Ибдоъ гӯйанд ва ихтироъ гӯйанд мари пдидоўрдни чизро на аз чиз , ва халқ гӯйанд яъне офаридани мари тақдири чирро аз чиз , чунонк дурудгар аз чӯб тахт кунад , ва ӯ холиқ тахт бошад ,у мубдиъи сӯрат тахт бошад ,у мардумро бар ибдоъи ҷисм қудрат нест , вари мардумони андари қабули вирди ибдоъи бчҳор гуруҳанд : гуруҳеи мари ибдоъроу халқро мнкрндўи гўиндъолм маснӯъ нест , бал қадимасту сонеъи маволеди худ оламаст ,у мар ӯро сонеъӣ нест , бал азалӣаст , ҳамеша буд ва ҳамеша бошад , ин гуруҳ даҳрёнанд .

ابداع گویند و اختراع گویند مر پدیدآوردن چیز را نه از چیز، و خلق گویند یعنی آفریدن مر تقدیر چیر را از چیز، چنانک درودگر از چوب تخت کند، و او خالق تخت باشد، و مبدع صورت تخت باشد، و مردم را بر ابداع جسم قدرت نیست، ور مردمان‌اندر قبول ورد ابداع بچهار گروه اند: گروهی مر ابداع را و خلق را منکرندو گویندعالم مصنوع نیست، بل قدیم است و صانع موالید خود عالم است، و مر او را صانعی نیست، بل ازلی است، همیشه بود و همیشه باشد، این گروه دهریان‌اند.

Ва дигар гуруҳ гӯйанд : оламро ҳиўлӣ қадимаст , сӯраташ мубдиъаст , ва ин гуруҳ аз фалосифаанду мари эшонро асҳоб ҳиўлӣ гӯйанд . Ин гуруҳ гӯйанд : ҳиўлии ҷзўҳоءи қадим буд бе ҳеҷ таркиб , ва ҳамкӣ он аз якдигари ҷудо буд ,у мояи ҷисми он буд , ва он ҳамаи ҷузвҳо буд лоитҷзии бғоити хурдӣ бе ҳеҷ табиату таркиб . ВнФсро гӯйанд ҷавҳарӣ қадимаст ва нодонаст . Пас гуфтанд ки нафаси бнодонии хеш бар ҳиўлӣ фитна шуд ,у орзӯии лиззат ҳиссӣ кард ,у биҳўлӣ андар овехт , взўи сўртҳоءи заъиф кардан гирифт аз ҷонварони хирад , ва аз орзӯӣ ёфтан лиззатии ҳиссӣ чу бҳиўлӣ пайваста шуд , нафаси мари олами хешро фаромӯш кард ва он сўртҳоء заъифанд . Ва чу худо донист ки нафас хато карду онч хато кард бнодонӣ кард бирав ббхшўд ,у азуи ҷумлагии ҷзўҳоءи лоитҷзии ҳиўлии мари ин оламро аз баҳри нафаси бёФрид ,у андрўи ин ҷонварони қавӣ падед оварад то нафаси борзўӣ ҳиссӣ барисӣ ,у нафаси андарин ҷавҳари лоитҷзии овехта ва омехта бимонад .

و دگر گروه گویند: عالم را هیولی قدیم است، صورتش مبدع است، و این گروه از فلاسفه‌اند و مر ایشان را اصحاب هیولی گویند. این گروه گویند: هیولی جزوهاء قدیم بود بی هیچ ترکیب، و همکی آن از یکدیگر جدا بود، و مایه جسم آن بود، و آن همه جزوها بود لایتجزی بغایت خردی بی هیچ طبیعت و ترکیب. ونفس را گویند جوهری قدیم است و نادان است. پس گفتند که نفس بنادانی خویش بر هیولی فتنه شد، و آرزوی لذت حسی کرد، و بیهولی‌اندر آویخت، وزو صورتهاء ضعیف کردن گرفت از جانوران خرد، و از آرزوی یافتن لذتی حسی چو بهیولی پیوسته شد، نفس مر عالم خویش را فراموش کرد و آن صورتهاء ضعیف‌اند. و چو خدا دانست که نفس خطا کرد و آنچ خطا کرد بنادانی کرد برو ببخشود، و ازو جملگی جزوهاء لایتجزی هیولی مر این عالم را از بهر نفس بیافرید، و‌اندرو این جانوران قوی پدید آورد تا نفس بآرزوی حسی برسی، و نفس‌اندرین جوهر لایتجزی آویخته و آمیخته بماند.

Онгаҳ хдоءи ҳаким алӣам гуфтанд аз баҳр раҳонидани мари ҷавҳари нафасро азин бало , мардумро бёФриду ақлро аз наздики хеши бадв муваккил кард то нафасро бинмоед ки ин лаззоти ҳиссӣ чизе нест магари раҳояш аз ранҷ , чунонк чу бхўрдни таом аз ранҷи гуруснагии ҳаме берунед аз хӯрдан он лиззат ҳаме ёбад , ва чу ташна бошаду об ҳаме хӯрд бхўрдни об аз ранҷи тишнагии ҳаме берун ояд , мари онрои лиззат ҳаме пиндоранд .

آنگه خداء حکیم علیم گفتند از بهر رهانیدن مر جوهر نفس را ازین بلا، مردم را بیافرید و عقل را از نزدیک خویش بدو موکل کرد تا نفس را بنماید که این لذات حسی چیزی نیست مگر رهایش از رنج، چنانک چو بخوردن طعام از رنج گرسنگی همی بیرون اید از خوردن آن لذت همی یابد، و چو تشنه باشد و آب همی خورد بخوردن آب از رنج تشنگی همی بیرون آید، مر آنرا لذت همی پندارند.

Ва гуфтанд онгоҳи худои мари ҳукаморо аз фалосифа падед оварад , то мари нафасро огоҳ карданд андарин олами андари сӯрати инсонии азин сар ,у бгФтндш ки турои олимӣ дигараст ва ту хато карда ӣӣ ва бар ҳиўлии ҷисмии фитнаи ӣӣ , ва андарин бандаи бхтоءи хеши мондаи ӣӣ , то аз лаззоти ҳиссии дасти бикашаду бомўхтни фалсафа машғӯл шавад , то азин душворӣу ранҷи барраад .

و گفتند آنگاه خدای مر حکما را از فلاسفه پدید آورد، تا مر نفس را آگاه کردند‌اندرین عالم‌اندر صورت انسانی ازین سر، و بگفتندش که ترا عالمی دیگر است و تو خطا کرده‌ئی و بر هیولی جسمی فتنه‌ئی، و‌اندرین بنده بخطاء خویش مانده‌ئی، تا از لذات حسی دست بکشد و بآموختن فلسفه مشغول شود، تا ازین دشواری و رنج برهد.

Гуфтанд ки ҳукамои халқро хуши азин сари огоҳ ҳаме кунанд то нафасҳо бад-ӣни фалсафаи азин олами ҳаме берун шавад , то ҳамагии нафаси бохри азин олам берун шавад , ва чу тамомии ҷавҳари нафаси бад-ӣни ҳикмат аз ҷавҳари ҳиўлӣ ҷудо шавад , нафаси бъолми хеш боз расаду неъмати хешро боз ёбаду доно шуда бошад бғоит , бъноити худоӣ . Онгоҳ чу анояти илоҳии азин олам бархезад , ин олами фурӯи резад ,у ҳамаи ҷзўҳоء лоитҷзӣ шавад ҳамчунонк будаст ,у биҷои хеш боз расад , ин қавли Муҳамади зкрёء розӣаст бҳкоит аз суқроти бузург , ва гуфтааст « андари китоби илоҳӣ » хеш ки рои суқрот ин бӯдааст ,у мари илми илоҳиро ки мундарис шуда буд ҷамъ кардам бтоииди илоҳӣ . Ва гуфтааст ки ҳеҷ каси ҷузи бад-ӣни фалсафаи азин олам берун нашаваду бъолм алавӣ нарасад ва ( ҷуз ) бад-ӣни тадбир ҳикмат нараҳад .

گفتند که حکما خلق را خوش ازین سر آگاه همی کنند تا نفسها بدین فلسفه ازین عالم همی بیرون شود، تا همگی نفس بآخر ازین عالم بیرون شود، و چو تمامی جوهر نفس بدین حکمت از جوهر هیولی جدا شود، نفس بعالم خویش باز رسد و نعمت خویش را باز یابد و دانا شده باشد بغایت، بعنایت خدای. آنگاه چو عنایت الهی ازین عالم برخیزد، این عالم فرو ریزد، و همه جزوهاء لایتجزی شود همچنانک بودست، و بجای خویش باز رسد، این قول محمد زکریاء رازی است بحکایت از سقراط بزرگ، و گفته است «اندر کتاب الهی»خویش که رای سقراط این بوده است، و مر علم الهی را که مندرس شده بود جمع کردم بتایید الهی. و گفته است که هیچ کس جز بدین فلسفه ازین عالم بیرون نشود و بعالم علوی نرسد و (جز) بدین تدبیر حکمت نرهد.

