Абӯи муайяни Носири бен хусрави бен алҳорс гуяд : сипоси худоиро таъолӣ ки ёд кардем воҷибаст ки андари таълифи ин китоби сухани гўӣим аз баҳри онки ин китоб наваст ,у ҳарч ҳодис шавад ҳудус ӯро иллатӣ бошад , ва ҳар ҳодисиро панҷ иллат лозимаст : нахусти азуи иллати фоила чун дурудгар ки тахт кунад ;у дигари иллати олатӣ чун теша ( ва ) аррау ҷузи он ки сунъи ин дрўдгрбдон падед ояд ; ва се дигари иллати ҳиўлонӣ чун чӯб ки сунъ аз дурудгар ӯ пазирад ,у чаҳоруми иллати сӯрӣ чун сӯрати тахти кони андари нафас дурудгар бошад ,у панҷуми иллати ғоӣӣ ки тахт ар бҳрон кунанд ва он нишастан подшоҳ бошад бар тахт .

ابو معین ناصر بن خسرو بن الحارث گوید: سپاس خدای را تعالی که یاد کردیم واجبست که ‌اندر تالیف این کتاب سخن گوئیم از بهر آنک این کتاب نوست، و هرچ حادث شود حدوث او را علتی باشد، و هر حادثی را پنج علت لازمست: نخست ازو علت فاعله چون درودگر که تخت کند؛ و دیگر علت آلتی چون تیشه (و) اره و جز آن که صنع این درودگربدان پدید آید؛ و سه دیگر علت هیولانی چون چوب که صنع از درودگر او پذیرد، و چهارم علت صوری چون صورت تخت کآن‌ اندر نفس درودگر باشد، و پنجم علت غائی که تخت ار بهرآن کنند و آن نشستن پادشاه باشد بر تخت.

Ҳукамои дайни ҳақу фалсафаро иттифоқаст бар он ки нахустин иллати маълулии иллат ғоӣӣ онаст , аз баҳри онки бози бинии иллати тахт бар нишастани подшоҳи бзўри сунъ аз дурудгар бо олат ва аз чӯби бсбби фармони подшоҳ падед ояд , ки бар тахт хоҳад нишастани пас охири чизе ки бар маснӯъ падед ояд аввали иллати он маснӯъ бошад ,у бад-ӣн рӯй гӯйанд ҳукамои ин қавли маърӯф (ро ) ( аввали алФкри ахри алъамал . ) набинӣ ки нахусти андешаи дурудгар он бошад ки шоҳро Тахтӣ бошад ,у охири кораш он бошад ки шоҳи бтхти брншинд ,у чроӣии олами бохри мардум падед кунад ва сипас азуи чиз падед наёяд . Гуфтанд қасди сонеъи олами бовели ин сунъи ҳосил кардани мард буд , то аз сунъаши бохри мардум падед омад .

حکمای دین حق و فلسفه را اتفاقست بر آن که نخستین علت معلولی علت غائی آنست، از بهر آنک باز بینی علت تخت بر نشستن پادشاه بزور صنع از درودگر با آلت و از چوب بسبب فرمان پادشاه پدید آید، که بر تخت خواهد نشستن پس آخر چیزی که بر مصنوع پدید آید اول علت آن مصنوع باشد، و بدین روی گویند حکما این قول معروف (را) (اول الفکر اخر العمل.) نبینی که نخست ‌اندیشه درودگر آن باشد که شاه را تختی باشد، و آخر کارش آن باشد که شاه بتخت برنشیند، و چرائی عالم بآخر مردم پدید کند و سپس ازو چیز پدید نیاید. گفتند قصد صانع عالم باول این صنع حاصل کردن مرد بود، تا از صنعش بآخر مردم پدید آمد.

Ва биҷои хеши андарин китоби азин маънии сухани бшрҳи гўӣим ки ҳар китобиро ки таълӣф карда шавад ҳамин панҷ иллат лозимаст :

و بجای خویش‌اندرین کتاب ازین معنی سخن بشرح گوئیم که هر کتابی را که تألیف کرده شود همین پنج علت لازم است:

Нахусти иллати фоила ва ин муаллиф китоб бошад ;у дигари иллати олатӣ ва он қалам ва кордаст ; ва се дигари иллати ҳаюлое ва он коғаз ва ҳбраст ;у чаҳоруми иллати сӯратӣ ва он сухану хтбст ;у панҷуми иллати тамомӣ ва он расонӣдани он илмаст ки андари он китобаст биҷӯянда ;у иллати ҳамаи иллатҳо ки фузун аз иллат фоилааст , ин иллат тамомӣаст ки ёд кардем аз баҳри онки муаллифи китобу мусаннифи маъонӣу мураттаби алфоз онч кунанд , аз баҳр он кунад то ҷӯяндаи он илми кӯ ҳаме надонад бидон бирасад бдонч ҳаме надонад . Ва агар адли нопсндидн ситамаст бар мазлӯм , пас ҷоҳилро бълми расонӣдан бузургтар адласт , аз баҳри онки ҷаҳли ситамӣ зоҳираст ; ва агар аз ончи моро бидон даст рас бошад мустаҳаққиро баҳра додани аҳсонист , ва агар мари хешовандонро аз моли хеши чизакӣ додани фармон худоӣаст хуишон мо мардумонанд аз ҷумлаи ҳайвони пас мароишонро аз илм ки инсоният онаст насибӣ додани тоъати хдоист , чунонк фармуд мари расӯли хешро бад-ӣни оят : қавла ( ани аллоҳи ёмри болъдлу алоҳсону абтои зии алқрбӣ ) . Ва ин ҳамаи сифати расӯл (аст ) . Ва моро огоҳ кард кин се кор ки ҳаме кунам марои худоӣ фармӯдааст . Вази баҳри он мар ҳар ҳодисиро ҳукамои ин пнчи иллат собит карданд , ки ҳар гоҳи казин панҷ иллати яке зоил шавад ин ҳодиса падед наёяд , аънӣ агар дурудгарро дастафзору чӯбу сӯрати тахти ҳама ҳосил бошад ва касе тахт нахоҳад , дурудгар тахт накунад . Ва агар дурудгар бошаду даст афзор дорад ва тахт донад кардану шоҳ тахт хоҳаду чӯби кӯи иллат ҳиўлонӣ аст набошад , тахт ҳосил наёяд . Ва агар ҳар чаҳор иллат бошад аънии дурудгару чӯбу илми дурудгару сӯрати тахт ва шоҳ хоҳаду лекини даст афзор набошад , ин маснӯъ ки тахтаст мавҷӯд нашавад .

