Бнздики файласуф азалӣ ҳаддӣаст . Ва гӯйанд азалӣ онаст ки вуҷӯд ӯро иллат нест блак мавҷӯдаст беиллатӣ , ва бар зиди ин сифат муҳаддисаст ва муҳаддис онаст ки мари вуҷӯд ӯро иллатаст . Ва гӯйанд чу муҳаддис ҳозираст ва он ин олами млўни мутаҳаррик мтҷзӣаст ,у лавнҳоу ҳаракатҳо ва ҷузвҳо ӯ бар ҳдс ӯ гўости пас лозим ояд ки сонеъу мавҷади ин азалӣ ,аст ва будаш ӯ роълт нест ,у мар ӯро на лавнаст венаи ҳаракат ва на аҷзо албата . Ва гуфтанд ки агар пеш аз муҳаддис мавҷӯдӣ набошад кӯи иллат муҳаддис бошад ,у мари вуҷӯд ӯро ҳеҷ иллат набошад , муҳаддис ҳозир нашавад , ва чу муҳаддис ҳозираст лозими оидсонъии азалӣ ки бақо ӯро на авваласт ва на охир . Ва гуфтанд мари ин номҳоро аз димўмту хлўду абаду азали ҳамаи як маънӣаст . Ин сухан фалосифааст андарин маънӣ ки суол аз онаст .

بنزدیک فیلسوف ازلی حدیست. و گویند ازلی آنست که وجود او را علت نیست بلک موجودست بی علتی، و بر ضد این صفت محدث است و محدث آنست که مر وجود او را علت است. و گویند چو محدث حاضر است و آن این عالم ملون متحرک متجزی است، و لون‌ها و حرکت‌ها و جزوها او بر حدث او گواست پس لازم آید که صانع و موجد این ازلی، است و بودش او راعلت نیست، و مر او را نه لون است ونه حرکت و نه اجزا البته. و گفتند که اگر پیش از محدث موجودی نباشد کو علت محدث باشد، و مر وجود او را هیچ علت نباشد، محدث حاضر نشود، و چو محدث حاضرست لازم آیدصانعی ازلی که بقا او را نه اول است و نه آخر. و گفتند مر این نامها را از دیمومت و خلود و ابد و ازل همه یک معنی است. این سخن فلاسفه است‌اندرین معنی که سوال از آنست.

Ва аммо ҷавоби аҳли таъйиди мари ин суолотро онаст ки гуфтанд : миёни азалу азаляту азалӣ фарқаст , чунонк бмсл касе гуяд оҳану оҳанӣу оҳанӣн , ё гуяд хоку хокӣ ва хокин , ва ҳар касе донад ки оҳании андар оҳанаст . Ва оҳанӣ миёнҷӣаст миёни оҳану оҳанӣн , чунонк феъл миёнҷӣаст миёни фоилу мафъӯл , вмФъўлӣ мафъӯл бидон феъласт кзФоъл бадв расад . Пас ҳамчунин азалӣ бидон азалят азалӣаст каз азали бадв расидааст . Ва азалии мари ақлро гуфтанд ки бо азалят азалӣаст ,у аввал мавҷӯдот ӯст ,у иллат ӯ бадв муттаҳидаст ,у иллати бқоءи ҷавҳар ақласт . Ва даҳри кон бқоء ӯст андар уфуқ ӯст . Ва гуфтанд ки даҳр бо ақл маъааст яъне бо ӯ баробари сет , ва чунонк агар на боқӣ на бақо , агар на ақл на даҳр ; ва агар низ на нафас на ҳаракат , ва агар на ҳаракат на замон .

