Ин савол чунонаст ки ҳаме гуяд : мақарам чу офтоб бигард ҷаҳон шавад , аз он бошад ки ҷурми моҳи миёни замину миёни офтоби ҳаме ҳиҷоб кунад , валикини ҳамеи пурсад ки чаро ҷурми моҳро ҳаме сиёҳ байнем бидон вақт , ва ӯ ҷавҳарии олӣ ва нӯронӣаст ? ва чаро равшании офтоб аз ҷурми моҳи ҳаме фурӯ нагзарад , чунонк аз обгинаи ҳаме фурӯ гузарад бар ваҷҳи шак ҳаме гуяд андари он ки ҷавҳари моҳ аз обгина софӣ тараст , ва чаро обгина ки бидон сФўт нест нури офтоби ҳамеи офтоби ҳаме фурӯ гузарад ва аз ҷурми моҳ казу софӣ тараст ҳаме фурӯ нагзарад ? суол инаст .

این سؤال چنانست که همی گوید: مقرم چو آفتاب بگرد جهان شود، از آن باشد که جرم ماه میان زمین و میان آفتاب همی حجاب کند، ولیکن همی پرسد که چرا جرم ماه را همی سیاه بینیم بدان وقت، و او جوهری عالی و نورانی است؟ و چرا روشنی آفتاب از جرم ماه همی فرو نگذرد، چنانک از آبگینه همی فرو گذرد بر وجه شک همی گوید‌اندر آن که جوهر ماه از آبگینه صافی‌ترست، و چرا آبگینه که بدان صفوت نیست نور آفتاب همی آفتاب همی فرو گذرد و از جرم ماه کزو صافی‌ترست همی فرو نگذرد؟ سوال این است.

Ҷавоби табиии марин саволро онаст ки гуфтанд аънӣ . Фалосифа ки ҷурми моҳ ( чу ) ҷавҳар заминаст . Ва далел бар дурустии ин даъвӣ он овараданд ки гуфтанд : аҷроми афлоку кавокиби сФўтҳоء табоиъаст ки чу табиати куллӣ боғоз будаш мари ҳиўлии нахустинро бҷнбонид , ҳарчи латофати азу боло гирифт , то ин касофати андари миёни он латофат бимонад , чунонк шарҳи ин пеш азин гуфтаем андарин китоб .

جواب طبیعی مرین سؤال را آنست که گفتند اعنی.فلاسفه که جرم ماه (چو) جوهر زمین است.و دلیل بر درستی این دعوی آن آوردند که گفتند: اجرام افلاک و کواکب صفوتهاء طبایع است که چو طبیعت کلی بآغاز بودش مر هیولی نخستین را بجنبانید، هرچ لطافت ازو بالا گرفت، تا این کثافت‌اندر میان آن لطافت بماند، چنانک شرح این پیش ازین گفته‌ایم‌اندرین کتاب.

Ва гуфтанд ки моҳи наздиктар ҷурмӣаст аз аҷроми олии базмин , аз баҳри онки ҷавҳар ӯ касиф буд ва гаронӣ дошт , бзир ( дигари аҷром ) аз он шуд ки андрўи гаронӣу сахтӣ ва торикӣаст . Ва далели дигар бар онкии ҷавҳари моҳ хокӣаст он овараданд ки гуфтанд ки аз панҷ қисми ҷисми гарони яке ҷисм фалакаст ,у дигари караи асир , ва се дигари ҳаво , ва чаҳор обу панҷуми хок . Ҳеҷ қисмии ҷуз хок нест ки равшании офтоб азу нагзарад чунин ки ҳаме байнем ки равшании офтоб аз чаҳор фалак ва аз асир ва аз ҳавоу оби ҳаме фурӯ гузарад то базмин расад . Азин аҷроми чизеи нури ӯрои ҳаме боз надорад .

و گفتند که ماه نزدیکتر جرمی است از اجرام عالی بزمین، از بهر آنک جوهر او کثیف بود و گرانی داشت، بزیر (دیگر اجرام) از آن شد که‌اندرو گرانی و سختی و تاریکی است. و دلیل دیگر بر آنکه جوهر ماه خاکی است آن آوردند که گفتند که از پنج قسم جسم گران یکی جسم فلک است، و دیگر کره اثیر، و سه دیگر هوا، و چهار آب و پنجم خاک. هیچ قسمی جز خاک نیست که روشنی آفتاب ازو نگذرد چنین که همی بینیم که روشنی آفتاب از چهار فلک و از اثیر و از هوا و آب همی فرو گذرد تا بزمین رسد. ازین اجرام چیزی نور اورا همی باز ندارد.

Ва гуфтанд чу ҳаме байнем ки ҷурми моҳ низ нури офтобро ҳамеи роҳи надиҳад казу бугзарад , бали мар ӯро бъкс ҳаме бозгарданд , донистем ки ҷавҳари моҳи ҷавҳарӣ хокӣаст ва сахтаст вагаронаст ва торикаст чу азоФти он бадӣгар аҷром бошад казу бартаранд . Онгоҳ гуфтанд : чу акси нур аз ҷурми моҳ базмин афтод , донистем ки андари ҷўФи ҷурм моҳ нашуд он нур , чунонк чу нури офтоби андари ҷўФ замин нашуд , рӯй замин равшан нашуд ,у акси нури азуи бозгашт то аҷсом равшан шуд .