نخست علت فاعله و این مؤلف کتاب باشد؛ و دیگر علت آلتی و آن قلم و کارد است؛ و سه دیگر علت هیولایی و آن کاغذ و حبر است؛ و چهارم علت صورتی و آن سخن و خطبست؛ و پنجم علت تمامی و آن رسانیدن آن علم است که‌اندر آن کتاب است بجوینده؛ و علت همه علتها که فزون از علت فاعله است، این علت تمامی است که یاد کردیم از بهر آنک مؤلف کتاب و مصنف معانی و مرتب الفاظ آنچ کنند، از بهر آن کند تا جوینده آن علم کو همی نداند بدان برسد بدانچ همی نداند.و اگر عدل ناپسندیدن ستم است بر مظلوم، پس جاهل را بعلم رسانیدن بزرگتر عدلست، از بهر آنک جهل ستمی ظاهر است؛ و اگر از آنچ ما را بدان دست رس باشد مستحقی را بهره دادن احسانیست، و اگر مر خویشاوندان را از مال خویش چیزکی دادن فرمان خدای است خویشان ما مردمانند از جملة حیوان پس مرایشان را از علم که انسانیت آنست نصیبی دادن طاعت خدایست، چنانک فرمود مر رسول خویش را بدین آیت: قوله (ان الله یامر بالعدل و الاحسان و ابتا ذی القربی). و این همه صفت رسول (است). و ما را آگاه کرد کاین سه کار که همی کنم مرا خدای فرموده است. وز بهر آن مر هر حادثی را حکما این پنچ علت ثابت کردند، که هر گاه کزین پنج علت یکی زایل شود این حادثه پدید نیاید، اعنی اگر درودگر را دست افزار و چوب و صورت تخت همه حاصل باشد و کسی تخت نخواهد، درودگر تخت نکند. و اگر درودگر باشد و دست افزار دارد و تخت داند کردن و شاه تخت خواهد و چوب کو علت هیولانی است نباشد، تخت حاصل نیاید. و اگر هر چهار علت باشد اعنی درودگر و چوب و علم درودگر و صورت تخت و شاه خواهد و لیکن دست‌افزار نباشد، این مصنوع که تختست موجود نشود.

Ва ҳкмоءи дайн ҳақ гуфтанд ки иллат ҳар муҳаддисӣ ҳафтаст , ва то ҳар ҳафт иллат набошад он муҳаддис мавҷӯд нашавад нахусти иллати фоилаи аънии сонеъ ,у дигари иллати олатӣ ва се дигари иллати ҳиўлонӣу чаҳоруми иллати сӯрӣ ,у панҷуми иллати маконе ,у шашуми иллати замонӣ ,у ҳафтуми иллати тамомӣ аз баҳри онки сонеъи маснӯъро андар маконе тавонад кардани базмоне , ва ин ҳар ду низ аз иллатҳо ҳудус муҳаддисотанд . Ва ин некӯтараст , аз баҳри онки андари офариниши олам падедаст ки иллати ҳудуси мавҷӯдот « ва » маволеди ҳафт астораҳанд бар ҳафт фалак , ки мудаббирон ашхосанд . ( иллат ) муҳаддисоти наботӣу ҳайвонӣу маъданӣ эшонанд бтқдири азизи алӣам .

و حکماء دین حق گفتند که علت هر محدثی هفت است، و تا هر هفت علت نباشد آن محدث موجود نشود نخست علت فاعله اعنی صانع، و دیگر علت آلتی و سه دیگر علت هیولانی و چهارم علت صوری، و پنجم علت مکانی، و ششم علت زمانی، و هفتم علت تمامی از بهر آنک صانع مصنوع را‌اندر مکانی تواند کردن بزمانی، و این هر دو نیز از علتها حدوث محدثات‌اند. و این نیکوتر است، از بهر آنک‌اندر آفرینش عالم پدید است که علت حدوث موجودات «و» موالید هفت استاره‌اند بر هفت فلک، که مدبران اشخاص‌اند. (علت) محدثات نباتی و حیوانی و معدنی ایشان‌اند بتقدیر عزیز علیم.