Ва сими гуруҳ аз халқ онанд ки гӯйанд : ҳиўлӣ муҳаддисаст ,у локини сӯрати олам қадимаст , ва ин гуруҳи ҳшўёни лақаб умматанд ки ҳаме гӯйанд мусулмонем ,у савод аъзам моием . Қавли ин гуруҳ онаст андари офариниши олам ки гӯйанд : сӯрати олами андари зоти худои азалӣ буд . Ва гӯйанд қуръон қадимаст ва ҳамеша бӯдааст ,у зоти худоӣ ҳамеша гӯяндаи бўдўи гуфтораш ҳамеша буд . Ва гӯйанд : агар вақте буд ки худоӣ гуфта буду боз вақте дигар бигуфт , азин сухан бар худои ҳдс лозим ояд . Ва гӯйанд ки худои андар азал донист ки чунин олам хоҳад офаридан , онгоҳи бёФрид чунонк дониста буд . Влкн гӯйанд ҳиўлиро ибдоъ карду зинатӣ биҳиштӣ оварадаш .

و سیم گروه از خلق آنند که گویند: هیولی محدث است، و لکن صورت عالم قدیم است، و این گروه حشویان لقب امت‌اند که همی گویند مسلمانیم، و سواد اعظم ماییم. قول این گروه آنست‌اندر آفرینش عالم که گویند: صورت عالم‌اندر ذات خدای ازلی بود. و گویند قرآن قدیم است و همیشه بوده است، و ذات خدای همیشه گوینده بودو گفتارش همیشه بود.و گویند: اگر وقتی بود که خدای گفته بود و باز وقتی دیگر بگفت، ازین سخن بر خدای حدث لازم آید. و گویند که خدای‌اندر ازل دانست که چنین عالم خواهد آفریدن، آنگاه بیافرید چنانک دانسته بود. ولکن گویند هیولی را ابداع کرد و زینتی بهشتی آوردش.

Ва гуруҳе аз мутакаллимони уммати барин гуруҳи рӯ крдндў гуфтанд : пас азин роҳ ки шумо бар онед ки ҳамеша худоӣ ҳаме гуфт андари азал , қавла « ё Мӯсои ании анои рбк Фохлъ наалейк анки болўоди алмуқаддаси тўӣ » онгоҳ на Мӯсо буд ва на наълин ва на водии тўӣ . Ва ин сахт маҳоласт ки худоӣ касеро ҳаме хонд кӯ нест бошад , взў посух наёяд , ва воҷибед ки гуфтанд азин мазҳаб ҳамеша ҳаме гуфт бҳкоит аз фиръавн нобӯда , қавла « Фқоли анои рбкми алоълӣ » бе онки фиръавн ин бигуфта буд . Ва ин гуруҳ кин сухан гуфтанд ки раво набошад ки худоӣ корӣ кард ки онрои ниндишидаҳ буд ё чизе гуфт кандар олам ӯ набӯда буд , воҷиб ояд ки худоӣ онгаҳ нодон бӯда буд , ва боз бидонаст онч надониста буд аз феълу қавли хеш .

و گروهی از متکلمان امت برین گروه رو کردندو گفتند: پس ازین راه که شما بر آنید که همیشه خدای همی گفت‌اندر ازل، قوله «یا موسی انی انا ربک فاخلع نعلیک انک بالواد المقدس طوی» آنگاه نه موسی بود و نه نعلین و نه وادی طوی. و این سخت محال است که خدای کسی را همی خواند کو نیست باشد، وزو پاسخ نیاید، و واجب اید که گفتند ازین مذهب همیشه همی گفت بحکایت از فرعون نابوده، قوله «فقال انا ربکم الاعلی»بی آنک فرعون این بگفته بود.و این گروه کاین سخن گفتند که روا نباشد که خدای کاری کرد که آنرا نیندیشیده بود یا چیزی گفت کاندر عالم او نبوده بود، واجب آید که خدای آنگه نادان بوده بود، و باز بدانست آنچ ندانسته بود از فعل و قول خویش.

Ва чаҳоруми гуруҳ аз хонадонанд ки гӯйанд : олам мухтареъаст ҳам басӯрату бҳиўлӣ . Ва ин гуруҳи худовандон таъйиданд аз фарзандони расӯли Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала . Ва баъзе аз ҳкмоءи фалосифаи бад-ӣн эътиқод бӯдаанд . Аммо афлотӯн ҷое гуфтааст ки олам мубдиъаст ва ҷое гуфтааст ки олам беназм бӯдааст , пеш аз онки он назм ёфтааст ки бираваст . Ва гуфтааст ки чора нест аз онк ҳар манзумии нахуст бенизом бӯда бошад , онгоҳ касе ӯро низом дода бошад . Ва гуфтааст ки чу олами имрӯз манзумаст , донем ки нахуст беназм бӯдааст то боз сипас аз он назм ёфтааст .

و چهارم گروه از خاندانند که گویند: عالم مخترع است هم بصورت و بهیولی. و این گروه خداوندان تایید‌اند از فرزندان رسول مصطفی صلی‌الله علیه و آله. و بعضی از حکماء فلاسفه بدین اعتقاد بوده‌اند. اما افلاطون جایی گفته است که عالم مبدع است و جایی گفته است که عالم بی نظم بوده است، پیش از آنک آن نظم یافته است که بروست. و گفته است که چاره نیست از آنک هر منظومی نخست بی نظام بوده باشد، آنگاه کسی او را نظام داده باشد. و گفته است که چو عالم امروز منظوم است، دانیم که نخست بی نظم بوده است تا باز سپس از آن نظم یافته است.

Гуруҳе аз шогирдон ӯ гуфтанд : маънии қавл ҳаким онаст ки ҳаме гуяд оламро ҳиўлӣ бӯдааст беназм ва бетабъ ки худоӣ аз он ҳиўлии къи бтбъи мтҷзӣ (аст ) мари он оламро бсохтаҳаст , бар мисоли чӯби морҳо казу дурудгарӣ гӯйӣ бисозад . Ва гуруҳе аз шогирдон ӯ гуфтанд бали ғарази файласуфи азин сухан на ин будасту ҳакими бобдоъи мақар буд , бал ҳаме гуяд мари оламро назм набӯд . Ва чу назмаш набӯд худои мар ӯро назм дод , яъне нест буд мар ӯро ҳаст кард ,у ҳакими мари нестиро ббии назмӣ ташбеҳ кард ва ҳастиро бнзм мисл заду афлотӯнро чунин лғзҳо бисёраст .

گروهی از شاگردان او گفتند: معنی قول حکیم آنست که همی گوید عالم را هیولی بوده است بی نظم و بی طبع که خدای از آن هیولی کع بطبع متجزی (است) مر آن عالم را بساخته است، بر مثال چوب مارها کزو درودگری گویی بسازد.و گروهی از شاگردان او گفتند بل غرض فیلسوف ازین سخن نه این بودست و حکیم بابداع مقر بود، بل همی گوید مر عالم را نظم نبود. و چو نظمش نبود خدای مر او را نظم داد، یعنی نیست بود مر اورا هست کرد، و حکیم مر نیستی را ببی‌نظمی تشبیه کرد و هستی را بنظم مثل زد و افلاطون را چنین لغزها بسیارست.

Ворсттолис гуфт : чиз на аз чиз падед омадаст , ки агар чиз будӣ худ чиз кунанда набоистӣ ,у олам чизеаст собит , пас воҷибаст донистан ки ин на аз чизе падед омадаст . Ва далели барин қавл он оварад ки гуфт : имрӯзи худ чизҳо ҳамчунин на аз чизе падед оянд , чунонк ончи ҳаме сиёҳ шавад на ( аз ) сиёҳаст ,у онч ҳаме сипедасту ширин на аз ( сипед ва ) ширини ҳаме падед ояд . Ва гуфт : агар ширин ( аз ) ширин будӣ ё сиёҳ ( аз сиёҳ ) будӣ , падед оранда набоистӣ мари сиёҳро аз сиёҳ ва на ширинро аз ширин . Ва ҳаме байнем ки чизҳоءи мутазоди падед ҳаме ояд на аз ҳамон чизҳо . Пас аз ҳикмати ақли бдлолти зуҳӯри ин мавҷӯдот аз хилофи хеш воҷиб ояд ки чизи аввалӣ на аз чизеи падед омадааст бқўти мубдиъи хеши воин суханӣаст баҳақи наздик ки ин файласуф гуфтааст . Ва локини боз ҷое гуфтааст ки зуҳӯри олам аз худоӣ на бородт бӯдааст , бали бҷўҳр ӯ будаст ки ҷавҳари бории зотӣ мустахраҷаст мўҷўдро аз адами сӯии вуҷӯд . Ва ин қавлӣ заъифаст ар баҳри онки барин ҳакими бад-ӣни қавл воҷиб ояд ки ҳаме гуяд : то зоти борӣ буд ва то бошад , оламҳоро аз адами сӯии вуҷӯди ҳаме берун овардаасту ҳамеи беруни орад . Онгоҳ гуфта бошад ки ( бе ) ниҳоят олам будаст ва бениҳоят хоҳад бӯдану асор ва бениҳоят аз онки ҳис маҳоласт ( ? )у шогирдони ин ҳаким гуфтанд ки мари ҳаким роқўл онаст ки олам қадимаст , аз баҳри онки зоти худоӣ қадимаст , ва чу зуҳӯри олами бҷўҳри худоӣ буд . Ва ин қавл нописандидааст сӯии ҳкмоءи дайн .