و گفتند چو همی بینیم که جرم ماه نیز نور آفتاب را همی راه ندهد کزو بگذرد، بل مر او را بعکس همی بازگرداند، دانستیم که جوهر ماه جوهری خاکی است و سخت است وگران است و تاریک است چو اضافت آن بدیگر اجرام باشد کزو برتراند. آنگاه گفتند: چو عکس نور از جرم ماه بزمین افتاد، دانستیم که‌اندر جوف جرم ماه نشد آن نور، چنانک چو نور آفتاب ‌اندر جوف زمین نشد، روی زمین روشن نشد، و عکس نور ازو بازگشت تا اجسام روشن شد.

Ва гуфтанд : агар ҷавҳари моҳ чунон шудӣ ки нури офтоби азуи фурӯи гузаштӣ , нури офтоби азуи базмин ҳамчунон раседӣ ки худ нур офтобаст гарм (у хушк ) , чунонк чу аз обгина фурӯ гузарад низ гарм ва хушк бошад , чунонк худ ҳаст . Ва агар чунин будӣ андар офаридани ҷавҳари моҳ фоида набӯдӣ ;у ҳикмати андари онкии ҷавҳари моҳ шаффоф нест чун булӯр ,у обгина бар мисоли ойинаи ӣӣ равшанаст каз оҳан бошад ки нўррои ббдни барад ва боз диҳад , онаст ки то бад-ӣни ҳикмати он равшаноӣ ки гарм ва хушкаст нурӣ шудааст срдўтр , бхлоФи онки андари қурс офтобаст , то нури моҳи мари чизҳо пухтаниро аз донаҳоу миваҳо бмнзлт об гаштаст ки марин пхтниҳоро ғарқа кардаст . Ва нури офтоби бмнзлт оташ гаштаст то ин чизҳоءи хом ки мижаҳо ва рангҳо ва буиҳо гӯногӯни андари он ҳамеи бад-ӣн ҳикмат ояд ки миёни ин оби срдўтр ки нур моҳасту миёни ин оташи гарму хушк ки нур офтобаст ҳаме пухта шаванд , ва ин маъниҳо аз ( мижа )у рангу буиу ҷузи он андар ҳосил ояд .

و گفتند: اگر جوهر ماه چنان شدی که نور آفتاب ازو فرو گذشتی، نور آفتاب ازو بزمین همچنان رسیدی که خود نور آفتاب است گرم (و خشک)، چنانک چو از آبگینه فرو گذرد نیز گرم و خشک باشد، چنانک خود هست. و اگر چنین بودی‌اندر آفریدن جوهر ماه فایده نبودی؛ و حکمت‌اندر آنکه جوهر ماه شفاف نیست چون بلور، و آبگینه بر مثال آئینه‌ئی روشن است کز آهن باشد که نوررا ببدن برد و باز دهد، آنست که تا بدین حکمت آن روشنایی که گرم و خشک است نوری شده است سردوتر، بخلاف آنک‌اندر قرص آفتاب است، تا نور ماه مر چیزها پختنی را از دانه‌ها و میوه‌ها بمنزلت آب گشته‌ست که مرین پختنیها را غرقه کردست. و نور آفتاب بمنزلت آتش گشته‌ست تا این چیزهاء خام که مژه‌ها و رنگها و بویها گوناگون‌اندر آن همی بدین حکمت آید که میان این آب سردوتر که نور ماه است و میان این آتش گرم و خشک که نور آفتاب است همی پخته شوند، و این معنی‌ها از (مژه) و رنگ و بوی و جز آن‌اندر حاصل آید.

Ва агар ҷавҳари моҳи шаффоф будӣу нур азу бигузаштӣ , чу нури офтоби срдў тар нашудӣ ва чизҳо хоми бнўри аФтоб ҳама бсухтӣ , ҳеҷ чизе нарм нашудӣ ,у мижау ранг ва буи наёфтӣ бар мисоли чизеи хом ки онро бар оташ афкананд тобсўзд , ва акнӯн чизҳо маволедӣ аз наботу ҳайвони андарин об ва ин оташ ( ки ) боз ( шарҳ ) кардем пухта ҳаме шавад бар мисоли чизеи хом ки онрои андари оби ботши бпзнд то ғизоӣ мардум шавад .

و اگر جوهر ماه شفاف بودی و نور ازو بگذشتی، چو نور آفتاب سردو تر نشدی و چیزها خام بنور افتاب همه بسوختی، هیچ چیزی نرم نشدی، و مژه و رنگ و بوی نیافتی بر مثال چیزی خام که آنرا بر آتش افکنند تابسوزد، و اکنون چیزها موالیدی از نبات و حیوان‌اندرین آب و این آتش (که) باز (شرح) کردیم پخته همی شود بر مثال چیزی خام که آنرا‌اندر آب بآتش بپزند تا غذای مردم شود.

Ва гуфтанд ки мо бидон айём ки моҳи ду шабаҳ ва се шабаҳ бошад , ҳаме байнем ки ҷавҳари моҳ нӯронӣ нест бдончи он миқдор ки аз рӯй ӯ равшании офтобро пазируфта бошад равшан шуда бошад ,у боқии азуи сиёҳ монда бошад , бдончи нур андар нашавад . Пас ҳар ки гуяд ҷавҳари моҳ алавӣаст , рост гуфта бошад , влкн ҳар ки гуяд ҷавҳари моҳ нӯронӣаст , мшоҳдти маровро дурӯғ зан кунад .