Ва акнӯн гўӣим : нафаси сухани гӯй (аст ) ки мардум бидон бар олами мФзлст , ва бидон низ бар замину обу ҳаво ва оташ мусаллатаст , ва низ бар ҳайвонот заминӣ мусаллатаст , то ҳар якеро андари манофеи хеши кори ҳамеи бандад . Ҳаме бар дайни ислом слорӣ кунанд ки ҳаме гӯйанд ки ҳар ки гуяд : ман бидонам ки сқмўнёи табиати мардумро нарм кунад , ё бидонам ки скнҷбини мари сафроро бинишонад , ӯ кофараст ҷаҳли азин қавитар чигуна бошад ? куфр бар гуруҳеи муставле шудааст , ки на табиати табиб ҳаме гуяд : сқмўнёи ман офарӣдаам ; ё мунаҷҷим гуяд : офтоброу кусуфи ромни ҳамеи фурӯди орм . Ва агар табиб бар ончи ҳамеи бидонад ки ҳлилаҳи ранҷи ҳарорату сафроро аз табиатҳо дафъ кунад кофараст , низ ҳар ки бидонад ки оби ранҷи ташнаро венони ранҷи гуруснаро дафъ кунад , кофар бошад , аз баҳри онки ҳам дору ва ҳам таом ва ҳам шароб офаридҳо худост . Ин залолату куфр (ро ) ( ки ) ағлаби ин умматро афтодааст ниҳоятӣ нест .

و اکنون گوئیم: نفس سخن گوی (است) که مردم بدان بر عالم مفضلست، و بدان نیز بر زمین و آب و هوا و آتش مسلطست، و نیز بر حیوانات زمینی مسلطست، تا هر یکی را‌ اندر منافع خویش کار همی بندد. همی بر دین اسلام سلاری کنند که همی گویند که هر که گوید: من بدانم که سقمونیا طبیعت مردم را نرم کند، یا بدانم که سکنجبین مر صفرا را بنشاند، او کافرست جهل ازین قوی‌تر چگونه باشد؟ کفر بر گروهی مستولی شده است، که نه طبیعت طبیب همی گوید: سقمونیا من آفریده‌ام؛ یا منجم گوید: آفتاب را و کسوف را من همی فرود آرم. و اگر طبیب بر آنچ همی بداند که هلیله رنج حرارت و صفرا را از طبیعتها دفع کند کافر است، نیز هر که بداند که آب رنج تشنه را ونان رنج گرسنه را دفع کند، کافر باشد، از بهر آنک هم دارو و هم طعام و هم شراب آفریدها خداست. این ضلالت و کفر (را) (که) اغلب این امت را افتاده است نهایتی نیست.

Ва боз гирдем бсхни хеши офарӣда шудан чизҳо бо чигунагӣ ва ё чроӣии андари олам аз худои таъолӣ ,у онгоҳ ниҳодан ҳар нафаси чигунагӣу чроӣии ҷӯйро андари мардуми баро бараст офаридани чизҳоءи хӯрдании мари нафаси ҳиссӣ «ро » чу диданди андари мардуми хӯрданӣҳоро мзҳост ва чизҳо бо чигунагиро маъонӣаст ,у нафаси ҳиссии хӯранда аз чизе ки аз он мазаи наёбад қавӣ нашавад ,у нафаси нотиқа аз чиз бо кайфият агар дӣданӣ бошад ё шуниданӣ агар маънии наёбад доно нашавад ; ва чунонк нафаси ҳиссӣ аз таому шароб маза ҷӯяд , нафаси нотиқа низ аз дидану шунидани илм маънӣ ҷӯяду олами ҷисмии бҷмлгӣ аз афлоки мудаввароту кавокиби мухталифи алмқодиру алоФъолу алолўону алҳркоти ҳама мкиФотаст , ва чизҳо замин аз ҷавоҳиру наботу ҳайвон бо бисёре анвоъу ашкол ва сӯратҳоу мзҳо ва рангҳоу Фълҳоءи мухталифи ҳамаи мкиФ ва донистанӣаст мардумро ; ва ҳар нафасӣ аз нафасҳо мардум ҳаме хоҳад ки бидонад ки чаро осмон гардонаст ,у замин устодааст , ва чаро офтоб ҳамеша равшанаст , ва чаро моҳ гоҳе зёдтст ва гоҳе ноқис , ва гоҳе пайдост ва гоҳе пинҳон , ва чаро хок сахтасту оби нарм , ва чаро кулӯхи боби бёғорнд нарм шавад ,у сангу оҳани бёғорнд нарм нашавад , ва чаро кулӯхи кӯи боби ҳаме нарм шаваду ботши ҳаме сахт шавад ва санг гардад ,у бози сангу оҳан ки боби ҳаме сахт шаванд ботши ҳаме нарм шаванду ҷузи он чизҳо ки он ҳамеи бенанду ҳаме Нидо Нанд ки чаро чунонаст ? пас бқёси ақлии бурҳонии гўӣим ки офаридан ин чизҳоء донистанӣ , ва овардан марин нафаси дониши ҷӯйро андари мардум ,у тақозои нафаси мардуму ҳарисӣ ӯ бар боз ҷустан ин чизҳо чунонаст ки худоӣ бидон сунъ ки кардааст , мари нафаси мардумро ҳаме гуяд : бипурсу бдонк чаро чунинаст , ва гумон мабар ки ин сунъ ботиласт , ва худ ҳамчунин ҳаме гуяд андари китоби хеши ин ?ит : қавла (у итФкрўни фии халқи алсмўоту аларзи рбнои мо хилқати ҳозои ботиллои сбҳонки Фқнои азоби алнор . )у имрӯзи фуқаҳои лақабони дайни ислом ҳаме гуяд : агар касе гуяд ( имрӯзи ҳаме аз омадани аФтоб падед ояд ) ё ( ман бидонам ки кадоми ситора равандаасту кадом собитаст ) ӯ кофараст . Ва ҷаҳлро бар илм гузидаанд ва ҳаме гӯйанд : моро бо чуну чроӣии офариниш кор нест . Ва расӯли алайҳ ассалом гуфт : андари офариниш андеша кунеду андари офаридагор андеша макунед бад-ӣни хабар ( тФкрўои фии аи лхлқу лои тФкрўои фии алхолқ . ) ва чун тафаккури андари хои лақ раво нест бҳкми ин хабар ки ёд кардем , дуруст шуд ки тафаккури андар офариниш воҷибаст , чунин ки андарин хабараст , аз баҳри онк ( агар ) тафаккури андари халқ ҳамчунонк андари холиқи мо раво ( Н ) будӣ , пас халқ бо холиқ баробар будандӣ . Суханӣ ки аз нафаси қудсӣ набавӣ равад ва аз хотирӣ падед ояд ки манзили рӯҳ аломин бошад чунин дурусту қавӣ ва бурҳонӣ бошад .