وارسططالیس گفت: چیز نه از چیز پدید آمدست، که اگر چیز بودی خود چیز کننده نبایستی، و عالم چیزی است ثابت، پس واجب است دانستن که این نه از چیزی پدید آمدست. و دلیل برین قول آن آورد که گفت: امروز خود چیزها همچنین نه از چیزی پدید آیند، چنانک آنچ همی سیاه شود نه (از) سیاه است، و آنچ همی سپیدست و شیرین نه از (سپید و) شیرین همی پدید آید. و گفت: اگر شیرین (از) شیرین بودی یا سیاه (از سیاه) بودی، پدید آرنده نبایستی مر سیاه را از سیاه و نه شیرین را از شیرین. و همی بینیم که چیزهاء متضاد پدید همی آید نه از همان چیزها. پس از حکمت عقل بدلالت ظهور این موجودات از خلاف خویش واجب آید که چیز اولی نه از چیزی پدید آمده است بقوت مبدع خویش واین سخنی است بحق نزدیک که این فیلسوف گفته است. و لکن باز جایی گفته است که ظهور عالم از خدای نه بارادت بوده است، بل بجوهر او بودست که جوهر باری ذاتی مستخرج است موجودرا از عدم سوی وجود. و این قولی ضعیف است ار بهر آنک برین حکیم بدین قول واجب آید که همی گوید: تا ذات باری بود و تا باشد، عالمها را از عدم سوی وجود همی بیرون آورده است و همی بیرون آرد.آنگاه گفته باشد که (بی) نهایت عالم بودست و بی نهایت خواهد بودن و اثار و بی نهایت از آنک حس محال است (؟) و شاگردان این حکیم گفتند که مر حکیم راقول آنست که عالم قدیم است، از بهر آنک ذات خدای قدیم است، و چو ظهور عالم بجوهر خدایی بود. و این قول ناپسندیده است سوی حکماء دین.

Ва суқрот гуяд ки ҳиўлӣ қадимаст ,у ибдоъи чиз на аз чиз мумкин нест ,у бурҳони барин қавл он овардааст ки гуфтааст : мо донем ки агар ибдоъ мумкин бошад ибдоъ кардани чиз савобтараст аз таркиб кардани чиз , аз баҳри онки чизи бобдоъи зуд ҳосил ояд вази хатари рӯзгор эмин бошад , вонч ки эҷод ӯ бтркиб бошад дайр ҳосил ояд вази замони мар ӯро хтрҳоء бисёр бошад . Вагуфт : ин муқаддамаи ӣӣ мусалламасту бурҳонӣ .

و سقراط گوید که هیولی قدیم است، و ابداع چیز نه از چیز ممکن نیست، و برهان برین قول آن آورده است که گفته است: ما دانیم که اگر ابداع ممکن باشد ابداع کردن چیز صوابتر است از ترکیب کردن چیز، از بهر آنک چیز بابداع زود حاصل آید وز خطر روزگار ایمن باشد، وآنچ که ایجاد او بترکیب باشد دیر حاصل آید وز زمان مر او را خطرهاء بسیار باشد. وگفت: این مقدمه‌ئی مسلم است و برهانی.

Онгоҳ гуфт :у сонеъи олам ҳакимаст ,у чўҳким корӣ хоҳад кардан ки мари он корро ду тариқ бошад , яке тариқӣ бошад ки он кор аз он тариқ зуд карда шавад , ва аз мхотр эмин бошад ,у дигар тариқӣ бошад ки он кор аз он тариқ дайр карда шавад , ва бар хтрҳоء бисёраш бояд гузаштан то тамом шавад , бар сонеъи ҳаким лозим бошад кони корро агар бар он тариқи зӯдтар ва бехатартар мумкин бошад кардан , бар он тариқи дирўи пар хатар накунад онро . Ва гуфт : ин дигари муқаддама ӣӣаст мусалламу бурҳонӣ .

آنگاه گفت: و صانع عالم حکیم است، و چوحکیم کاری خواهد کردن که مر آن کار را دو طریق باشد، یکی طریقی باشد که آن کار از آن طریق زود کرده شود، و از مخاطر ایمن باشد، و دیگر طریقی باشد که آن کار از آن طریق دیر کرده شود، و بر خطرهاء بسیارش باید گذشتن تا تمام شود، بر صانع حکیم لازم باشد کآن کار را اگر بر آن طریق زودتر و بی خطر‌تر ممکن باشد کردن، بر آن طریق دیرو پر خطر نکند آنرا.و گفت: این دیگر مقدمه‌ئی است مسلم و برهانی.

Онгоҳ гуфт : ва чу ҳаме байнем ки сонеъи ҳакими ҳеҷ чизи бобдоъ ҳаме накунад на аз дунё на аз ҳайвон , ва барин тариқи ҳаме кор накунад бал бар тариқи таркиб ҳаме равад бузмону тартиб ,у натиҷаи азин муқаддамот ояд ки ибдоъ мумкин нест .

آنگاه گفت: و چو همی بینیم که صانع حکیم هیچ چیز بابداع همی نکند نه از دنیا نه از حیوان، و برین طریق همی کار نکند بل بر طریق ترکیب همی رود بزمان و ترتیب، و نتیجه ازین مقدمات آید که ابداع ممکن نیست.

Ва мо гӯйем : бузургтар хасмии мари ибдоъро аҳл таъйиданд аз фарзандони расӯли Мустафои алайҳи ассалом ки ин марди аънии абўолҳисми раҳмаи аллоҳ аз мутаъаллиқону муҳибон эшон бӯдааст . Вчўн чунин бӯдааст , ин суоли азин марди сахт заъиф омадаст ки ҳаме гуяд : « чаҳ чиз буд на аз чиз , чун намоеи чиз ? » бал боистӣ ки гуфтӣ » чу чиз буд , чизкунанда чиз боист , ва агар чизҳсткунанда ӣӣ ҳаст , пас чизи набӯда ва карда шудааст ! » влкни табъаши чунин даст додааст ки гуфтааст , ва ғаразаш онаст ки ибдоъ собитаст ,у ҳамеи пурсад то касе ҳаст ки ибдоъро собит кунад баъд аз онки ақоўили ҳукамои андари он мухталифаст ?

و ما گوییم: بزرگتر خصمی مر ابداع را اهل تاییدند از فرزندان رسول مصطفی علیه‌السلام که این مرد اعنی ابوالهیثم رحمة الله از متعلقان و محبان ایشان بوده است. وچون چنین بوده است، این سئوال ازین مرد سخت ضعیف آمدست که همی گوید: «چه چیز بود نه از چیز، چون نمایی چیز؟» بل بایستی که گفتی »چو چیز بود، چیز کننده چیز بایست، و اگر چیزهست کننده‌ئی هست، پس چیز نبوده و کرده شده است!» ولکن طبعش چنین دست داده است که گفته است، و غرضش آنست که ابداع ثابت است، و همی پرسد تا کسی هست که ابداع را ثابت کند بعد از آنک اقاویل حکما‌اندر آن مختلف است؟

Ва ҷавоби аҳли таъйиди алайҳими ассаломи аънии имомони уммат аз фарзандони расӯли Мустафои слии аллоҳи алайҳ (у ?ала )у силами андари исботи ибдоъи вирд бар мункирон ибдоъ онаст ки нахуст бар даҳрӣ рад карданд бдонч гуфт « олам қадимасту сонеъ маволед ӯст , ва худ маснӯъ нест . » бад-ӣни ҳуҷҷатҳо ради даҳрӣ чунон карданд ( ки ) гуфтанд : олами сонеъ маволед нест , бал маснӯъаст бзоти хеш . Ва далел бар дурустии онки олам сонеъ нест , он овараданд ки гуфтанд ки маволед аз наботу ҳайвони ҳаме аз афлоку анҷуму табоиъ падед наёяд , бали ҳаме аз тухмҳоу бихҳоءи ибдоъӣ ва аз ашхоси нару модаи ибдоъии ҳаме падед ояд аз ҳайвонот ; ( ва агар набототу ҳайвонот ) бмъоўнти афлоку анҷуму хоку об падед омадӣ , боистӣ ки ( аз ) наботҳо ҳама ( ҷо ) боғ ва бустон гашта будӣ ва ҳар наботӣ ки бар омадӣ гандуму ҷӯи биринҷу ҷузи он будӣ , ва чу ҳеҷ дарахтии ҳаме бетухм аз замин падед наёяд , ва ҳеҷ ҳайвони тамоми хилқати ҳамеи ҷуз аз ҷуфтии ҳайвон ки асл ибдоъ бӯдааст мавҷӯд нашуд , зоҳираст ки ин афъоли мари афлокроу анҷумро бо тхмҳоءи наботу ашхоси ҳайвони ибдоъӣ бо иштирокаст , ва на аз тухмӣ бетабоиъу тобишу гардиши анҷуму афлок дарахтӣ ояд , ва на аз ҳайвонӣ бенабот зойиш ояд . Ва феъли боштрок аз фоилони мухталифи алоФъоли волотбоъу аломокни бФрмони як Фрмоиндаҳ муттафиқ шавад андари мафъӯл , чунонк он Фрмоиндаҳ аз ҷинси он фоилон набошад , чунонк дасти аФзорҳоءи дурудгар аз ташу аррау тешау саканау Бирмау ҷузи он ки ҳар якеро аз он шаклӣ ва феълӣ дигараст мухолифи шаклу феъли ҷузи хеш ,у феъли шогирдони дурудгар ки ҳар яке аз эшон корӣ кунад андари як маснӯъ ки он тахт ё курсӣаст ,у ҳамеи бФрмони он як марди дурудгар муттафиқ шаванд кӯ аз ҷинси дасти афзорҳо хеш нест ва аз шогирдони бартари сет , бали кор азишон бФрмону ишорат ӯ ояд .