و اما جواب اهل تایید مر این سوالات را آنست که گفتند: میان ازل و ازلیت و ازلی فرق است، چنانک بمثل کسی گوید آهن و آهنی و آهنین، یا گوید خاک و خاکی و خاکین، و هر کسی داند که آهنی‌اندر آهن است. و آهنی میانجیست میان آهن و آهنین، چنانک فعل میانجیست میان فاعل و مفعول، ومفعولی مفعول بدان فعل است کزفاعل بدو رسد.پس همچنین ازلی بدان ازلیت ازلی است کز ازل بدو رسیده است.و ازلی مر عقل را گفتند که با ازلیت ازلی است، و اول موجودات اوست، و علت او بدو متحد است، و علت بقاء جوهر عقل است. و دهر کآن بقاء اوست ‌اندر افق اوست. و گفتند که دهر با عقل مع است یعنی با او برابر‌ست، و چنانک اگر نه باقی نه بقا، اگر نه عقل نه دهر؛ و اگر نیز نه نفس نه حرکت، و اگر نه حرکت نه زمان.

Ва азали мари мубдиъи ҳақро гуфтанд ки азаляти бобдоъи азу падед омад ва азалӣ бидон азалят азалӣ бошад . Ва чунонк феълро бзоти хеш қиём нест , бали пеш аз онк бмФъўл расад андар фоил бошад бе ҳеҷ фарқӣ ки миён ӯ вмён фоил бошад , ва сипас аз онк аз фоил падед ояд андар мафъӯл бошад беонк аз фоили ҳеҷ нақсоне шавад ббирўн омадан он феъли азуи бали он феъл аз фоил асарӣ бошад ки мафъӯл бидон мафъӯл шаваду қарор ӯ андар мафъӯл бошад ; пас азаляти кони ибдоъ буд аз мубдиъи ҳақ козлӣаст асарӣ буд ки чун асар падед омад азалии бадв азалӣ шуд . Ва ӯ андари азалӣ қарор гирифт беонк ӯ ҷузвӣ буд аз азали бали асарӣ буд азуи субҳона , ҳамчунонк китоб аз котиб асарӣ бошад ки китобат бидон асар китоб шавад .

و ازل مر مبدع حق را گفتند که ازلیت بابداع ازو پدید آمد و ازلی بدان ازلیت ازلی باشد. و چنانک فعل را بذات خویش قیام نیست، بل پیش از آنک بمفعول رسد‌اندر فاعل باشد بی هیچ فرقی که میان او ومیان فاعل باشد، و سپس از آنک از فاعل پدید آید‌اندر مفعول باشد بی آنک از فاعل هیچ نقصانی شود ببیرون آمدن آن فعل ازو بل آن فعل از فاعل اثری باشد که مفعول بدان مفعول شود و قرار او‌اندر مفعول باشد؛ پس ازلیت کآن ابداع بود از مبدع حق کازلی است اثری بود که چون اثر پدید آمد ازلی بدو ازلی شد. و او‌اندر ازلی قرار گرفت بی آنک او جزوی بود از ازل بل اثری بود ازو سبحانه، همچنانک کتاب از کاتب اثری باشد که کتابت بدان اثر کتاب شود.

Ва димўмт онаст ки доимии чиз доим бадваст , ва ин лафз аз дувуму давоми ҳамчу азалӣаст аз азал , валикини димўмт аз азаляти бмртбти аФзўнтрст ,у димўмт бмънӣ даҳраст , аънии зиндагии зиндаи дорандаи зоти хеш , чунонк замон зиндагӣ чизеаст ки зиндагӣ ӯ аз дигрист . Пас димўмт аз тсриФи луғати араб чунон омад ки гӯйем : доми идўми дўомоу димўмаҳ . Ва димўмт аз дувуми ҳамчу сирўртаст азсир . Бар аҳли луғати ин пӯшида нест .

و دیمومت آنست که دایمی چیز دایم بدوست، و این لفظ از دوم و دوام همچو ازلی است از ازل، ولیکن دیمومت از ازلیت بمرتبت افزونترست، و دیمومت بمعنی دهرست، اعنی زندگی زنده دارنده ذات خویش، چنانک زمان زندگی چیزیست که زندگی او از دیگریست. پس دیمومت از تصریف لغت عرب چنان آمد که گوییم: دام یدوم دواما و دیمومه. و دیمومت از دوم همچو صیرورت است ازصیر. بر اهل لغت این پوشیده نیست.