و باز گردیم بسخن خویش آفریده شدن چیزها با چگونگی و یا چرائی‌اندر عالم از خدای تعالی، و آنگاه نهادن هر نفس چگونگی و چرائی جوی‌ را اندر مردم برا‌بر است آفریدن چیزهاء خوردنی مر نفس حسی «را» چو دیدند ‌اندر مردم خوردنیها را مزهاست و چیزها با چگونگی را معانیست، و نفس حسی خورنده از چیزی که از آن مزه نیابد قوی نشود، و نفس ناطقه از چیز با کیفیت اگر دیدنی باشد یا شنودنی اگر معنی نیابد دانا نشود؛ و چنانک نفس حسی از طعام و شراب مزه جوید، نفس ناطقه نیز از دیدن و شنودن علم معنی جوید و عالم جسمی بجملگی از افلاک مدورات و کواکب مختلف المقادیر و الافعال و الالوان و الحرکات همه مکیفات است، و چیزها زمین از جواهر و نبات و حیوان با بسیاری انواع و اشکال و صورتها و مزها و رنگها و فعلهاء مختلف همه مکیف و دانستنی است مردم را؛ و هر نفسی از نفسها مردم همی خواهد که بداند که چرا آسمان گردانست، و زمین استاده است، و چرا آفتاب همیشه روشنست، و چرا ماه گاهی زیادتست و گاهی ناقص، و گاهی پیداست و گاهی پنهان، و چرا خاک سخت است و آب نرم، و چرا کلوخ بآب بیاغارند نرم شود، و سنگ و آهن بیاغارند نرم نشود، و چرا کلوخ کو بآب همی نرم شود و بآتش همی سخت شود و سنگ گردد، و باز سنگ و آهن که بآب همی سخت شوند بآتش همی نرم شوند و جز آن چیزها که آن همی بینند و همی ندا‌نند که چرا چنانست؟ پس بقیاس عقلی برهانی گوئیم که آفریدن این چیزهاء دانستنی، و آوردن مرین نفس دانش جوی را‌اندر مردم، و تقاضای نفس مردم و حریصی او بر باز جستن این چیزها چنانست که خدای بدان صنع که کرده است، مر نفس مردم را همی گوید: بپرس و بدانک چرا چنین است، و گمان مبر که این صنع باطلست، و خود همچنین همی گوید‌اندر کتاب خویش این ایت: قوله (و یتفکرون فی خلق السموات و الارض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانک فقنا عذاب النار.) و امروز فقها لقبان دین اسلام همی گوید: اگر کسی گوید (امروز همی از آمدن افتاب پدید آید) یا (من بدانم که کدام ستاره رونده است و کدام ثابت است) او کافر است. و جهل را بر علم گزیده‌اند و همی گویند: ما را با چون و چرائی آفرینش کار نیست. و رسول علیه‌السلام گفت: اندر آفرینش ‌اندیشه کنید و ‌اندر آفریدگار ‌اندیشه مکنید بدین خبر (تفکروا فی ا‌لخلق و لا تفکروا فی الخالق.) و چون تفکر ‌اندر خا‌لق روا نیست بحکم این خبر که یاد کردیم، درست شد که تفکر‌اندر آفرینش واجبست، چنین که ‌اندرین خبرست، از بهر آنک (اگر) تفکر ‌اندر خلق همچنانک ‌اندر خالق ما روا (ن) بودی، پس خلق با خالق برابر بودندی. سخنی که از نفس قدسی نبوی رود و از خاطری پدید آید که منزل روح الامین باشد چنین درست و قوی و برهانی باشد.