و جواب اهل تایید علیهم السلام اعنی امامان امت از فرزندان رسول مصطفی صلی‌الله علیه (و آله) و سلم ‌اندر اثبات ابداع ورد بر منکران ابداع آنست که نخست بر دهری رد کردند بدانچ گفت «عالم قدیم است و صانع موالید اوست، و خود مصنوع نیست.» بدین حجت‌ها رد دهری چنان کردند (که) گفتند: عالم صانع موالید نیست، بل مصنوع است بذات خویش. و دلیل بر درستی آنک عالم صانع نیست، آن آوردند که گفتند که موالید از نبات و حیوان همی از افلاک و انجم و طبایع پدید نیاید، بل همی از تخم‌ها و بیخهاء ابداعی و از اشخاص نر و ماده ابداعی همی پدید آید از حیوانات؛ (و اگر نباتات و حیوانات) بمعاونت افلاک و انجم و خاک و آب پدید آمدی، بایستی که (از) نباتها همه (جا) باغ و بستان گشته بودی و هر نباتی که بر آمدی گندم و جو برنج و جز آن بودی، و چو هیچ درختی همی بی تخم از زمین پدید نیاید، و هیچ حیوان تمام خلقت همی جز از جفتی حیوان که اصل ابداع بوده است موجود نشد، ظاهر است که این افعال مر افلاک را و انجم را با تخمهاء نبات و اشخاص حیوان ابداعی با اشتراک است، و نه از تخمی بی طبایع و تابش و گردش انجم و افلاک درختی آید، و نه از حیوانی بی نبات زایش آید.و فعل باشتراک از فاعلان مختلف الافعال والاطباع و الاماکن بفرمان یک فرماینده متفق شود‌اندر مفعول، چنانک آن فرماینده از جنس آن فاعلان نباشد، چنانک دست افزارهاء درودگر از تش و اره و تیشه و سکنه و برمه و جز آن که هر یکی را از آن شکلی و فعلی دیگرست مخالف شکل و فعل جز خویش، و فعل شاگردان درودگر که هر یکی از ایشان کاری کند‌اندر یک مصنوع که آن تخت یا کرسی است، و همی بفرمان آن یک مرد درودگر متفق شوند کو از جنس دست افزارها خویش نیست و از شاگردان برتر‌ست، بل کار ازیشان بفرمان و اشارت او آید.

Пас дуруст кардем гуфтанд ки олам сонеъ нест , бали кавокибу афлоки даст афзорҳоанд , ва тухмҳоу ҳайвони ибдоъии шогирдони нафас куллӣанд ,у табоиъи мар ӯро Модатаст , то ин сунъ ҳаме бияёд . Ва далел бар онки олам маснӯъаст он овараданд ки гуфтанд ки олами бакуляти хеши як ҷавҳараст ,у боқисом бисёр мнқсмаст , ва ҳар қисмиро аз ақсом ӯ табъӣ ва сӯратӣ дигараст , ва бар ҳасби он табъу сӯрат ки мар ҳар қисмиро ҳаракатӣаст . Ва яке аз ақсоми ин ҷавҳар ки ҷисмаст кӯи сарду хушк ва гаронаст ,у майли сӯии марказ олам дораду шакл пазирасту боб омизндаҳаст ,у сунъи нафаси намоеро муҳайёст . Ва дигари қисм аз ақсом онаст ки срдў тарасту ҷои зер хок дорад ва шакл пазираст ва бо хок омизндаҳасту нафаси намоеро аз хоки ғизо дҳдў биорӣ оташи бҳўо бар шавад ва чу оташи азу пайдо шавад боз баравад чунонк бозед ва тишнагӣ бинишонад . Ва се дигари қисм аз ақсом ҷисм ҳавост ки бтбъи гарм ва нармасту ҷавҳарӣ мунҳаласту гарм шавандаасту нурро роҳ диҳандаасту бонгҳо ва овозҳоро асласту миёни оташи асиру оби куллӣ миёнҷӣаст ,у бухорро роҳ диҳандааст сӯии ҳавошии олами бабр шудан . Ва чаҳоруми қисм аз ақсоми ҷисм оташаст ки гарм ва хушкаст ва сабкаст , вази марказ гурезандаасту ҷои зер ҳаво ҷӯяду обро гарм кунандааст ,у нафаси номиро бар растани вази обу хок ғизо кашӣдан ёрӣ диҳад . Ва панҷуми қисм аз ақсоми ҷисм афлокаст ки мар ӯро табиатӣ нест . ( гардиш ) ӯ бостдорт аст бигард табоиъ ,у ҷавҳарӣ торикаст ,у равшаниро нопазирндааст , бали роҳдиҳанда нураст бФрўи гузаштани азу , ва мураккаб ситорагонаст ки худ ҳаме гардад бигард табоиъу ситорагонро бгштни хеши гирди табоиъ ҳаме гирданд бар як ҳанҷор ҳамвора бе ҳеҷ тафовутӣ . Ва шашуми қисм аз ақсоми ҷисм кавокибаст андари мҳлҳоءи мутафовит бо табоиъи мухталифу мақодӣру алвон ва . Ҳаракоти ноҳамвор . Баҳрии азуи собит ки ҳаракат ӯ бҳркт афлокасту баҳрии азуи мутаҳаррики бхлоФи ҳаракати фалак чунонк ҳукамо донанд , ки ғарази мо азин қавли муҷмал ҳазараст аз дароз кардани китоби бтФсили он аънии кавокиби сайёра ки аз мағриби ҳамеи сӯй машриқ шаванд бхлоФи ҳаракати фалак .

پس درست کردیم گفتند که عالم صانع نیست، بل کواکب و افلاک دست‌افزارها‌اند، و تخمها و حیوان ابداعی شاگردان نفس کلی‌اند، و طبایع مر او را مادت است، تا این صنع همی بیاید. و دلیل بر آنک عالم مصنوع است آن آوردند که گفتند که عالم بکلیت خویش یک جوهر است، و باقسام بسیار منقسم است، و هر قسمی را از اقسام او طبعی و صورتی دیگرست، و بر حسب آن طبع و صورت که مر هر قسمی را حرکتی است. و یکی از اقسام این جوهر که جسم است کو سرد و خشک و گران است، و میل سوی مرکز عالم دارد و شکل پذیر است و بآب آمیزنده است، و صنع نفس نمایی را مهیاست. و دیگر قسم از اقسام آنست که سردو تر است و جای زیر خاک دارد و شکل پذیرست و با خاک آمیزنده است و نفس نمایی را از خاک غذا دهدو بیاری آتش بهوا بر شود و چو آتش ازو پیدا شود باز برود چنانک باز اید و تشنگی بنشاند. و سه دیگر قسم از اقسام جسم هواست که بطبع گرم و نرم است و جوهری منحل است و گرم شونده است و نور را راه دهنده است و بانگ‌ها و آوازها را اصل است و میان آتش اثیر و آب کلی میانجی است، و بخار را راه دهنده است سوی حواشی عالم ببر شدن. و چهارم قسم از اقسام جسم آتش است که گرم و خشک است و سبک است، وز مرکز گریزنده است و جای زیر هوا جوید و آب را گرم کننده است، و نفس نامی را بر رستن وز آب و خاک غذا کشیدن یاری دهد. و پنجم قسم از اقسام جسم افلاک است که مر او را طبیعتی نیست. (گردش) او باستدارت است بگرد طبایع، و جوهری تاریک است، و روشنی را ناپذیرنده است، بل راه دهنده نور است بفرو گذشتن ازو، و مرکب ستارگانست که خود همی گردد بگرد طبایع و ستارگان را بگشتن خویش گرد طبایع همی گرداند بر یک هنجار همواره بی هیچ تفاوتی. و ششم قسم از اقسام جسم کواکب است‌اندر محلهاء متفاوت با طبایع مختلف و مقادیر و الوان و. حرکات ناهموار. بهری ازو ثابت که حرکت او بحرکت افلاک است و بهری ازو متحرک بخلاف حرکت فلک چنانک حکما دانند، که غرض ما ازین قول مجمل حذر است از دراز کردن کتاب بتفصیل آن اعنی کواکب سیاره که از مغرب همی سوی مشرق شوند بخلاف حرکت فلک.

