Нутқи мари нафаси нотиқаро сифатӣ ҷавҳарӣаст ва он мафҳумасту маъқӯл , на маҳсусаст ва на мшор . Ва қавл аз нутқ асараст ва бирав далеласт , чунонк чу мо кӯдак хирад байнем ширхора , гӯйем ки мар ӯро нутқаст бе онки азуи қавлӣ шунӯда бошем албата , ва чун гӯсола байнем гӯйем ки маринро нутқ нест , ҳар чанд ки ҳар ду ҳайвонанд ва на ин сухан гуфта бошад ва на он . Ва оқили мари онкасро ростгӯ ӣ дорад ки гуяд марин кӯдаки хирадро нутқаст , ва касе (ро ) ки гуяд гӯсоларо нутқаст дурӯғи зани шуморад . Ва агар касе мари кӯдакии хирадро гуяд « инро қавласт » ё « каломаст » хато гуфта бошаду шарҳи қавл ( ва ) каломи худ бигӯем .

نطق مر نفس ناطقه را صفتی جوهری است و آن مفهوم است و معقول‌، نه محسوس است و نه مشار. و قول از نطق اثر است و برو دلیل است، چنانک چو ما کودک خرد بینیم شیرخواره‌، گوییم که مر او را نطق است بی آنک ازو قولی شنوده باشیم البته، و چون گوساله بینیم گوییم که مرین را نطق نیست، هر چند که هر دو حیوان‌اند و نه این سخن گفته باشد و نه آن. و عاقل مر آنکس را راستگو‌ی دارد که گوید مرین کودک خرد را نطق است، و کسی (را ) که گوید گوساله را نطق است دروغ‌زن شمارد. و اگر کسی مر کودکی خرد را گوید «این را قول است» یا «کلام است» خطا گفته باشد و شرح قول (و) کلام خود بگوییم.

Пас нутқ на тозӣаст ва на порсӣ ва на ҳиндӣ ва на ҳеҷ луғатӣ , бал қӯтӣаст аз қӯти ҳоءи нафаси инсонӣ ки мардум бидон қӯти маънӣ ӣиро ки андари замир ӯ бошад ба овозу ҳуруфу қавл бадӣгарӣ битавонад расонӣдан . Пас мари он қӯтро кин феъл аз ӯ ояд нутқ гуфтанд ҳукамои дайн ( ва ) фалсафа .

پس نطق نه تازی است و نه پارسی و نه هندی و نه هیچ لغتی، بل قوّتی است از قوت‌هاء نفس انسانی که مردم بدان قوت معنی‌یی را که‌اندر ضمیر او باشد به‌آواز و حروف و قول بدیگری بتواند رسانیدن. پس مر آن قوت را کاین فعل از او آید نطق گفتند حکما دین (و) فلسفه‌.

Ва аммо қавл суханӣ бошад кӯтоҳу маънии дор , бали мари қавлро бар чанд рӯй иборат кунанд : яке онки мари лафзиро касе бигӯед қавл ӯ гӯйанд , чунонк ба мисли ҳоҷиб гуяд « вазирро бихонед ки ин қавл амираст . » . Яъне ки амир чунин гуфт ки ман гуфтам ; ва ба дигар рӯй мари қавлро бар эътиқод низ ҳамл кунанд , чунонк гӯйанд қавли абӣ Ҳанифа онаст ки ҳар ки раг бигушоед масҳаши бишиканад ,у қавли шофиӣ ба хилоф инаст ; ва се дигари мари майлу рағбат касеро ба чизеи қавл ӯ гӯйанд низ , чунонк гӯйанд : фалони иқўли болнсоўи фалони иқўли болсбёну ҷузи он ; чаҳорум ҳар ки суханӣ бигӯед ки онро маънӣ ӣӣ бошад рост ё дурӯғ , он қавлӣ бошад азу , ба ҳар забонӣ ки бошад .

و اما قول سخنی باشد کوتاه و معنی‌دار‌، بل مر قول را بر چند روی عبارت کنند: یکی آنک مر لفظی را کسی بگوید قول او گویند، چنانک به‌مثل حاجب گوید «‌وزیر را بخوانید که این قول امیر است.». یعنی که امیر چنین گفت که من گفتم؛ و به‌دیگر روی مر قول را بر اعتقاد نیز حمل کنند، چنانک گویند قول ابی‌حنیفه آنست که هر‌که رگ بگشاید مسحش بشکند‌، و قول شافعی به‌خلاف این است؛ و سه دیگر مر میل و رغبت کسی را به‌چیزی قول او گویند نیز، چنانک گویند: فلان یقول بالنساو فلان یقول بالصبیان و جز آن؛ چهارم هر که سخنی بگوید که‌آن را معنی‌یی‌ باشد راست یا دروغ، آن قولی باشد ازو، به‌هر زبانی که باشد.