Ва ҳар ки эътиқод чунон дорад каз чроӣӣу чигунагии офариниши тафаҳҳус бибояд кардан , онкас ҳар нафаси нотиқаи илми ҷӯйро ва низ бар ҳайвонот заминӣ мусаллатаст бтслити илоҳӣ , то ҳамаро бандагони хеши кар даҳасту мардум низ бад-ӣни нафаси сазовори хитоби худоӣ таъолӣ шудаст . Муваккиласт аънии нафаси сухани гӯй . Бтўкили илоҳӣ бар таҷассус аз онч бинаду шунӯд ва аз мкиФот кон чунаст , ва аз мақулот ки маънӣ он чист , ва пурсидани кӯдакон аз номи чизҳоءи гӯногӯну рангоранг ки ҳамеи бенанд аз модару падар ки ( он чист ? ) ва ин бар дурустии ин қавл ки гуфтеми нафаси мардум бар таҷассуси мҷбўлсти гувоҳи мост . Валикин чу кӯдаки хирад ва заъиф бошад баноми гуфтани он чиз ки башнавад хурсанд шавад , ва биҷӯед кин чизро феъл чист ва чаҳ корро шояд , ки маънии чизи номи ҳақиқӣ ӯ бошад , ва низ ин пурсидани кӯдакон аз ном чизҳо далеласт бар онки одами алайҳи ассаломи нахусти бтълими илоҳӣ бар номи чизҳо матлаъ шудааст , то фарзандонаши ҳамеи нахусти номи чизҳо ҷӯянд , чунонк худоӣ таъолӣ гуфт : қавла (у илми одами алосмои кулҳо . ) ҳшўён уммат гуфтанд худои таъолии номи ҳамаи чизҳоӣӣ ки андари олами офарӣда буд мари одамро биёмухт , то ӯ бдонстни ин номҳо бар Фариштагон фазл ёфт , бдо нач эшон ном чизҳо надонистанд . Ва ин сухани сахти ракик ва бемаънӣаст , аз баҳри онки бдонч касе бмсл ҳлилаҳ бинаду бидонад ки номи он ҳлилаҳасту дайгарии ном он надонад ва гуяд номи ин ҳлилаҳ нест бали ин (ро ) бмсли кулӯх номаст , мари эшонро бар якдигар фазлӣ набо шуд , ҳар ду ндонанд ки феъл ҳлилаҳ чист , ва чаҳ корро шояд , взў чанд бояд хӯрдан , ва чу яке бидонад ки феъл ӯ чист ва чаҳ корро шояд взў чанд бояд хӯрдан ва он дигар надонад , мари он доноро бишнохт феъли ҳлилаҳ бар он нодон фазл бошад . Аммо баноми гуфтани чизҳо фазл набошад касеро бар касе , аз баҳри онки як чизро араб баномӣ гуяду тарки баномӣу ҳинди баномӣу рӯмии баномӣу ҳабашии баномӣ . Ва маънии феъли он чиз ки ин гуруҳони мар ӯро бномҳоء мухталиф бигӯянд яке маънӣ бошад .

و هر که اعتقاد چنان دارد کز چرائی و چگونگی آفرینش تفحص بباید کردن، آنکس هر نفس ناطقه علم جوی را و نیز بر حیوانات زمینی مسلطست بتسلیط الهی، تا همه را بندگان خویش کر ده است و مردم نیز بدین نفس سزاوار خطاب خدای تعالی شدست. موکل است اعنی نفس سخن گوی. بتوکیل الهی بر تجسس از آنچ بیند و شنود و از مکیفات کآن چونست، و از مقولات که معنی آن چیست، و پرسیدن کودکان از نام چیزهاء گوناگون و رنگارنگ که همی بینند از مادر و پدر که (آن چیست؟) و این بر درستی این قول که گفتیم نفس مردم بر تجسس مجبولست گواه ماست. ولیکن چو کودک خرد و ضعیف باشد بنام گفتن آن چیز که بشنود خرسند شود، و بجوید کاین چیز را فعل چیست و چه کار را شاید، که معنی چیز نام حقیقی او باشد، و نیز این پرسیدن کودکان از نام چیزها دلیلست بر آنک آدم علیه‌السلام نخست بتعلیم الهی بر نام چیزها مطلع شده است، تا فرزندانش همی نخست نام چیزها جویند، چنانک خدای تعالی گفت: قوله (و علم آدم الاسما کلها.) حشویان امت گفتند خدای تعالی نام همه چیزهائی که‌اندر عالم آفریده بود مر آدم را بیاموخت، تا او بدانستن این نامها بر فرشتگان فضل یافت، بدا‌نچ ایشان نام چیزها ندانستند. و این سخن سخت رکیک و بی معنی است، از بهر آنک بدانچ کسی بمثل هلیله بیند و بداند که نام آن هلیله است و دیگری نام آن نداند و گوید نام این هلیله نیست بل این (را) بمثل کلوخ نام است، مر ایشان را بر یکدیگر فضلی نبا‌شد، هر دو ندانند که فعل هلیله چیست، و چه کار را شاید، وزو چند باید خوردن، و چو یکی بداند که فعل او چیست و چه کار را شاید وزو چند باید خوردن و آن دیگر نداند، مر آن دانا را بشناخت فعل هلیله بر آن نادان فضل باشد. اما بنام گفتن چیزها فضل نباشد کسی را بر کسی، از بهر آنک یک چیز را عرب بنامی گوید و ترک بنامی و هند بنامی و رومی بنامی و حبشی بنامی. و معنی فعل آن چیز که این گروهان مر او را بنامهاء مختلف بگویند یکی معنی باشد.