Онгоҳ гӯйем ҳар ки мари як ҷавҳарро бшкли ҳоءи мухталиф мушкил бинад ва дар ҳар ҷузвӣ аз ҷзўҳоءи он ҷавҳар бидон шакл ки ёфта , феълӣ бинад ки ҳаме дид бхлоФи он феъл каз ёр ӯ ҳаме ояд , ақл ӯ гувоҳӣ диҳад кони ҷавҳарро бидон шаклҳо касе бқсд кардаст , на бзоти хеш чунон шудаст .

آنگاه گوییم هر که مر یک جوهر را بشکل‌هاء مختلف مشکل بیند و در هر جزوی از جزوهاء آن جوهر بدان شکل که یافته، فعلی بیند که همی دید بخلاف آن فعل کز یار او همی آید، عقل او گواهی دهد کآن جوهر را بدان شکل‌ها کسی بقصد کردست، نه بذات خویش چنان شدست.

Ва мисоли ин чунон бошад ки гӯйем ки ҳар ки аз ҷавҳари оҳани баҳриро шамшер бинад ки олат ҳарбасту баҳрӣ табар бинад ки олати ҳизум шикастанаст вбҳриро сӯзан бинад ки олати ҷома духтану баҳриро бел бинад ки олат гул канданаст , донад ки ин ҷавҳари бзоти бад-ӣни сўртҳоءи мухталиф нашудааст каз ҳар яке ҳаме бидон шаклу сӯрат ки ёфтаст корӣ дигар ояд , бали мари оҳанро бад-ӣни сӯратҳо фоилӣ кардааст бқсди хеш , ва он фоил мардумаст .

و مثال این چنان باشد که گوییم که هر که از جوهر آهن بهری را شمشیر بیند که آلت حرب است و بهری تبر بیند که آلت هیزم شکستن است وبهری را سوزن بیند که آلت جامه دوختن و بهری را بیل بیند که آلت گل کندن است، داند که این جوهر بذات بدین صورتهاء مختلف نشده است کز هر یکی همی بدان شکل و صورت که یافتست کاری دیگر آید، بل مر آهن را بدین صورتها فاعلی کرده است بقصد خویش، و آن فاعل مردم است.

Пас чу мо мари ҷавҳари ҷисмро бад-ӣни шаклҳоу сўртҳоء мухталиф ёфтем ки ёд кардем ки баҳри сӯратии мари он қисми ҷисмро кон қисм бадваст ҳаракатӣу феълӣу маконе дигараст , донистем ки ин як ҷавҳар (ро ) бад-ӣни шаклҳо ва сӯратҳо сонеъӣ кардааст , пас ин як ҷавҳар , бгўоҳии ин шаклҳоу сӯратҳо ки бираваст , маснӯъаст .

پس چو ما مر جوهر جسم را بدین شکلها و صورتهاء مختلف یافتیم که یاد کردیم که بهر صورتی مر آن قسم جسم را کآن قسم بدوست حرکتی و فعلی و مکانی دیگر است، دانستیم که این یک جوهر (را) بدین شکلها و صورتها صانعی کرده است، پس این یک جوهر، بگواهی این شکلها و صورت ها که بروست، مصنوع است.

Вирд бар ҳшўёни уммат ки гуфтанд : « сӯрати олами андари зоти худои қадим буд пеш аз онки оламро бёФрид » он карданд ки гуфтанд : агар муддатҳо буд бисёр дароз ки хдоء таъолӣ донист андари он муддатҳо кўҳмӣ олимӣ хоҳад офаридан , ва он ҷузи он ҳангом биёмад ки оламро андрўи бёФрид , азин қоидаи чунон воҷиб ояд ки худоӣ ҳаме донист ки ҳаме олам хоҳад офаридан ; ( он давр ) бигузашт ва бохр расед , то он вақт биёмад ки ҳаме донист ки оламро андари он вақт хоҳад офаридан , ва чу он муддат ( мари худоӣ )ро аввалӣ буд , он муддати умри худоӣ буд , бқўли ин гуруҳ , ва чун муддати мари худоиро аввалӣ буд , худоӣ муҳаддис бошад на азалӣ . Ва ин куфр бошад на тавҳид .

ورد بر حشویان امت که گفتند: «صورت عالم‌اندر ذات خدای قدیم بود پیش از آنک عالم را بیافرید» آن کردند که گفتند: اگر مدتها بود بسیار دراز که خداء تعالی دانست‌اندر آن مدتها کوهمی عالمی خواهد آفریدن، و آن جز آن هنگام بیامد که عالم را‌اندرو بیافرید، ازین قاعده چنان واجب آید که خدای همی دانست که همی عالم خواهد آفریدن؛ (آن دور) بگذشت و بآخر رسید، تا آن وقت بیامد که همی دانست که عالم را‌اندر آن وقت خواهد آفریدن، و چو آن مدت (مر خدای) را اولی بود، آن مدت عمر خدای بود، بقول این گروه، و چون مدت مر خدای را اولی بود، خدای محدث باشد نه ازلی. و این کفر باشد نه توحید.

Ва агар қуръони бқўли ин гуруҳ қадимаст ,у худоӣ якеаст , пас қуръон бо худоӣ ду буванд на яке , ва чу қуръони ин ояти ҳоءи муфассали мқрўء мактубаст , пас баҳрӣ аз худои таъолии андар мусҳафаст , ва агар худои андар мусҳаф нест , пас ин аҳком ки бар муқтазии ин суханаст ки мо мари онро ҳаме қуръон гӯйем ҳама ботиласт ,у ҳама мусулмонон кофаранд , чу ҳамеи аҳкоми бктоб худоӣ накунанд , чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд : қавла « ва ман лами иҳкми бмои анзли аллоҳи Фоўлӣки ҳам алкоФрўн . » ва агар қуръон ҳаме гуяд : қавла « ва мо ётиҳми ман зикри ман арраҳмони муҳаддиси алои конўои анҳу маъразин . » пас қавли ҳшўии дурӯғ ва ботиласт .

و اگر قرآن بقول این گروه قدیم است، و خدای یکی است، پس قرآن با خدای دو بوند نه یکی، و چو قرآن این آیت‌هاء مفصل مقروء مکتوب است، پس بهری از خدای تعالی‌اندر مصحف است، و اگر خدای‌اندر مصحف نیست، پس این احکام که بر مقتضی این سخن است که ما مر آن را همی قرآن گوییم همه باطل است، و همه مسلمانان کافرند، چو همی احکام بکتاب خدای نکنند، چنانک خدای تعالی همی گوید: قوله «و من لم یحکم بما انزل الله فاولئک هم الکافرون.» و اگر قرآن همی گوید: قوله «و ما یاتیهم من ذکر من الرحمن محدث الا کانوا عنه معرضین.»پس قول حشوی دروغ و باطل است.

Нуктаи ӣӣ турфа гуфтааст Аҳмади яҳё ( ибн ) Ровандӣ бар ҳшўён бетамиз . Он нукта инаст ки гӯйем : бипурсем аз ҳшўён ки чаро ҳаме гӯйанд ки он кас ки гуяд ин олам офарӣда нест кофараст ? ё гӯйанд : кофар бошад ҳар ки гуяд ки ин олам офарӣда нест ? онгоҳ бипурсем аз эшон ки чаҳ гӯйанд ки худои сад олам дигар донад ҳама ҳамчунин кинаст , ё надонад ? агар гӯйанд : надонад , худоиро нодон гуфта бошанд , ва чу наёранд гуфтан ки худои чунин низ надонад , гӯйанд : худои сад ҳазор вазин беш чунин олам донад . Онгоҳ гӯйем : чунонк он оламҳо ҳамчунин бошад бе ҳеҷ тафовутӣ ? ( агар гӯйанд : ) балӣ , онгоҳ гӯйем : ва донад низ ки ин чу он олами ҳоء бисёр аст кӯданд ки он ( но ) офарӣдааст ? гӯйанд : донад , пас гӯйем ин бихрдонро ки чу шумо мақаред ки худои сад ҳазор олам донад ки ( но ) офарӣда ва донад ки ин олам ҳамчунон ъолмҳост , пас ин иқрораст ки ин олам низ но офарӣдааст бдонк ҳаме гуед ки донад ки ин олами ҳамчуи он оламҳо но офарӣдааст , ин низ боқарори шумо но офарӣда бошад . Пас чаро мари онкасро ки як оламро но офарӣда гуфт , кофари гФтидўи хештанро ки ҳаме гуед сад ҳазор олами но офарӣдааст , ҳаме кофар нагӯед ?