Ва димўмти миёни аҳли ҳикмати илоҳии давом иллатасту хлўди диранг чизеаст андари ҷоӣӣ ҳамеша , ва ин лафз бидон чиз қоим шавад ки диранги мар ӯро бошад чунонк мари он дирангкунандаро холид гӯйанд , чунонк хдоء таъолӣ гуфт андари сифат касе ки ӯ муъминиро бқсди бикашад ки андари оташ ҷовид бимонад , бад-ӣни оят : қавла « ва ман иқтли мؤмнои мтъмдои Фҷзоўаҳи ҷаҳаннами холдои фӣҳоу ғазаби аллоҳи алайҳ . »у муъминонро гуфт бакорҳо неки андари биҳишт ҷовид бошед ,у бад-ӣни оят : қавла « холидин фӣҳо абадан разии аллоҳи анҳуаму рзўои анҳу »у дигар ҷой гуфт : мукофоти душманони худоӣ оташаст ки мари эшонро андрўи сарой ҷовидӣаст мукофоти ончи бинишонҳо мо мункир шуданд , бад-ӣни оят : қавла « злки ҷзоءи аъдоءоллаҳи алнори ?лаами фӣҳо доролхлди ҷазои бмои конўои боётнои иҷҳдўн . »

و دیمومت میان اهل حکمت الهی دوام علت است و خلود درنگ چیزی است‌اندر جائی همیشه، و این لفظ بدان چیز قایم شود که درنگ مر او را باشد چنانک مر آن درنگ کننده را خالد گویند، چنانک خداء تعالی گفت‌اندر صفت کسی که او مومنی را بقصد بکشد که‌اندر آتش جاوید بماند، بدین آیت: قوله«و من یقتل مؤمنا متعمدا فجزاوه جهنم خالدا فیها و غضب الله علیه.» و مؤمنان را گفت بکارها نیک‌اندر بهشت جاوید باشید، و بدین آیت: قوله «خالدین فیها ابدا رضی الله عنهم و رضوا عنه»و دیگر جای گفت: مکافات دشمنان خدای آتش است که مر ایشان را‌اندرو سرای جاویدی است مکافات آنچ بنشانها ما منکر شدند، بدین آیت: قوله«ذلک جزاء اعداءالله النار لهم فیها دارالخلد جزا بما کانوا بآیاتنا یجحدون.»

Ва абади бқоء беохирро гӯйанд , чунонк азали бақо беаввалро гӯйанд . Ва ҳарч азалӣ бошад , ҳам ӯ абадӣ бошад аз баҳри онки азалӣ он бошад ки мутағаййиру мунтақил ва мтбдл набошад ,у онч мутағаййир набошад мар ӯро фано набошад , аз баҳри онки тағайюр аз осор фаност , ва гарна тағайюр на фаност , ва чу на фаност бақо бошаду онч фано напазирад абадӣ бошад яъне бақоашро охир набошад . Ва гуфтанд : ҷавҳари инсонӣ абадӣаст , яъне ӯро бақо беохир хоҳад бӯдану лекини вуҷӯд ӯ беаввал нест . Ва гуруҳе аз сқоти аҳл таъйид гуфтанд : ҷавҳари нафас азалӣаст , ва агар азалӣ набӯдӣ абадӣ нашудӣ . Инаст ҷавоб аз суолоти вллаҳи алҳмди алии алкФоиаҳ .

و ابد بقاء بی آخر را گویند، چنانک ازل بقا بی اول را گویند. و هرچ ازلی باشد، هم او ابدی باشد از بهر آنک ازلی آن باشد که متغیر و منتقل و متبدل نباشد، و آنچ متغیر نباشد مر او را فنا نباشد، از بهر آنک تغیر از آثار فناست، و گرنه تغیر نه فناست، و چو نه فناست بقا باشد و آنچ فنا نپذیرد ابدی باشد یعنی بقاش را آخر نباشد.و گفتند: جوهر انسانی ابدی است، یعنی او را بقا بی آخر خواهد بودن و لیکن وجود او بی اول نیست. و گروهی از ثقات اهل تایید گفتند: جوهر نفس ازلی است، و اگر ازلی نبودی ابدی نشدی. این است جواب از سوالات ولله الحمد علی الکفایه.