маънии гардонӣдани мари ваборо аз онкас ки ёқӯтро дорад , мисласт бар гардонӣдани расӯли мари ғолиби худоиро ки он азимтар вабоӣаст , аз он кас ки дайн ӯ дорад . Ва гуфтанд ки маънӣ бар кандан забарҷади мари дидаи морро ки ӯ душман мардумаст ва омма гӯйанд одамро алайҳи ассалом аз биҳишт ӯ беруни афканди ин низ мисл онаст ки чу мори динӣ ба забарҷади динӣ андар нагирист чашми басираташро забарҷад дайн барканд , то роҳи ҳақро надид ва бечашм бимонад . Вҳр чанд пеш расӯл омад мар ӯро роҳ натавонистӣ намӯдан , сипас аз онки ҳақ (ро ) мункир шуда буд , чунонк худоӣ гуфт : қавла ( аФонти тҳдии алъмии валави конўои лоибсрўн . » ин ҷавобӣ динӣаст таъвилӣ ки маринро ҷузи касоне ки ҳуши нафсонии шан гушӯда шуд натавонанд шунидан .

پس گفتند کز جواهر یک یاقوت و دیگر زبرجد مثل‌اند زین دو گزیده خدای. و معنی گردانیدن مر وبا را از آنکس که یاقوت را دارد، مثل است بر گردانیدن رسول مر غالب خدای را که آن عظیم‌تر وبای است، از آن‌کس‌که دین او دارد. و گفتند که معنی بر کندن زبرجد مر دیده مار را که‌او دشمن مردم است و عامه گویند آدم را علیه‌السلام از بهشت او بیرون افکند این نیز مثل آنست که چو مار دینی به زبرجد دینی ‌اندر نگریست چشم بصیرتش را زبرجد دین برکند، تا راه حق را ندید و بی چشم بماند. وهر چند پیش رسول آمد مر او را راه نتوانستی نمودن، سپس از آنک حق (را) منکر شده بود، چنانک خدای گفت: قوله (افانت تهدی العمی ولو کانوا لایبصرون.» این جوابی دینی است تأویلی که مرین را جز کسانی که هوش نفسانی‌شان گشوده شد نتوانند شنودن.

Ва аммо сухани мо андарин се савол каз он яке шикастан сурб гуфт алмос (ро ) , ва дигар гуфт ба шаҳри Аҳвоз аз таб касе холӣ намонад , ва се дигар гуфт ба таббати андари ҳеҷ кас ғамгин набошад онаст ки гӯйем ҳамоно ин саволҳо ӯ ба қасд гуфта сет то зуъафои илми табоиъи бад-ӣн ғарра шаванд ва ҳавасӣ бигӯянд андари ҷавоби ин ,у гувоҳ бар онки сурби алмосро нашканад аз судаи гарон тавон ёфтан ва аз гавҳари сӯрохи кунон ( ки ) алмосро эшон кори бандаду алмосро сурб нашканад , бали сурбро бар санадон ниҳанд паҳн кардау алмосро бариса сурб бунаанд , онгаҳ бавасилаи пӯлоди обдору хоискии мари онро бар он сурб башикананд то чу шикаста шавад бар он сурб андар бимонад ва биҷаҳад , кони гавҳари хушку сахт ҷаҳандааст . Агар бар санадони бшкнндши санадонро риш кунад . Магар касе башнавада сет ё аз давр бидида сет , пиндоштаи сет ки алмосро сурби бишиканад . Воин чизе пӯшида нест , ва марин саволро ба зоҳири ҳеҷ маънӣ нест ,у миёни халқи ин сухан маърӯф нест то мари онро таъвил бошад . Сухани барин аз он кӯтоҳ кунем .

و اما سخن ما‌ اندرین سه سؤال کز آن یکی شکستن سرب گفت الماس (را)، و دیگر گفت به‌شهر اهواز از تب کسی خالی نماند، و سه دیگر گفت به تبت‌ اندر هیچ کس غمگین نباشد آنست که گوییم همانا این سؤال‌ها او به‌قصد گفته‌ست تا ضعفا علم طبایع بدین غره شوند و هوسی بگویند ‌اندر جواب این، و گواه بر آنک سرب الماس را نشکند از سوده گران توان یافتن و از گوهر سوراخ کنان (که) الماس را ایشان کار بندد و الماس را سرب نشکند، بل سرب را بر سندان نهند پهن کرده و الماس را برسه سرب بنهند، آنگه بوسیله پولاد آبدار و خایسکی مر آن را بر آن سرب بشکنند تا چو شکسته شود بر آن سرب‌اندر بماند و بجهد، کآن گوهر خشک و سخت جهنده است. اگر بر سندان بشکنندش سندان را ریش کند. مگر کسی بشنوده‌ست یا از دور بدیده‌ست، پنداشته‌ست که الماس را سرب بشکند. واین چیزی پوشیده نیست، و مرین سؤال را به‌ظاهر هیچ معنی نیست، و میان خلق این سخن معروف نیست تا مر آن را تأویل باشد. سخن برین از آن کوتاه کنیم.