نکته‌ئی طرفه گفته است احمد یحیی (ابن) راوندی بر حشویان بی تمیز. آن نکته این است که گوییم: بپرسیم از حشویان که چرا همی گویند که آن کس که گوید این عالم آفریده نیست کافرست؟ یا گویند: کافر باشد هر که گوید که این عالم آفریده نیست؟ آنگاه بپرسیم از ایشان که چه گویند که خدای صد عالم دیگر داند همه همچنین کاینست، یا نداند؟ اگر گویند: نداند، خدای را نادان گفته باشند، و چو نیارند گفتن که خدا چنین نیز نداند، گویند: خدای صد هزار وزین بیش چنین عالم داند. آنگاه گوییم: چنانک آن عالمها همچنین باشد بی هیچ تفاوتی؟ (اگر گویند:) بلی، آنگاه گوییم: و داند نیز که این چو آن عالم‌هاء بسیار است کوداند که آن (نا) آفریده است؟گویند: داند، پس گوییم این بیخردان را که چو شما مقرید که خدای صد هزار عالم داند که (نا) آفریده و داند که این عالم همچنان عالمهاست، پس این اقرار است که این عالم نیز نا آفریده است بدانک همی گویید که داند که این عالم همچو آن عالمها نا آفریده است، این نیز باقرار شما نا آفریده باشد. پس چرا مر آنکس را که یک عالم را نا آفریده گفت، کافر گفتیدو خویشتن را که همی گویید صد هزار عالم نا آفریده است، همی کافر نگویید؟

Вирд бар гуруҳе ки ихтироъи ашхосро ки асли маволед аз онаст мункир шуданд ва гуфтанд « ихтироъ бо зойиш (аст ) » он овараданд ки гуфтанд : таркибу зойиши андари маволед сипас аз ихтироъ анвоъаст бошхоси аввалии ибдоъӣ . Ва гуфтем ки сӯратҳо бар як ниҳоди бҳкми он ашхоси аввалӣ ибдоъ монадаст ки ибдоъиро тағайюр нест . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки агар аввали зойишро ҷуфтӣ ҳайвон набӯдӣ мухтареъ безойиш , воҷиб омадӣ ки пеш аз ҳар мардии мардии дигар будӣ ки боон бештар набӯдӣ онч сипас азу будӣ , ва агар пеш аз ҳар мардӣ боистӣ ҳеҷ аввал набӯдӣ бениҳоятӣ аз он ҷониб шудӣ , ва ин марди вуҷӯдии имрӯзӣн ҳосил наомадӣ .

ورد بر گروهی که اختراع اشخاص را که اصل موالید از آنست منکر شدند و گفتند «اختراع با زایش (است) » آن آوردند که گفتند: ترکیب و زایش‌اندر موالید سپس از اختراع انواع است باشخاص اولی ابداعی. و گفتیم که صورتها بر یک نهاد بحکم آن اشخاص اولی ابداع ماندست که ابداعی را تغیر نیست. و دلیل بر درستی این قول آنست که اگر اول زایش را جفتی حیوان نبودی مخترع بی‌زایش، واجب آمدی که پیش از هر مردی مردی دیگر بودی که باآن بیشتر نبودی آنچ سپس ازو بودی، و اگر پیش از هر مردی بایستی هیچ اول نبودی بی نهایتی از آن جانب شدی، و این مرد وجودی امروزین حاصل نیامدی.

Ва мисоли ин чунон бошад ки гӯйем : агар вуҷӯди фарзандии бавуҷуди сад падари пеши азу мутаъаллиқ бошад , он фарзанди дайр мавҷӯд шавад , пас агар вуҷӯдашро таъаллуқи бавуҷуди ҳазор падар бошад пеши азу , он фарзанд низ дайртар мавҷӯд шавад . Пас агар вуҷӯдаши бавуҷуд бе ниҳояти падарон мутаъаллиқ шавад , он фарзанди ҳаргиз мавҷӯд нашавад . Ва чу ин фарзанди имрӯз мавҷӯдаст ҳаме донем ки пеши азуи зоишҳоء бениҳоят набӯдаст , ва агар на , ӯ мавҷӯд нашудӣ . Чу зойиши падарони ин фарзанд бениҳоят набӯдаст ; аввали зойиши падаронаши нозода ӣӣ будаст бзрўрт ки зойиш азу пайвастасту нозодаи ӣӣ казу дайгарии бзоид мухтареъ будаст бошхоси ҷуфти ҷуфт , чунонк тухмҳо ҷуфт ҷуфтаст .

و مثال این چنان باشد که گوییم: اگر وجود فرزندی بوجود صد پدر پیش ازو متعلق باشد، آن فرزند دیر موجود شود، پس اگر وجودش را تعلق بوجود هزار پدر باشد پیش ازو، آن فرزند نیز دیرتر موجود شود. پس اگر وجودش بوجود بی نهایت پدران متعلق شود، آن فرزند هرگز موجود نشود.و چو این فرزند امروز موجود است همی دانیم که پیش ازو زایشهاء بی نهایت نبودست، و اگر نه، او موجود نشدی. چو زایش پدران این فرزند بی نهایت نبودست؛ اول زایش پدرانش نازاده‌ئی بودست بضرورت که زایش ازو پیوستست و نازاده‌ئی کزو دیگری بزاید مخترع بودست باشخاص جفت جفت، چنانک تخمها جفت جفتست.

Вирд бар онк гуфт : « нафаси кул бар ҳиўлӣ фитна шудасту олами хешро фаромӯш кардасту ҳукамои ҳамеи мардумро ёд диҳанд ки олами нафас на ин оламаст то аз фитнагӣ бар ҳиўлӣ рӯй бгрдоннди вазин банд барраанд » он овараданд ки гуфтанд : фитна бар ҳиўлии ин нФсҳоءи ҷузвӣ шудаанд ки ҷҳол халқанд , ва он ҳукамо ки мари эшонро аз олами эшон ёд кардаанд пайғомбарон бӯдаанд , чунонк худо гуфт бўостти Муҳамади Мустафои слии аллоҳи алайҳ (у ?ала )у силами мари халқро ки ваъдаи ман ҳақаст , то ин зиндагонии гузарандае мардумон ! шуморо нФрибд ,у деви шморо аз худоӣ бФриб нигараданд , бад-ӣни оят : « ё аиҳо анноси ани въди аллоҳи ҳақи тғрнкми алҳиўаҳи алднёи влои иғрнкми биллоҳи алғрўр . »

ورد بر آنک گفت: «نفس کل بر هیولی فتنه شدست و عالم خویش را فراموش کردست و حکما همی مردم را یاد دهند که عالم نفس نه این عالم است تا از فتنگی بر هیولی روی بگردانند وزین بند برهند»آن آوردند که گفتند: فتنه بر هیولی این نفسهاء جزوی شده‌اند که جهال خلق‌اند، و آن حکما که مر ایشان را از عالم ایشان یاد کرده‌اند پیغامبران بوده‌اند، چنانک خدا گفت بواسطت محمد مصطفی صلی‌الله علیه (و آله) و سلم مر خلق را که وعده من حق است، تا این زندگانی گذرنده ای مردمان! شما را نفریبد، و دیو شمارا از خدای بفریب نگرداند، بدین آیت:«یا ایها الناس ان وعد الله حق تغرنکم الحیوة الدنیا ولا یغرنکم بالله الغرور.»

Ва тоъати халқи мари пайғомбаронро ,у қаллодаи гаштани суханӣ ки эшон алайҳими ассалом аз худои халқро гуфтанд андар грднҳоءаматон , вўоҷб шудани шариатӣ ки бФрмони худоӣ бар халқ ниҳоданд , бар халқ гувоҳӣ анбиёст алайҳими ассаломи всбби раҳояши халқи аввалин ва охирин эшонанд . На андарин сухани сухан фалосифааст ки маҷҳӯлтару накӯҳидатар гуруҳеи сӯии халқ эшонанд ва гуфтанд бар исботи ибдоъ ки агар сухани онҳоро ки гуфтанд « ҳиўлии қадим буду ҷзўҳоءи лоитҷзӣу пароганда » қабул кунем ва зишон бипурсем ки онкии худои мрони ҷзўҳоء ( бе ) ҳеҷ табиату нўрроу ҳама ( ҷзўҳоء ) парогандаро чигуна ҷамъ кард ,у мари ин табоиъи муфрадотро чигуна андари он маҷмӯи ниҳод , ва ин равшаноиҳо аз куҷо падед омад ? иқрор боядашон кард ки он ҷузвҳо бФрмон ӯ фароз омаданд , ва ин қўтҳоءи мухталифро аз гармӣу сардӣу хушкии втрии андари эшон ӯ ниҳод , на аз ҷое ва на аз чизеи дигар , воин ҳама аз эшон иқрор бошад бобдоъ .