و گفتند که ما بدان ایام که ماه دو شبه و سه شبه باشد، همی بینیم که جوهر ماه نورانی نیست بدانچ آن مقدار که از روی او روشنی آفتاب را پذیرفته باشد روشن شده باشد، و باقی ازو سیاه مانده باشد، بدانچ نور‌اندر نشود.پس هر که گوید جوهر ماه علوی است، راست گفته باشد، ولکن هر که گوید جوهر ماه نورانی است، مشاهدت مراو را دروغ زن کند.

Ва сухани мантиқии андарин маънӣ онаст ки гӯйем : ҳарчи мари мънӣиро аз маъонӣ пазиро бошад , он маънии мар ӯро набошад , ва чу моҳ нур пазираст , воҷиб ояд ки мари ӯро нур нест . Ва гӯйем ки на ҳарчи ҷавҳар ӯ олӣаст нӯронӣаст космонҳои ҷавоҳир олӣаст ва на нӯронӣаст ва на низ нўрпзирст , чунин ки ҳаме байнем ки буруз ва ҳам бшби ҷавҳари фалак торикасту нури Зуҳал аз ҳафтуми осмону нури Айюқ аз фалаки албрўҷи ҳаме базмин расад .

و سخن منطقی‌اندرین معنی آنست که گوییم: هرچ مر معنئی را از معانی پذیرا باشد، آن معنی مر او را نباشد، و چو ماه نور پذیرست، واجب آید که مر اورا نور نیست.و گوییم که نه هرچ جوهر او عالی است نورانی است کآسمانها جواهر عالی است و نه نورانی است و نه نیز نورپذیرست، چنین که همی بینیم که بروز و هم بشب جوهر فلک تاریک است و نور زحل از هفتم آسمان و نور عیوق از فلک البروج همی بزمین رسد.

Ва агар осмонҳо нӯронӣ будандӣ низ ҳеҷ ситора пайдо набӯдӣ бар вай , бали шабу рӯзи яксон будӣ ,у ҳамаи ҷонибҳо замин ҳамеша равшан будӣ аз баҳри онки андари миён фалакаст устода . Равшанои бадв аз офтоб ҳаме расад ва аз моҳ ,у равшанои моҳу дигари кавокиби ҳама аз офтобаст ,у нўрҳоء ( онҳо ) ориятӣ (аст ) на ҷавҳарӣ ва ( аз ) берун равшананд , ки нур аз қурси офтоби баҳамаи атроф ӯ густарда , ки нўрҳоءи ситорагони моро ҳаме гӯйанд ки чашмаи равшанои бҷмлгии қурс офтобаст .

و اگر آسمانها نورانی بودندی نیز هیچ ستاره پیدا نبودی بر وی، بل شب و روز یکسان بودی، و همه جانبها زمین همیشه روشن بودی از بهر آنک‌اندر میان فلک است استاده.روشنایی بدو از آفتاب همی رسد و از ماه، و روشنایی ماه و دیگر کواکب همه از آفتاب است، و نورهاء (آنها) عاریتی (است) نه جوهری و (از) بیرون روشنند، که نور از قرص آفتاب بهمه اطراف او گسترده، که نورهاء ستارگان ما را همی گویند که چشمه روشنایی بجملگی قرص آفتاب است.

Ва чу зоҳираст каз аҷроми олӣ бештар онаст ки мроўрои ҳеҷ нур нест ва он куллиёт афлокаст . Ва касеро ҳаме наёяд ки суоли кндкаҳ чаро афлок торикаст бҷўоҳри хеш ? ва чаро нури ҳаме аз афлок фурӯ гузарад , мари ӯрои ҳаме равшан накунад ? низ наёяд касеро ки суол кунад ки чаро ҷурми моҳ торикаст ,у нури офтоби ҳамеи азу чун фурӯ нагзарад ?

و چو ظاهر است کز اجرام عالی بیشتر آنست که مراورا هیچ نور نیست و آن کلیات افلاک است. و کسی را همی نیاید که سوال کندکه چرا افلاک تاریک است بجواهر خویش؟ و چرا نور همی از افلاک فرو گذرد، مر اورا همی روشن نکند؟ نیز نیاید کسی را که سوال کند که چرا جرم ماه تاریک است، و نور آفتاب همی ازو چون فرو نگذرد؟