Пас дуруст кардем ки аҳли тафосир бдонч гуфтанд : худои таъолии ҳаким ва алӣамаст ( ва ) мари Мустафои хешро ки одами алайҳи ассалом буд ном чизҳо биёмухт то бидон Фариштагон фазл ёфт , маҳол ва хато гуфтанд . Ва ҳукамоӣ дайн гуфтанд ки : номи ҳақиқии чизҳо маънӣҳо ва Фълҳоء онасту худои таъолии мари одамро алайҳи ассаломи ин номҳоро омухт , то ҳар чаҳ андар олам бидид , бидонаст ки феъл ӯ чисту манфиат ӯу фарзандон ӯ андари он чиз чист . Ва ҳар омиро аз улӯм чу тиб ва тинҷему ҷузи он пайғомбарӣ истихроҷ кардааст бтълими илоҳӣ , ки он пайғомбар аз одами илм ( омӯхта ) бӯдааст , ва одам гуфтанд бад-ӣни номҳо мФзл шуд бар Фариштагон , ки худои омухт ( шан ) болҳоми нои бномҳоءи гуфтанӣ .

پس درست کردیم که اهل تفاسیر بدانچ گفتند: خدای تعالی حکیم و علیم است (و) مر مصطفی خویش را که آدم علیه‌السلام بود نام چیزها بیاموخت تا بدان فرشتگان فضل یافت، محال و خطا گفتند. و حکمای دین گفتند که: نام حقیقی چیزها معنیها و فعلهاء آنست و خدای تعالی مر آدم را علیه‌السلام این نامها را آموخت، تا هر چه‌اندر عالم بدید، بدانست که فعل او چیست و منفعت او و فرزندان او‌اندر آن چیز چیست. و هر عامی را از علوم چو طب و تنجیم و جز آن پیغامبری استخراج کرده است بتعلیم الهی، که آن پیغامبر از آدم علم (آموخته) بوده است، و آدم گفتند بدین نامها مفضل شد بر فرشتگان، که خدای آموخت (شان) بالهام نا بنامهاء گفتنی.

Уламои дайни ҳақи мари илми тиброу илми нуҷумро ҳамеи далели исбот набувват кунанд бар фалсафа ки бар набуввати ваҳйро мункиранд ва ҳаме гӯйанд ки : онкас ки бидонаст аз аввали дорўӣии кон аз рӯми хезади донги сангӣ бояд ,у дорўӣии конро аз чини оранди ним дирами санг бояд ,у дорўӣии кон аз Ҳиндӯстони оранди ним донги санг бояд ,у ҳамаро ҷамъ бояд кардан якеро кӯфта ва якеро гудохта ва якеро сӯхтаи бмсл то фалони иллатро аз мардум дафъ кунад , ночори пайғомбарӣ буд ;у худоиро омухти мроўро ки манофеи мардуму дафъи иллатҳо андарин чизҳо бад-ӣн мақодӣраст , ва гарна касе ин доруҳо натавонистӣ донистан , на бозмоиш ва на бчшидн ва ҳаме гӯйанд : онкас ки нахуст бидонаст ки андари осмон аз чандини ҳазор ситора ки ҳаме байнем ҳафтаст ки гардандааст ,у сайр ҳар яке бишнохт ,у феълу табъ ҳар яке бидонаст , пайғомбарӣ буд , ва ( б ) таълим худоӣ донист ин олии илмро . Пас бо ҳуҷҷати динӣ бар эшон ҳаме аз илми эшон лозим ояд исботи набувват . Ва имрӯзи гуруҳе ки худои таъолии мар ӯро аз баҳри иҷтимои баргарди илми падед аўрдаҳаст , ибдоъ ботил карда бошад . Ва ҳар ки офаринишро ботил кунад кофар шавад ; чунонк ҳаме гуяд : қавла ( ва мо хлқнои алсмоءу аларз ва мо бинҳмои ботиллои злки занни аллазӣнаи кФрўои Фўили ллзини кФрўои ман алнор . )у сабаби астилоءи ҷаҳл бар ағлаб инаст .

علماء دین حق مر علم طب را و علم نجوم را همی دلیل اثبات نبوت کنند بر فلسفه که بر نبوت وحی را منکراند و همی گویند که: آنکس که بدانست از اول داروئی کآن از روم خیزد دانگ سنگی باید، و داروئی کآن را از چین آرند نیم درم سنگ باید، و داروئی کآن از هندوستان آرند نیم دانگ سنگ باید، و همه را جمع باید کردن یکی را کوفته و یکی را گداخته و یکی را سوخته بمثل تا فلان علت را از مردم دفع کند، ناچار پیغامبری بود؛ و خدای را آموخت مراورا که منافع مردم و دفع علتها‌اندرین چیزها بدین مقادیر است، و گرنه کسی این داروها نتوانستی دانستن، نه بآزمایش و نه بچشیدن و همی گویند: آنکس که نخست بدانست که‌اندر آسمان از چندین هزار ستاره که همی بینیم هفت است که گردنده است، و سیر هر یکی بشناخت، و فعل و طبع هر یکی بدانست، پیغامبری بود، و (ب) تعلیم خدای دانست این عالی علم را. پس با حجت دینی بر ایشان همی از علم ایشان لازم آید اثبات نبوت. و امروز گروهی که خدای تعالی مر او را از بهر اجتماع برگرد علم پدید اورده است، ابداع باطل کرده باشد. و هر که آفرینش را باطل کند کافر شود؛ چنانک همی گوید: قوله (و ما خلقنا السماء و الارض و ما بینهما باطلا ذلک ظن الذین کفروا فویل للذین کفروا من النار.) و سبب استیلاء جهل بر اغلب این است.