و طاعت خلق مر پیغامبران را، و قلاده گشتن سخنی که ایشان علیهم السلام از خدای خلق را گفتند‌اندر گردنهاء امتان، وواجب شدن شریعتی که بفرمان خدای بر خلق نهادند، بر خلق گواهی انبیاست علیهم السلام وسبب رهایش خلق اولین و آخرین ایشانند. نه‌اندرین سخن سخن فلاسفه است که مجهول‌تر و نکوهیده‌تر گروهی سوی خلق ایشان‌اند و گفتند بر اثبات ابداع که اگر سخن آنها را که گفتند «هیولی قدیم بود و جزوهاء لایتجزی و پراگنده» قبول کنیم و زیشان بپرسیم که آنکه خدای مرآن جزوهاء (بی) هیچ طبیعت و نوررا و همه (جزوهاء) پراگنده را چگونه جمع کرد، و مر این طبایع مفردات را چگونه‌اندر آن مجموع نهاد، و این روشنایی‌ها از کجا پدید آمد؟ اقرار بایدشان کرد که آن جزوها بفرمان او فراز آمدند، و این قوتهاء مختلف را از گرمی و سردی و خشکی وتری‌اندر ایشان او نهاد، نه از جایی و نه از چیزی دیگر، واین همه از ایشان اقرار باشد بابداع.

Ва зоҳиртар азин ибдоъ чаҳ бошад ки иқрор бояд кардан ки ҷзўҳоءи мутафарриқ беҷон ва бе ҳеҷ дониши бхўост касе фароз омаданд ва шакл пазируфтанд ва табъҳо гирифтанду андари маконҳо бтртиби боистоднд ва бар якдигар наёмизанд ,у онч онкас хоҳад аз эшон ҳосил ҳаме ояд бе ҳеҷ хости эшон ?у шойистагии ҷавҳари ҳиўлии мар пазируфтан ин табоиъи мухталифроу астодни ақсоми ҷисми барин сўртҳоءи табиии андарин маконҳо бтртиб ,у ҳосил омадан наботҳоу ҳайвоноти азин табоиъи бмёнҷии нФсҳоءи намоеу ҳиссии ҳама гувоҳӣ диҳанд ки ин мояро аънии ҳиўлиро созандаи ин маснӯъ падед оварад бобдоъ , аз баҳр пазируфтан ӯ марин маъонироу ҳосил шудани ғарази сонеъи азу , ва ин исбот ибдоъаст бгўоҳии мубдиъот аз махлуқот ; аз баҳри онки ин далелҳо нафаси нотиқаи ҳамеи гирдбтоииди ақли азин мавҷӯдоти олам ки махлуқотаст . Аз баҳри ин гуфтем ки ин исбот ибдоъаст бгўоҳии мубдиъот аз махлуқот . Ва акнӯн беонемуфассал гӯйем вазин шарҳ бигузарем бшрҳи дигар .

و ظاهرتر ازین ابداع چه باشد که اقرار باید کردن که جزوهاء متفرق بی جان و بی هیچ دانش بخواست کسی فراز آمدند و شکل پذیرفتند و طبعها گرفتند و‌اندر مکانها بترتیب بایستادند و بر یکدیگر نیامیزند، و آنچ آنکس خواهد از ایشان حاصل همی آید بی هیچ خواست ایشان؟و شایستگی جوهر هیولی مر پذیرفتن این طبایع مختلف را و استادن اقسام جسم برین صورتهاء طبیعی‌اندرین مکانها بترتیب، و حاصل آمدن نباتها و حیوانات ازین طبایع بمیانجی نفسهاء نمایی و حسی همه گواهی دهند که این مایه را اعنی هیولی را سازنده این مصنوع پدید آورد بابداع، از بهر پذیرفتن او مرین معانی را و حاصل شدن غرض صانع ازو، و این اثبات ابداع است بگواهی مبدعات از مخلوقات؛ از بهر آنک این دلیلها نفس ناطقه همی گیردبتایید عقل ازین موجودات عالم که مخلوقات است. از بهر این گفتیم که این اثبات ابداع است بگواهی مبدعات از مخلوقات. و اکنون بیانی مفصل گوییم وزین شرح بگذریم بشرح دیگر.

Гӯйем ки ин ҷисми мушкили муттасили мутаҳаррик ки маҷбур ва ( мақҳур )аст ҳаме гуяд ки марои бад-ӣни шакл касе кардаст , аз баҳри онки чизеи мушкил хеш набошад ,у маҷбур ва мақҳур бидон гуфтеми оламро ки ҳаме байнем ки замини ҷзўҳоءбсёрсту ҳама бар якдигар афтодааст аз марказ ( замин ) то биравӣ асир ва ҳар ҷузвӣ ки бартараст агар аз он зерини роҳи ёбдбҷоӣ ӯ Фрўшўд . Пас ҳама мақҳуранд чу ҳаме натавонанд фурӯтар аз он шудан ки бар онанд ,у об бар рӯй замин бидон монандааст ки ҳамеи роҳи наёбад ки басӯии марказ фурӯ шавад . Набинӣ ки ҳар куҷо сӯрохӣ ёбад хештанро бадви фурӯи афканд ? пас об бар рӯй замин низ мақҳураст аз хок ,у ҷзўҳоءи хоки ҳама аз якдигар мақҳуранд , то бидон нуқтаи миёнгини кони марказ оламаст андари ҷўФи хок ,у ҳаво аз бар об мақҳурасту ҳамеи натавонад ки боб фурӯ шавад . Набинӣ кигар мо сангии боб андар афканем , он оби сангро роҳ диҳад казу фурӯ гузараду ҳаворо боз дорад ?у оташ аз бар ҳаво низ мақҳураст ки агар роҳ ёбад фурӯд ояд то он ҳаво ӯро бар андозад сӯии ҳошити олам , чунонк ҳаме байнем азФрўд омадани барқи бқҳр ва низ шудани оташ аз замини сӯии ҳошити олами бтбъ , ё онки дарёии азим , кони ҳамаи ҷузвҳо ӣӣаст бар об ки истодаи ҳама бар якдигараст , ва ҳар ҷузвии азоб ҳаме хоҳад ки бзири он ҷузв фурӯ шавад ки фурӯтар азуаст . Пас ҳамаи ҷзўҳоءоб низ мақҳур мондаанд аз якдигар ,у ҷзўҳоءи ҳаво аз рӯй об то сатҳи асир низ мақҳуранд азикдигр , ва ҳаме хоҳанд ки ҳама бар рӯй оби аистндӣ . Пас дуруст кардем ки ин ҷисми куллӣ бад-ӣни шакл ки ёфтаст бакулят хеш мақҳураст ,у мақҳурро қоҳирӣ воҷибаст ,у қоҳир ӯ сонеъ ӯст .

گوییم که این جسم مشکل متصل متحرک که مجبور و (مقهور) است همی گوید که مرا بدین شکل کسی کردست، از بهر آنک چیزی مشکل خویش نباشد، و مجبور و مقهور بدان گفتیم عالم را که همی بینیم که زمین جزوهاءبسیارست و همه بر یکدیگر افتاده است از مرکز (زمین) تا بروی اثیر و هر جزوی که برترست اگر از آن زیرین راه یابدبجای او فروشود. پس همه مقهورند چو همی نتوانند فروتر از آن شدن که بر آنند، و آب بر روی زمین بدان ماننده است که همی راه نیابد که بسوی مرکز فرو شود. نبینی که هر کجا سوراخی یابد خویشتن را بدو فرو افکند؟ پس آب بر روی زمین نیز مقهورست از خاک، و جزوهاء خاک همه از یکدیگر مقهورند، تا بدان نقطه میانگین کآن مرکز عالم است‌اندر جوف خاک، و هوا از بر آب مقهورست و همی نتواند که بآب فرو شود. نبینی که گر ما سنگی بآب‌اندر افکنیم، آن آب سنگ را راه دهد کزو فرو گذرد و هوا را باز دارد؟ و آتش از بر هوا نیز مقهورست که اگر راه یابد فرود آید تا آن هوا او را بر‌اندازد سوی حاشیت عالم، چنانک همی بینیم ازفرود آمدن برق بقهر و نیز شدن آتش از زمین سوی حاشیت عالم بطبع، یا آنک دریای عظیم، کآن همه جزوها‌ئی است بر آب که ایستاده همه بر یکدیگرست، و هر جزوی ازآب همی خواهد که بزیر آن جزو فرو شود که فروتر ازوست. پس همه جزوهاءآب نیز مقهور مانده‌اند از یکدیگر، و جزوهاء هوا از روی آب تا سطح اثیر نیز مقهور‌اند ازیکدیگر، و همی خواهند که همه بر روی آب ایستندی. پس درست کردیم که این جسم کلی بدین شکل که یافتست بکلیت خویش مقهورست، و مقهور را قاهری واجب است، و قاهر او صانع اوست.