Ҷавоби ин савол он ояд ки гўиндш : аз баҳри онки сонеъи олами ҷавҳари моҳро чунин офаридаст ки нури азу фурӯ нагзарад , бал ӯ нўррои бъкс боз гирданд . Ҳам ҷавоби онкас ки гуяд : « чаро осмонҳо нӯронӣ нест , бо онк олиётаст , ва чу ҳаме нўрро напазирад , нурҳо аз он фурӯ гузарад ? » он бошад ки гўиндш аз баҳри онки офариниши ҷавҳар афлокаст ки барин сифатаст ки гӯйем : воҷибаст донистан ки аҷсоми афлоки гардандаи ҷсмҳости баҳами фарози омада , ва устувораст ,у пароканда шаванда нест чу ҷавҳари ҳаво , то ҳаме гардаду кавокибро ҳаме гирданд зеру зибри ин маркази тира бар ниҳоди ҳамвор . Ва онч ӯ бигардади бгштнии бад-ӣни ҳамворӣу ростӣ , агар ҷисмии устувору муҳкам ва бо ҷзўҳоءи бикдигр пайваста набошад пароганда шавад ,у ҳарчи бгштн пароганда нашавад , бмсл чу доирау чнбаҳи дулоб ё чу қробаҳи ӣии муҳкам ки мар ӯро ҳаме гардонанд боҷаббор , устувор бошаду муҳкам ( ва ) сахт бошад ,у андрўи ҳеҷ ҷисмии дигар роҳ набояд ки бошад .

جواب این سؤال آن آید که گویندش: از بهر آنک صانع عالم جوهر ماه را چنین آفریدست که نور ازو فرو نگذرد، بل او نوررا بعکس باز گرداند. هم جواب آنکس که گوید: «چرا آسمانها نورانی نیست، با آنک عالیات است، و چو همی نوررا نپذیرد، نورها از آن فرو گذرد؟» آن باشد که گویندش از بهر آنک آفرینش جوهر افلاک است که برین صفت است که گوییم: واجب است دانستن که اجسام افلاک گردنده جسمهاست بهم فراز آمده، و استوار است، و پراکنده شونده نیست چو جوهر هوا، تا همی گردد و کواکب را همی گرداند زیر و زبر این مرکز تیره بر نهاد هموار. و آنچ او بگردد بگشتنی بدین همواری و راستی، اگر جسمی استوار و محکم و با جزوهاء بیکدیگر پیوسته نباشد پراگنده شود، و هرچ بگشتن پراگنده نشود، بمثل چو دایره و چنبه دولاب یا چو قرابه‌ئی محکم که مر او را همی گردانند باجبار، استوار باشد و محکم (و) سخت باشد، و‌اندرو هیچ جسمی دیگر راه نباید که باشد.

Пас чу ҳаме воҷиб ояд ки аҷсоми фалаки муҳкам ва сахтаст , то чу ҳамеи бигардади пароганда ҳаме нашавад ; мо ҷисмӣ тасаввур натавонем кӯи муҳкам ва сахт бошад ,у бҷнбонидну гаштан пароганда набошад , алои он ҷисмӣ заминӣ бошад , аз баҳри онк на аз ҷавҳари об ва на аз ҷавҳари ҳаво ва на аз ҷавҳари оташ мумкин нест ки чизе ёфтаанд ки ӯ бҷнбонидн пароканда нашавад . Ва ҷузи ин чаҳор ҷавҳари худ дигар чизе нест . Ва чу бзрўрти ҳаме лозим ояд ки ҷавоҳири аФолк сахтаст , пас заминӣаст , ва чу заминӣ (аст ) лозим ояд ки гаронаст ; ва агар гарон набӯдӣ нагаштӣ , бали майл бмркз кардӣу фурӯи гроистӣ .

پس چو همی واجب آید که اجسام فلک محکم و سخت است، تا چو همی بگردد پراگنده همی نشود؛ما جسمی تصور نتوانیم کو محکم و سخت باشد، و بجنبانیدن و گشتن پراگنده نباشد، الا آن جسمی زمینی باشد، از بهر آنک نه از جوهر آب و نة از جوهر هوا و نه از جوهر آتش ممکن نیست که چیزی یافته‌اند که او بجنبانیدن پراکنده نشود.و جز این چهار جوهر خود دگر چیزی نیست. و چو بضرورت همی لازم آید که جواهر افالک سخت است، پس زمینی است، و چو زمینی (است) لازم آید که گرانست؛ و اگر گران نبودی نگشتی، بل میل بمرکز کردی و فرو گرایستی.

Ва фалосифа гуфтаанд ки ҷавҳари афлоки табиат панҷумаст бҳкми ҳаракат ӯ ки бхлоФи ҳаракати чаҳор табиатаст . Пас гуяд касе кӯи даъвӣ тафтиш кунад аз асрори хилқати олам , ки ҷавҳари фалак бо гаронӣу сахтии хеш бар ҳавошии олам чаро устодааст ? ва мо дуруст кардем бдлоили ақлӣ ки афлок сахтаст , ва чу сахтаст гаронаст . Кист аз абноءи замони мо коини суханро рад тавонад кардан ? дарин маънӣ беш азин нагӯем .

و فلاسفه گفته‌اند که جوهر افلاک طبیعت پنجم است بحکم حرکت او که بخلاف حرکت چهار طبیعت است. پس گوید کسی کو دعوی تفتیش کند از اسرار خلقت عالم، که جوهر فلک با گرانی و سختی خویش بر حواشی عالم چرا استاده است؟ و ما درست کردیم بدلایل عقلی که افلاک سخت است، و چو سخت است گران است.کیست از ابناء زمان ما کآین سخن را رد تواند کردن؟ درین معنی بیش ازین نگوییم.