Ва ( баъиллати ) кофари хондани ин уламои лақабони мари касонеро ки илм офариниш донанд , ҷуиндагон чун ва чаро хомӯши гаштанду гӯяндагони ин илми хомӯши монданду ҷаҳл бар халқ муставле шуд , хосса бар аҳли замини мо ки хуросонасту диёри машриқ . Амири Бадахшони айни аддавлаи волидайни вазин алмлаҳ , шамси алоълӣ , Абулмаъолии алии бен асад гуяд дарин маънӣ , шеър :

و (بعلت) کافر خواندن این علما لقبان مر کسانی را که علم آفرینش دانند، جویندگان چون و چرا خاموش گشتند و گویندگان این علم خاموش ماندند و جهل بر خلق مستولی شد، خاصه بر اهل زمین ما که خراسان است و دیار مشرق. امیر بدخشان عین‌الدوله والدین وزین المله، شمس الاعلی، ابوالمعالی علی‌بن اسد گوید درین معنی، شعر:

Ва ҳеҷ кас китобӣ накард андар чун ва чароӣ офариниш , аз баҳри онк аз он панҷ иллат ки ҳар китобиро пеши азин собит кардем ки бибояд ( зоил шуд ) ҷӯяндаи ин илми кон иллат тамомӣаст ,у дигари гӯяндаи ин илми кӯи иллат фоилааст ,у бзўоли ин ду иллат аз аҳли ин замин ( илми дайн ) зоил шуд . Ва кас намонад бад-ӣни замин ки ёд кардем ки илми дайни ҳақро ки он аз натоиҷи рӯҳ алқудсаст бо илми офариниши кон аз алойиқ фалсафааст ҷамъ тавонист кардан , аз баҳри онкии файласуфи марин уламои лақабонро бмнзлт сутурон ингошт ,у дайни исломро аз ҷаҳли эшон хор гирифт , ва ин уламои лақабони мари файласуфро ко фар гуфтанд , то на дайни ҳақ мо над бад-ӣни замин ва на фалсафа , ва то файласуф мутадаййин набо шуд ва чун ман аз ҳазрати муқаддасаи набавии имомии зоди аллоҳи тақдисҳо бФрмони эмоми ҳақ ,у фарзанди расӯли Мустафо ,у вурроси мақоми ҷади хеш ,у хозини ҳикмати ҳакими алӣам , маъаад абӣ темем , аломоми Амиралмӯъминини салавоти аллоҳи алайҳу алии обоӣаҳи алтоҳрину абноӣаҳи алокрмини бад-ӣни замини бози омадам , ва бо онки мари кутуби уламои фалсафаро дарс карда будам , илми дайни ҳақро кони тоўилу ботини китоби шариъат (аст ) бҳФзи доштам , андари соли чаҳор сдўшсти вдўм аз таърихи ҳиҷрати расӯли слии аллоҳи алайҳу ?алаи амири Бадахшон ки маърӯфаст бъини аддавлаи Абулмаъолии алии бен алосди алҳорси идаи аллоҳ ( б ) насра ки бедори дилу ҳӯшёри мағзу равшани хотиру тези фикрату дурбину борӣки андешу соиби ройу қавии ҳифзу поки зеҳн ва писандида хуйаст , ва бо ин ммодҳу маноқиб мутадаййинаст , қсидӣиро ки гуфта буд хоҷаи абўолҳисми аҳмдбни алҳсни алҷрҷонии раҳмаи аллоҳу андрўи сўолҳоء бисёр кардаасту бхти хеши набишта буд андари охири он нахуст ки ( инро аз ҳифзи хеши нбштм ) наздик ман фиристод ва аз ман андари хости бўҷаҳи тшФъу тазаррӯъу тақарруби онк бисёр касонро аз умароу салотину руасойаи днёўиро ҳамеи ҳам?ил хеш надошту бникўтри алфозӣу нармтар қавлӣ илтимос кард то сўолотӣ ки андари он қасидааст баном ӯ ҳал карда шавад . Ва бад-ӣни тақарруб кандар ҳақоиқи олълуму дақоиқи алҳкми азин ҳушёри амиру бедор малик дид ва бо онки дунё бо зхозФи хеш рӯй бадв дошту даргоҳи рафеъаш « б » садри мулкии мтсдр буд бдонҷи андаргоҳи мавсиму маҷмаъи аҳрору туллоби дунё буд , ва бар малики миросии аслофи хеши молик буд , шод шудам ;у худои таъолиро шукр кардам бидон ки андарин рӯзгори ғолиби халқ рӯй аз дайни ҳақ гардонидаанду бозори ҳикмат косадасту мизоҷи аҳли шариъат фосидаст , бузургӣ ёфтам ки бо вилояти днёўии ҳамеи мароҳили вилояти дайнро бшнои сад ,у малику мирос бо онч ӯ мари онро бқҳр аз аъдои аслофи ашрофи хеши бстдст , ( ӯро ) ҳаме аз талаби илми дайну бсоиру ҳақоиқи машғӯли натавонад кардан .