Ва аммо каломи маҷмӯи қавл ҳо бошад ки маънӣ ҷуз бидон қавлҳо ва ба тартиби он гзордаҳ нашавад чунонк ба мисли касе гуяд « имрӯз ба даргоҳ амир шудаму бори хостам ва андешедам ки агар бор нахоста пеш амр шавам савоб набошаду маро хор кунад , ва чу бори хостами амир чу донист ки ман адаби нигоҳи доштам , маро пеш хонд ва лутф карду ҳоҷати ман раво фармуд кардан . » инро калом гӯйанд ки қавли ҳоء ба овоз гуфта ба тартиби андрў маҷмӯ бошад , ва ҳар қавлиро аз он маънӣ ӣӣ бошад ва ба маҷмӯи он маъонии ҷузи он маънӣ ҳосил наёяд .

و اما کلام مجموع قول‌ها باشد که معنی جز بدان قول‌ها و به ترتیب آن گزارده نشود چنانک به‌مثل کسی گوید «امروز به‌درگاه امیر شدم و بار خواستم و‌ اندیشیدم که اگر بار نخواسته پیش امر شوم صواب نباشد و مرا خوار کند، و چو بار خواستم امیر چو دانست که من ادب نگاه داشتم، مرا پیش خواند و لطف کرد و حاجت من روا فرمود کردن.» این را کلام گویند که قول‌هاء به‌آواز گفته به‌ترتیب اندرو مجموع باشد، و هر قولی را از آن معنی‌یی باشد و به‌مجموع آن معانی جز آن معنی حاصل نیاید.

Пас нахуст нутқаст ва он мари нафасро ҷавҳарӣаст андари ҳади қӯт , ва чу ба феъл ояд аънӣ чу мардум тамом шавад ва чизе хоҳад гуфтани нахусти азу халқ бошад ва он тартиб сухан бошад азу ба тадбири андари нафас , сипас аз онки мари онро ба овози беруни орад , чунонк худои таъолӣ ҳикоят кард аз сулаймон алнабӣ алайҳи ассалом ки бар сиблати шукр аз хдоءи таъолӣ мардумон гуфт « эй мардумони моро мантиқ парандагон биёмухтанд » бад-ӣни ?ит : қавла « бо аиҳоолноси ълмнои мантиқи алтир . » .

پس نخست نطق است و آن مر نفس را جوهری است اندر حد قوّت، و چو به‌فعل آید اعنی چو مردم تمام شود و چیزی خواهد گفتن نخست ازو خلق باشد و آن ترتیب سخن باشد ازو به تدبیر‌ اندر نفس، سپس از آنک مر آن را به آواز بیرون آرد، چنانک خدای تعالی حکایت کرد از سلیمان النبی علیه‌السلام که بر سبیل شکر از خداء تعالی مردمان گفت «ای مردمان ما را منطق پرندگان بیاموختند» بدین ایت: قوله «با ایهاالناس علمنا منطق الطیر.».

Андарин қавли пайдои сет ки мантиқу нутқ ба овоз несту қавлу калом ба овозаст , чунонк худоӣ таъолӣ гуфт ба ҳикоят ки мари исоро гуфтам « ту калом гуфтӣ бо мардумони андари гаҳвора » , қавла « такаллуми анноси фии алмҳду кҳло » , яъне ба овоз сухан гуфтӣ ; ва чу сулаймон гуфт « моро мантиқ ( парандагон ) биёмухтанд » яъне донем , ва он ногуфтааст ; пас нутқи сухан дониста бошаду ногуфта ,у калом мантиқ гуфта бошад ,у қавли ҷузвҳо калом бошад ки ҳар якеро маънӣ ӣӣ бошад ,у ҷумлагии он ҷамъ шавад бар гузордан як маънӣ ки он ҷуз бидон қавлҳо гзордаҳ нашавад .

‌اندرین قول پیدا‌ست که منطق و نطق به آواز نیست و قول و کلام به آواز‌ است، چنانک خدای تعالی گفت به‌حکایت که مر عیسی را گفتم «تو کلام گفتی با مردمان‌ اندر گهواره‌»، قوله «تکلم الناس فی المهد و کهلا»، یعنی به‌آواز سخن گفتی؛ و چو سلیمان گفت «ما را منطق (پرندگان) بیاموختند» یعنی دانیم، و آن ناگفته است؛ پس نطق سخن دانسته باشد و ناگفته، و کلام منطق گفته باشد، و قول جزوها کلام باشد که هر یکی را معنی‌یی باشد، و جملگی آن جمع شود بر گزاردن یک معنی که‌آن جز بدان قول‌ها گزارده نشود.