Бал гӯйем : гуруҳе аз фалосифа ки Флўтрхс азишонст гуфтаанд ки ҷавҳари афлоки он ҷўҳрист чу ёқӯти ёқӯти сипеди муҳкаму шаффоф , ҳаме гардад ва нурҳо ҳаме боз надорад . Ва дигарон гуфтанд ки ҷавҳари афлок сахтаст влкн гарон нест ,у гаштан ӯ бад-ӣни ҳаракат ки мухолифи ҳаракати аҷром фурӯдин аст гуфтанд гўости бдонк ӯ азин ҷавҳар нест .

بل گوییم: گروهی از فلاسفه که فلوطرخس ازیشانست گفته‌اند که جوهر افلاک آن جوهریست چو یاقوت یاقوت سپید محکم و شفاف، همی گردد و نورها همی باز ندارد. و دیگران گفتند که جوهر افلاک سخت است ولکن گران نیست، و گشتن او بدین حرکت که مخالف حرکت اجرام فرودین است گفتند گواست بدانک او ازین جوهر نیست.

Пас дуруст кардем ки аҷсоми олиёти ҳама нӯронӣ нест , бали аҷсоми баса қисматаст : як қисми азу нӯронӣаст . Нурдиҳанда ҳамеша ; ва он ҷурм офтобаст . Ва дигари қисми азу бе нури сет ва нур пазираст , ва ин ҷурм моҳаст ,у аҷроми ҳамаи кавокиб . Ва се дигари қисм на нӯронӣаст ва на нур пазираст , ва он афлокаст бакуляти хеш ки шаффофаст , аънии роҳ диҳандааст мари нурро бе онки мари ҳеҷ нурро бипазирад албата .

پس درست کردیم که اجسام عالیات همه نورانی نیست، بل اجسام بسه قسمت است: یک قسم ازو نورانی است.نور دهنده همیشه؛ و آن جرم آفتاب است. و دیگر قسم ازو بی نور‌ست و نور پذیرست، و این جرم ماه است، و اجرام همه کواکب. و سه دیگر قسم نه نورانی است و نه نور پذیرست، و آن افلاک است بکلیت خویش که شفاف است، اعنی راه دهنده است مر نور را بی آنک مر هیچ نور را بپذیرد البته.

Ва онч аз офариниш бар наҳодӣ бошад , касеро аз он суол наёяд , чунонк касеро савол наёяд аз ҷавҳари офтоб ки чаро ӯро нур диҳандааст ,у касро наёяд ки суол кунад ки чаро ҷурми об гаронасту ҳаво сабкаст ? пас гӯйем ки ранги ҷурм моҳ онаст ки мар ӯро буқати кусуфи офтобу буқати хусуфи моҳ ҳаме байнем , аз баҳри онки бад-ӣни ду вақти мо мар ӯро аз нури холӣ ҳаме байнем .

و آنچ از آفرینش بر نهادی باشد، کسی را از آن سوال نیاید، چنانک کسی را سؤال نیاید از جوهر آفتاب که چرا او را نور دهنده است، و کس را نیاید که سوال کند که چرا جرم آب گران است و هوا سبک است؟ پس گوییم که رنگ جرم ماه آنست که مر او را بوقت کسوف آفتاب و بوقت خسوف ماه همی بینیم، از بهر آنک بدین دو وقت ما مر او را از نور خالی همی بینیم.

Ва онкас каз мо пурсад ки ҷурми моҳи буқати кусуфи офтоб ( чаро ) чунон сиёҳаст ? гӯйем : аз баҳри онк рангаш чунонаст . Ва агар гуяд : чаро нури офтоби азу бар нагзарад ва аз обгина фурӯ гузарад ? гӯйем : аз баҳри онки обгина шаффофасту ҷурми моҳ шаффоф нест . Ва агар гуяд : ҷурми моҳ аз обгина софӣ тараст . Гӯйем : агар бад-ӣни сФўт низ фурӯи гузаштани нури ҳамеи хоҳӣ , ғалати ҳамеи гӯйӣу ногузоштани нури офтоб аз ҷурми моҳу гузаштани нўроФтоб аз обгинаи гўости бдонки қавли ту ки гуфтӣ ки ҷурми моҳ аз обгина софӣ тараст , хатост . Ҷавоби ин суоли ин буд , влкни мошрҳу бастӣ ки барин савол кардем , фавойиди туллоби ҳақоиқи олълум (ро ) кардем , тобдоннд ки мо марин илм (ро ) матлаъем .

و آنکس کز ما پرسد که جرم ماه بوقت کسوف آفتاب (چرا) چنان سیاه است؟ گوییم: از بهر آنک رنگش چنانست. و اگر گوید: چرا نور آفتاب ازو بر نگذرد و از آبگینه فرو گذرد؟ گوییم: از بهر آنک آبگینه شفاف است و جرم ماه شفاف نیست. و اگر گوید: جرم ماه از آبگینه صافی‌ترست. گوییم: اگر بدین صفوت نیز فرو گذشتن نور همی خواهی، غلط همی گویی و ناگذاشتن نور آفتاب از جرم ماه و گذشتن نورآفتاب از آبگینه گواست بدانک قول تو که گفتی که جرم ماه از آبگینه صافی‌ترست، خطاست. جواب این سوال این بود، ولکن ماشرح و بسطی که برین سؤال کردیم، فواید طلاب حقایق‌العلوم (را) کردیم، تابدانند که ما مرین علم (را) مطلع‌ایم.