و هیچ کس کتابی نکرد‌اندر چون و چرای آفرینش، از بهر آنک از آن پنج علت که هر کتابی را پیش ازین ثابت کردیم که بباید (زایل شد) جوینده این علم کآن علت تمامیست، و دیگر گویندة این علم کو علت فاعله است، و بزوال این دو علت از اهل این زمین (علم دین) زایل شد. و کس نماند بدین زمین که یاد کردیم که علم دین حق را که آن از نتایج روح القدس است با علم آفرینش کآن از علایق فلسفه است جمع توانست کردن، از بهر آنکه فیلسوف مرین علما لقبان را بمنزلت ستوران انگاشت، و دین اسلام را از جهل ایشان خوار گرفت، و این علما لقبان مر فیلسوف را کا فر گفتند، تا نه دین حق ما ند بدین زمین و نه فلسفه، و تا فیلسوف متدین نبا شد و چون من از حضرت مقدسه نبوی امامی زاد الله تقدیسها بفرمان امام حق، و فرزند رسول مصطفی، و وراث مقام جد خویش، و خازن حکمت حکیم علیم، معد ابی تمیم، الامام امیرالمومنین صلوات‌الله علیه و علی آبائه الطاهرین و ابنائه الاکرمین بدین زمین باز آمدم، و با آنک مر کتب علماء فلسفه را درس کرده بودم، علم دین حق را کآن تاویل و باطن کتاب شریعت (است) بحفظ داشتم،‌اندر سال چهار صدوشصت‌ودوم از تاریخ هجرت رسول صلی‌الله علیه و آله امیر بدخشان که معروف است بعین الدوله ابوالمعالی علی بن الاسد الحارث ایده الله (ب) نصره که بیدار دل و هوشیار مغز و روشن خاطر و تیز فکرت و دوربین و باریک‌اندیش و صایب رای و قوی حفظ و پاک ذهن و پسندیده خویست، و با این ممادح و مناقب متدین است، قصیدئی را که گفته بود خواجه ابوالهیثم احمدبن الحسن الجرجانی رحمه‌الله و ‌اندرو سوالهاء بسیار کرده است و بخط خویش نبشته بود‌اندر آخر آن نخست که (این را از حفظ خویش نبشتم) نزدیک من فرستاد و از من‌اندر خواست بوجه تشفع و تضرع و تقرب آنک بسیار کسان را از امرا و سلاطین و روسای دنیاوی را همی همال خویش نداشت و بنیکوتر الفاظی و نرم‌تر قولی التماس کرد تا سوالاتی که‌اندر آن قصیده است بنام او حل کرده شود. و بدین تقرب کاندر حقایق‌العلوم و دقایق‌الحکم ازین هشیار امیر و بیدار ملک دید و با آنک دنیا با زخازف خویش روی بدو داشت و درگاه رفیعش «ب» صدر ملکی متصدر بود بدانج‌اندرگاه موسم و مجمع احرار و طلاب دنیا بود، و بر ملک میراثی اسلاف خویش مالک بود، شاد شدم؛ و خدای تعالی را شکر کردم بدان که ‌اندرین روزگار غالب خلق روی از دین حق گردانیده‌اند و بازار حکمت کاسد است و مزاج اهل شریعت فاسد است، بزرگی یافتم که با ولایت دنیاوی همی مراحل ولایت دین را بشنا سد، و ملک و میراث با آنچ او مر آن را بقهر از اعدای اسلاف اشراف خویش بستدست، (او را) همی از طلب علم دین و بصایر و حقایق مشغول نتواند کردن.

Ва чун марин китобро иллати фоила аз нафаси ман ҳозир буд ,у иллати сӯрӣ аз сӯратҳо илмии андрўи мусаввир буд ,у иллати олатӣу ҳиўлонӣ мавҷӯд шуд ,у иллати тамомӣ аз тои лабии бад-ӣни бузургӣ ҳосил омад , во надар маконеи ҳсин мутамаккин будам , ҳоҷат бузмон монад , ва пас вуҷӯди ин китоб воҷиб шуд . Ва чун бунёди ин китоб бар гушоиши мушкилоти динӣу муъзалоти фалсафӣ буд , номи ниҳодами мари ин китобро ( ҷомеъи алҳакамаин ) , ва сухан гуфтам андрў бо ҳукамои динии боёти китоби худои таъолӣу ахбори расӯл ӯ алайҳи аи лслом , ва бо ҳкмоءи фалсафӣу Фзлоءи мантиқии ббрҳонҳоءи ақлӣу муқаддамоти мунтаҷи мФрҷ , аз ончи ҳикматро хазинаи хотири хотам вараса уланбиёст алайҳими ассалому шмтӣ аз ҳикмат низ андар кутуб қудамост . Ва нахусти ин қасидаро каз хотири ин млкзодаҳ ёфтем сабт кунем , онгоҳи бтртиби китоб машғӯл шавем , аншооллаҳи таъолӣ .

و چون مرین کتاب را علت فاعله از نفس من حاضر بود، و علت صوری از صورتها علمی‌اندرو مصور بود، و علت آلتی و هیولانی موجود شد، و علت تمامی از طا لبی بدین بزرگی حاصل آمد، وا ندر مکانی حصین متمکن بودم، حاجت بزمان ماند، و پس وجود این کتاب واجب شد. و چون بنیاد این کتاب بر گشایش مشکلات دینی و معضلات فلسفی بود، نام نهادم مر این کتاب را (جامع‌الحکمتین)، و سخن گفتم‌اندرو با حکما دینی بآیات کتاب خدای تعالی و اخبار رسول او علیه ا لسلام، و با حکماء فلسفی و فضلاء منطقی ببرهانهاء عقلی و مقدمات منتج مفرج، از آنچ حکمت را خزینه خاطر خاتم ورثه الانبیاست علیهم السلام و شمتی از حکمت نیز‌اندر کتب قدماست. و نخست این قصیده را کز خاطر این ملکزاده یافتیم ثبت کنیم، آنگاه بترتیب کتاب مشغول شویم، انشاالله تعالی.