Ва далел бар онк раво нест ки шаҳрӣ бошад чу Аҳвози кони қасаба хузистонаст ,у андар ӯ бисёр ҳазор мардаст , ҳамаи мардумони андрў бо таб бошанд сипас аз онки ман худ онҷо будам ва ҳеҷ таб надидам на хештанро ва на бисёр мардумро онаст ки гӯйем : таби мардумро зон ояд ки мизоҷ аз эътидол берун шавад басӯии зиёдат ё басӯии нуқсон , ва мардум бидон сабаб ранҷа шаванд ва таом натавонанд хӯрдан , ва агар кӯдак ё бузург бошад таниш ба нуқсон уфтад , ва агар чунин ҷое бошад ки ҳеҷ каси андрўи тан дуруст набошад кӯдакони андрў бузург нашаванд , ва ҳеҷ каси қавӣ ва шодмона набошад , ва ҳеҷ касро рағбати ниўФтд ки бидон шаҳр шавад аз бими беморӣ . Ва ин маҳоласт , бал ба Аҳвоз аз он мардуми тани дурусту қавӣ ва шодмона ҳаст бе ҳеҷ таб , ва агар шаҳрӣ чунин бошад ки ҳамеша аҳлаш бемор бошанд , онҷо на табиб бошад ва на дору . Ва ин маҳоласт , на мавҷӯди сет ва на маърӯфаст миёни халқ , ва ин марди табиб пеша бӯда сет ! ин сухан маҳол бошад бал аз атиббои маҳол тар бошад .

و دلیل بر آنک روا نیست که شهری باشد چو اهواز کآن قصبه خوزستان است، و‌اندر او بسیار هزار مرد است، همه مردمان‌اندرو با تب باشند سپس از آنک من خود آنجا بودم و هیچ تب ندیدم نه خویشتن را و نه بسیار مردم را آنست که گوییم: تب مردم را زآن آید که مزاج از اعتدال بیرون شود بسوی زیادت یا بسوی نقصان‌، و مردم بدان سبب رنجه شوند و طعام نتوانند خوردن‌، و اگر کودک یا بزرگ باشد تنش به‌نقصان افتد، و اگر چنین جایی باشد که هیچ کس‌اندرو تن‌درست نباشد کودکان‌اندرو بزرگ نشوند، و هیچ کس قوی و شادمانه نباشد، و هیچ‌کس را رغبت نیوفتد که بدان شهر شود از بیم بیماری. و این محال است، بل به‌اهواز از آن مردم تن‌درست و قوی و شادمانه هست بی‌هیچ تب‌، و اگر شهری چنین باشد که همیشه اهلش بیمار باشند، آنجا نه طبیب باشد و نه دارو‌. و این محال است، نه موجود‌ست و نه معروف است میان خلق، و این مرد طبیب پیشه بوده‌ست! این سخن محال باشد بل از اطبا محال‌تر باشد.

Ва далел бар онк маҳоласт гуфтан ки ба таббати ҳеҷ кас ғамгин набошад , онаст ки агар шаҳрӣ бошад ки мардумони он шаҳри ҳеҷ кас ғамгин набошад , миёни он мардумон на хешӣ бошад ва на меҳрбонӣ , ва на низ ҷанг бошад миёни эшон ва на хусумат ;у мари эшонро на малик бошад ва на зан ва на фарзанд ва на ҳамият , бал бар мисол сутур бошанд , аз баҳри онк касе ки мари ӯрои бародар ё фарзанд ё падари бимирад ӯ ғамгин нашавад , ва агар зану фарзандашро бибаранд ӯро ғами наёбад , ва агар молаш ғорат кунанд тимор надорад , ӯ говӣ бошад , мардум набошад ,у таббат аз мо бад-ӣн даврӣ нест ки чунин маҳол аз ҳоли аҳли он замин ба газофи як тан бигӯед ки бшоид пазируфтан , бали таббати вилоят азимасту онҷо султонасту лашкари сет ва хирадмандонанд , ва ҳар куҷои лашкар ва султон бошаду мардумони хароҷ гузор бошанд , воҷиб наёяд ки чу сутурон бошанд , ва низ ҳар куҷо ғам бошад шодӣ низ бошад , аз баҳри онки шодӣ аз ёфтан чизе ояд каз но ёфтан ӯ ғам ояд . Ва чу касе бошад агар писараши бимираду молаши бибаранд андўҳгн нашавад , вогар низ писарӣ ояд ё молӣ диҳандаш шодмона набошад пас худ боистӣ ки мардумони таббат на ғами донстндӣ ва на шодӣ , ва ин ( на ) сухан ҳукамост бал ҳазёнаст .

و دلیل بر آنک محال است گفتن که به تبت هیچ کس غمگین نباشد، آنست که اگر شهری باشد که مردمان آن شهر هیچ کس غمگین نباشد، میان آن مردمان نه خویشی باشد و نه مهربانی، و نه نیز جنگ باشد میان ایشان و نه خصومت‌؛ و مر ایشان را نه مِلک باشد و نه زن و نه فرزند و نه حمیّت‌، بل بر مثال ستور باشند، از بهر آنک کسی که مر اورا برادر یا فرزند یا پدر بمیرد او غمگین نشود‌، و اگر زن و فرزندش را ببرند او را غم نیابد، و اگر مالش غارت کنند تیمار ندارد، او گاوی باشد، مردم نباشد، و تبت از ما بدین دوری نیست که چنین محال از حال اهل آن زمین به‌گزاف یک‌تن بگوید که بشاید پذیرفتن، بل تبت ولایت عظیم است و آنجا سلطان است و لشکر‌ست و خردمندان‌اند، و هر کجا لشکر و سلطان باشد و مردمان خراج‌گزار باشند، واجب نیاید که چو ستوران باشند، و نیز هر کجا غم باشد شادی نیز باشد، از بهر آنک شادی از یافتن چیزی آید کز نا‌یافتن او غم آید. و چو کسی باشد اگر پسرش بمیرد و مالش ببرند‌ اندوهگن نشود، واگر نیز پسری آید یا مالی دهندش شادمانه نباشد پس خود بایستی که مردمان تبت نه غم دانستندی و نه شادی، و این (نه) سخن حکماست بل هذیان است.