Ва аммо ҷавоби аҳли таъйиди марин суолро онаст ки гуфтанд : нур мисласт бар илм . Ва далел бар дурустии ин даъвии он оўрдндкаҳи гФтндмрдмро каз офариниши олами ғараз офаридагор ӯст ду бенаӣаст : яке зоҳир ки он басарасту дигари ботин ки он басиратасту басар ӯ феъли хеши бдидни мари чизҳоءи маҳсусро биорӣ нур тавонад кардан ,у басираташи феъли хеши андар дидани чизҳоءи маъқӯлу маънии ҳоء мастур биорӣ илм тавонад кардан . Пас падед омад гуфтанд ки илми мари басиратро ҳам бидон манзалатаст ки нўрмри басари рост , ва чунонк мари он нурро ки басар бадв бинад мари дӣданӣҳоро чашма ӣӣаст ва он офтобаст , воҷиб ояд ки мари нури басиратро ки он илмаст низ чашма ӣӣ бошад ки он чашмаи офтоб ва ма бошад . Ва чунонк басири бдлолти нури офтоби замини ҷаҳонроу роҳҳоءи ин ҷаҳонро бибинад , воҷиб ояд ки ( худованд ) басирати бнўри офтоби хеши мрони ҷаҳонро бибинаду роҳҳоءи он ҷаҳонро ,у онкас ки он ҷаҳонро бамурдам намӯд пайғомбараст алайҳи ассалом .

و اما جواب اهل تایید مرین سوال را آنست که گفتند: نور مثل است بر علم. و دلیل بر درستی این دعوی آن آوردندکه گفتندمردم را کز آفرینش عالم غرض آفریدگار اوست دو بینایی است: یکی ظاهر که آن بصر است و دیگر باطن که آن بصیرت است و بصر او فعل خویش بدیدن مر چیزهاء محسوس را بیاری نور تواند کردن، و بصیرتش فعل خویش‌اندر دیدن چیزهاء معقول و معنی‌هاء مستور بیاری علم تواند کردن. پس پدید آمد گفتند که علم مر بصیرت را هم بدان منزلت است که نورمر بصر راست، و چنانک مر آن نور را که بصر بدو بیند مر دیدنیها را چشمه ئی است و آن آفتاب است، واجب آید که مر نور بصیرت را که آن علم است نیز چشمه‌ئی باشد که آن چشمه آفتاب و مه باشد. و چنانک بصیر بدلالت نور آفتاب زمین جهان را و راههاء این جهان را ببیند، واجب آید که (خداوند) بصیرت بنور آفتاب خویش مرآن جهان را ببیند و راههاء آن جهان را، و آنکس که آن جهان را بمردم نمود پیغامبرست علیه السلام.

Пас пайғомбари хдоءи таъолии офтоби олам дайнаст ,у илм ӯ нур бсоираст ,у нури бсоири андари китоб худоӣаст , ки он аз офтоб илм нураст , чунонк гуфт : қавла « қади ҷоءкми бсоӣри ман рбкми Фмни абсри ФлнФсаҳ ва ман ъмии феълӣҳо ва мо анои алайкуми бҳФиз . » гуфт : омад бшмои бенаии ҳоӣӣ аз худои шумо . Пас ҳар ки хештанро бино кунад , фоидаи он мар ӯро бошад ва ҳар ки нобенаӣ гузинад , зиён бирав бошад , ва ман бар шумо нигаҳбон нестам . Гуфтанд : чу расӯли офтоби бсиртҳоء халқаст , марин офтобро моҳии ҳаме лозимаст бгўоҳии офариниши дунё ки дайн бар мисоли дунёсту моҳи олами дайн , васӣ расӯласт ки худованди тоўили китоб ва шариъатаст .

پس پیغامبر خداء تعالی آفتاب عالم دین است، و علم او نور بصایر است، و نور بصایر‌اندر کتاب خدای است، که آن از آفتاب علم نورست، چنانک گفت: قوله «قد جاءکم بصائر من ربکم فمن ابصر فلنفسه و من عمی فعلیها و ما انا علیکم بحفیظ.» گفت: آمد بشما بینایی‌هائی از خدای شما. پس هر که خویشتن را بینا کند، فایده آن مر اورا باشد و هر که نابینایی گزیند، زیان برو باشد، و من بر شما نگهبان نیستم. گفتند: چو رسول آفتاب بصیرتهاء خلق است، مرین آفتاب را ماهی همی لازم است بگواهی آفرینش دنیا که دین بر مثال دنیاست و ماه عالم دین، وصی رسول است که خداوند تاویل کتاب و شریعت است.

Ва гуфтанд : моҳ аз офтоби бмнзлт васӣаст аз мардум , аз баҳри онки марди моли хеши бўсӣ хеш диҳад то чун он марди азин олам берун шавад , васиаш он мол казу пазируфта бошад бидон касҳо диҳад каз пас ӯ ( тиҳии даст ) намонанд . Ва ҳаминаст ҳоли офтоб бо моҳ ва бо халқ , ки офтоби ҳамеи нури хеши моҳи родҳд , ва худ ҳамеи бмғрб фурӯ шавад , бар мисоли он мард ки бимирад ,у моҳи он нурро каз офтоб пазируфта бошад бамурдмон каз пас фурӯ шудани офтоби бторикӣ монанда бошанд бирасонад .

و گفتند: ماه از آفتاب بمنزلت وصی است از مردم، از بهر آنک مرد مال خویش بوصی خویش دهد تا چون آن مرد ازین عالم بیرون شود، وصی‌اش آن مال کزو پذیرفته باشد بدان کسها دهد کز پس او (تهی‌دست) نمانند.و همین است حال آفتاب با ماه و با خلق، که آفتاب همی نور خویش ماه رادهد، و خود همی بمغرب فرو شود، بر مثال آن مرد که بمیرد، و ماه آن نور را کز آفتاب پذیرفته باشد بمردمان کز پس فرو شدن آفتاب بتاریکی ماننده باشند برساند.

Пас дуруст шуд бад-ӣни шарҳи мантиқии бгўоҳии офариниш , ки васии расӯли андари олами дайни бмнзлт моҳаст аз офтоб бар олами дунёу дайн , чунонк чу нури офтоб ки он гарм ва хушкаст бмоаҳ расад , моҳи мронро сард ва тар гирданд , то чизҳоءи хом ва бемижа ва берангу буи аз наботу ҳайвон ки он ғизо , аҷсод мардум аст бидон пухта шаваду мижау ранг ва буи гирад , ки мардумони мар онро битавонанд хӯрдан ,у мари эшонро бгўорд . Ва ҳамчунин чу зоҳири китоб аз расӯл бўсӣ расад ва он ҳамаи мисол ва рамз бошаду васӣ ки ӯ моҳи олам ( дайн )аст мари онро аз он ҳол феъл бигардонад , ва бенам маънии мари он мисоли хушкро нам диҳад ва тар кунадашу бпироид ва чунон кунадаш ки чу хирадмандони мар онро бишинаванд битавонанд пазируфтан , ва аз он андар шабаҳат науфтанд . Ва ҳамчунон каз миваи ҳоءи хом бемижа ки он миёни гармӣу хушкии нури офтобу миёни сардӣ ватарӣ нури моҳи пухта нашуда бошад ,у рангу буи ва мижа нагирифта бошад , мрдмонрои бемории ҷисмонӣ таваллуд кунад , аз мислҳоу рмзҳоءи тафсил ки андари китоб ва шариъатаст ва он бар мисоли миваи ҳоءи хом ва бемижааст , шунавандагони онрои бемории нафсонӣ падед ояд , ва чу мари он суханони хомро васии расӯл ки моҳи олам дайнаст мижаи маънӣу ранги тоўилу буи баён бидиҳад , мари хрдмндонрои бгўорд .

پس درست شد بدین شرح منطقی بگواهی آفرینش، که وصی رسول‌‌اندر عالم دین بمنزلت ماه است از آفتاب بر عالم دنیا و دین، چنانک چو نور آفتاب که‌آن گرم و خشک است بماه رسد، ماه مرآن را سرد و تر گرداند، تا چیزهاء خام و بی مژه و بی رنگ و بوی از نبات و حیوان که آن غذا، اجساد مردم است بدان پخته شود و مژه و رنگ و بوی گیرد، که مردمان مر آنرا بتوانند خوردن، و مر ایشان را بگوارد. و همچنین چو ظاهر کتاب از رسول بوصی رسد و آن همه مثال و رمز باشد و وصی که او ماه عالم (دین) است مر آنرا از آن حال فعل بگرداند، و بنم معنی مر آن مثال خشک را نم دهد و تر کندش و بپیراید و چنان کندش که چو خردمندان مر آنرا بشنوند بتوانند پذیرفتن، و از آن‌اندر شبهت نیفتند.و همچنان کز میوه‌هاء خام بی مژه که آن میان گرمی و خشکی نور آفتاب و میان سردی و تری نور ماه پخته نشده باشد، و رنگ و بوی و مژه نگرفته باشد، مردمانرا بیماری جسمانی تولد کند، از مثلها و رمزهاء تفصیل که‌اندر کتاب و شریعت است و آن بر مثال میوه‌هاء خام و بی مژه است، شنوندگان آنرا بیماری نفسانی پدید آید، و چو مر آن سخنان خام را وصی رسول که ماه عالم دین است مژه معنی و رنگ تاویل و بوی بیان بدهد، مر خردمندانرا بگوارد.

Ва чу офтоб ( дар ) кусуф уфтад , мардумони офтобро сиёҳи бенанд , ва он аз он бошад ки моҳи бҷрми офтоби пайвастаи бошдўи нур офтоб бамурдмон нарасад , ва ҳамчунин чу васии пеши расӯли пайвастаи ббошд , маънии танзил ки он нури офтоб дайнаст бомат нарасад ва эшон мари офтоби дайнро бе нури бенанд чу маънӣ он наёбанд . Вчнонки моҳ бе нури офтоб нӯронӣ нест , нафаси васӣ низ бе мисли танзили расӯли маънӣ гузор нест , ва ҳамчунонк то ҷурми моҳ аз офтоб ҷудо нашаваду офтоби нури хеши бадви надиҳад , мардумони нури офтобро натавонанд дидан , то расӯли васиро насб накунаду насиб аз таъйид аз баҳри тоўили китоби бадви надиҳад , уммати мари илми расӯлро равшан ва бо маънӣ набинад ;у обгина ки нури офтоби азу фурӯ гузарад ҳамчунонк худ ҳаст мисласт бар онкас ки илми танзилро ҳамчунонк буд башнавад ва ҳамчунонк башнавад бигуфт бе онки бмънии мар ӯро аз онч бар он буд бгрдонид .

و چو آفتاب (در) کسوف افتد، مردمان آفتاب را سیاه بینند، و آن از آن باشد که ماه بجرم آفتاب پیوسته باشدو نور آفتاب بمردمان نرسد، و همچنین چو وصی پیش رسول پیوسته بباشد، معنی تنزیل که آن نور آفتاب دین است بامت نرسد و ایشان مر آفتاب دین را بی نور بینند چو معنی آن نیابند. وچنانک ماه بی نور آفتاب نورانی نیست، نفس وصی نیز بی مثل تنزیل رسول معنی گزار نیست، و همچنانک تا جرم ماه از آفتاب جدا نشود و آفتاب نور خویش بدو ندهد، مردمان نور آفتاب را نتوانند دیدن، تا رسول وصی را نصب نکند و نصیب از تایید از بهر تاویل کتاب بدو ندهد، امت مر علم رسول را روشن و با معنی نبیند؛ و آبگینه که نور آفتاب ازو فرو گذرد همچنانک خود هست مثل است بر آنکس که علم تنزیل را همچنانک بود بشنود و همچنانک بشنود بگفت بی آنک بمعنی مر او را از آنچ بر آن بود بگردانید.

Ва моҳ мисласт бар васии кӯи мари илми танзилро башнавад ва нагузошт ки ҳамчунонк буд азуи гузаштан чунонк ( нур ) аз обгина бигузашт бали мар ӯро аз он мисли бгрдонидўи маънии онро падед оварад ,у обгина ки ҷавҳари суфло буду маснӯъи мардум буд равшанои офтобро натавонист аз ҳол ӯ гардонӣдан , моҳ тавонист равшанои офтобро аз онч бар он буд гардонӣдан , ки моҳи бҷўҳрити боФтоби наздик буд ;у мубдиъи илоҳӣ буд на маснӯъи инсонӣ ,у мари обгинаро бдонч чу пеши офтоби бдоштндӣ , сиёҳ нанамудӣу нур азу бигузашт , шарафии ниФзўд , бали ин аз наақсо обгина буд ки нур азу бигузашт , чунонк аз ҳавои гузашта буд ,у шарафи мари ҷурми моҳро буд ки нури офтобро битавонаст пазируфтан .

و ماه مثل است بر وصی کو مر علم تنزیل را بشنود و نگذاشت که همچنانک بود ازو گذشتن چنانک (نور) از آبگینه بگذشت بل مر او را از آن مثل بگردانیدو معنی آن را پدید آورد، و آبگینه که جوهر سفلی بود و مصنوع مردم بود روشنایی آفتاب را نتوانست از حال او گردانیدن، ماه توانست روشنایی آفتاب را از آنچ بر آن بود گردانیدن، که ماه بجوهریت بآفتاب نزدیک بود؛ و مبدع الهی بود نه مصنوع انسانی، و مر آبگینه را بدانچ چو پیش آفتاب بداشتندی، سیاه ننمودی و نور ازو بگذشت، شرفی نیفزود، بل این از ناقصی آبگینه بود که نور ازو بگذشت، چنانک از هوا گذشته بود، و شرف مر جرم ماه را بود که نور آفتاب را بتوانست پذیرفتن.

Пас дуруст кардем ки сФўти мари ҷурми моҳро буд на мари обгинаро ,у обгина аз хисосати ҷавҳари хеши мари нури офтобро натавонист пазируфтан , на аз сФўт ,у ҷурми моҳ аз ҷалолати хеши мари нури офтобро пазируфт на аз хисосат . Пас гуфтанд аҳли таъйиди алайҳими ассалом ки обгинаи кӯи маснӯъӣ инсонӣаст мисласт бар имомии кўрои мардумон бпоӣ карданд бохтёри хеш сипас аз расӯл ,у моҳ ки бҷўҳри мбдъисти илоҳӣ , ва ҷавҳар офтобаст , мисласт бар васии кӯи ҷавҳари расӯл аллоҳасту бФрмони хдоءи таъолӣ бпоӣ карда шуд биҷои расӯл аз баҳри тоўили китобро , ва ин баён таъйидаст . Фоътбрўо ё аввалии алобсор .

پس درست کردیم که صفوت مر جرم ماه را بود نه مر آبگینه را، و آبگینه از خساست جوهر خویش مر نور آفتاب را نتوانست پذیرفتن، نه از صفوت، و جرم ماه از جلالت خویش مر نور آفتاب را پذیرفت نه از خساست. پس گفتند اهل تایید علیهم السلام که آبگینه کو مصنوعی انسانی است مثل است بر امامی کورا مردمان بپای کردند باختیار خویش سپس از رسول، و ماه که بجوهر مبدعیست الهی، و جوهر آفتابست، مثل است بر وصی کو جوهر رسول الله است و بفرمان خداء تعالی بپای کرده شد بجای رسول از بهر تاویل کتاب را، و این بیان تایید است. فاعتبروا یا اولی الابصار.