Онгоҳ гӯйем : чу гӯйем ки сонеъи олами ин қаҳри бтшкили ин ҷавҳар ва барафкандани мари ҷзўҳоء ҳар қисматиро аз ақсоми ҷисми якдигар чунонк мари ҷзўҳоءи хоку обу ҳаворо бар якдигар афкандаст ,у бози бабр афкандани мари ақсоми куллиёти ҷисмро бикдигр , чунонк обро бар хок афкандасту ҳаворо бар обу оташро бар ҳавоу афлоки боякдигар ; ин феъли бзот хеш кардаст ё бифармудаст ? агар гӯйем , бзот хеш кардаст , ӯ роҷсм гуфта бошем , ва чу худо ҷисм нест , бояд гуфтан ки бифармудаст бад-ӣни қаҳри барин мақҳурон . Пас он фармонро ибдоъ гӯйему бадеътар азин корӣ набошад . Лозим ояд ҳаме ки ҷавҳарӣ бе ҳеҷ илму хостаи бФрмон касе чунин шавад ки шудаст .

آنگاه گوییم: چو گوییم که صانع عالم این قهر بتشکیل این جوهر و برافکندن مر جزوهاء هر قسمتی را از اقسام جسم یکدیگر چنانک مر جزوهاء خاک و آب و هوا را بر یکدیگر افکندست، و باز ببر افکندن مر اقسام کلیات جسم را بیکدیگر، چنانک آب را بر خاک افکندست و هوا را بر آب و آتش را بر هوا و افلاک بایکدیگر؛این فعل بذات خویش کردست یا بفرمودست؟ اگر گوییم، بذات خویش کردست، او راجسم گفته باشیم، و چو خدا جسم نیست، باید گفتن که بفرمودست بدین قهر برین مقهوران. پس آن فرمان را ابداع گوییم و بدیع تر ازین کاری نباشد. لازم آید همی که جوهری بی هیچ علم و خواسته بفرمان کسی چنین شود که شدست.

Ва низ чу ҳаме байнем ки андари олами ашхоси наботу ҳайвону аҷроми кавокибу афлок коркунонанд , ҳаме донем ки ин кори бФрмони сонеъи олам ҳаме кунанд . Пас зоҳираст ки нахусти фармон падед омадаст , онгоҳ бингарем то аз он фармони нахуст чаҳ падед омадаст , ва бингарем андарин сунъ , ва ҳаме байнем ки снъҳоءи ҷузвии ҳаме аз нФсҳоء ҷузвӣанд , чаҳ нмоӣӣ ва чаҳ ҳайвонӣ . Пас бад-ӣн далел гӯйем ки пеши азин маснӯъ , нафас ( бўдўи пеш аз нафас ) ки манба ӯст чизе будаст ё на ? ва гӯйем : ҷонварону нафас дорон бисёранд ки он истидлол ки мо ҳаме гирем , эшон ҳаме натавонанд гирифтан . Пас бингарем то моро чист ки он ҷузви моро нест аз дигари ҷонварон , ва мо ин истидлолоти бқўти он чиз ҳаме тавонем гирифтан , ва ёфтем мари он чизро чунин ки шараф нафас бадваст , ва он ақласт .

و نیز چو همی بینیم که‌اندر عالم اشخاص نبات و حیوان و اجرام کواکب و افلاک کارکنان‌اند، همی دانیم که این کار بفرمان صانع عالم همی کنند. پس ظاهرست که نخست فرمان پدید آمدست، آنگاه بنگریم تا از آن فرمان نخست چه پدید آمدست، و بنگریم‌اندرین صنع، و همی بینیم که صنعهاء جزوی همی از نفسهاء جزوی‌اند، چه نمائی و چه حیوانی. پس بدین دلیل گوییم که پیش ازین مصنوع، نفس (بودو پیش از نفس) که منبع اوست چیزی بودست یا نه؟ و گوییم: جانوران و نفس داران بسیارند که آن استدلال که ما همی گیریم، ایشان همی نتوانند گرفتن. پس بنگریم تا ما را چیست که آن جزو ما را نیست از دیگر جانوران، و ما این استدلالات بقوت آن چیز همی توانیم گرفتن، و یافتیم مر آن چیز را چنین که شرف نفس بدوست، و آن عقل است.

Пас донистем каз он амр ки ном ӯ ибдоъаст , нахусти ақл падед омадаст , онгоҳи нафас , онгоҳи ин ҷавҳари сунъи падед ( омад ) ки нафас бирав муставлеаст . Ва чу андарин маснӯъи бнгристим , андрўи осори тадбиру тақдиру ҳикмати дидем ва донистем ки ин сунъи нафаси рости бт‍‍‍оииди ақл . Онгоҳи бнгристим то пеш аз ақли чизе мавҷӯд шудаст аз он фармони косбот он кардем бзрўрт , ва наёфтем андари хештани асарии азуи шарифтар , пас гуфтем аз амри бории субҳонаи нахусти ақл мавҷӯд шудаст ,у нафас аз амри бмёнҷии ақл мавҷӯд шудаст ,у мазоҳирати ақли мари нафасро ташриф ӯ мари нафасро гўои мости бронки нафаси бмсли фарзанд ақласт , ва лавҳ ӯст ки ақли маҳосини хешро бар нафаси ҳаме падед тавонад овардан . Ва далел бар онки нафасро маҳал лавҳаст , онаст ки ӯ ҷўҳрист ки зот ӯ сӯрӣасту сӯратро ҷузи андари нафас макон нест , ва лавҳ бошад ончи маҳал сӯратҳо бошад .

پس دانستیم کز آن امر که نام او ابداع است، نخست عقل پدید آمدست، آنگاه نفس، آنگاه این جوهر صنع پدید (آمد) که نفس برو مستولی است. و چو‌اندرین مصنوع بنگریستیم،‌اندرو آثار تدبیر و تقدیر و حکمت دیدیم و دانستیم که این صنع نفس راست بت‍‍‍ایید عقل. آنگاه بنگریستیم تا پیش از عقل چیزی موجود شدست از آن فرمان کاثبات آن کردیم بضرورت، و نیافتیم‌اندر خویشتن اثری ازو شریف‌تر، پس گفتیم از امر باری سبحانه نخست عقل موجود شدست، و نفس از امر بمیانجی عقل موجود شدست، و مظاهرت عقل مر نفس را تشریف او مر نفس را گوای ماست برآنک نفس بمثل فرزند عقل است، و لوح اوست که عقل محاسن خویش را بر نفس همی پدید تواند آوردن. و دلیل بر آنک نفس را محل لوح است، آنست که او جوهریست که ذات او صوریست و صورت را جز‌اندر نفس مکان نیست، و لوح باشد آنچ محل صورتها باشد.

Пас дуруст кардем ки нафасро манзалат лавҳаст , ва чу . Нафасро манзалат лавҳаст , ақлро манзалат қалам бошад , ки қалам бар лавҳ матлаъ бошад , чунонк ақл бар нафас матлаъаст . Ва ҳшўён уммат гӯйанд ки қалам аз ёқӯт сурхаст ,у лавҳ аз забарҷад сабзаст . Ва ин сухан ҳукамост ки мисл гуфтаанд , аз баҳри онки ёқӯти шарифтар згўҳрст ,у забарҷад фурӯд азуаст , ҳамчунонк қалами бартар аз лавҳаст ,у лавҳи фурӯд аз қаламаст , ва аз баҳри он расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу ?алаи мръқли куллиро қалам худоӣ гуфтааст , ки ончӣ дар замир нависанда бошад , нахуст бқлм расад , онгаҳ аз қалам блўҳ расад ,у нахусти ҷузи блўҳ падед наёяд . Ва ин олами хеш бмсл китобӣаст набиштаи хдоءи таъолӣ , ва чунонк ақли куллӣ мари нафаси куллиро бмнзлт қаламаст мари лавҳро ,у сўртҳоءи ақлии андари нафас аз ақл падед омадаст , низ нафаси куллӣ қаламаст мари ҳиўлиро , ва сӯратҳо ҷисмии барин ҷавҳар аз қалами нафаси куллӣ пдидомдст , ва ин бмсли хат худоӣаст барин лавҳи куллӣ ки ҷавҳар ҷисмаст бчндини ҳазор ашколи мухталифу хтҳоءи илоҳии барин лавҳи ҷисмӣ ки оламаст ҳамаи сбзост , чунонк ҳшўён ҳаме гӯйанд ки маҳфӯз аз забарҷад сабзаст ва « тавр ) ин ҷисм куллӣаст ки монанди кӯҳӣаст , бали кӯҳи куллӣ худ инаст , ва « китоби мстўр » ин сӯратҳоу шклҳости барин ҷисми нигошта , ва « рқи маншур » ин ҳавост ки ин набиштаи андрўи ҳамеи тобад , ва « байти аолмъмўр » ин оламаст ки қубба ӣӣаст ки ҳеҷ кушодагӣ ( надорад ) чу хонаи ӣии ободон бе ҳеҷ рахнаи ӣӣу халалӣ , ва « сақфи мрФўъ » ин осмон афроштааст , ва « баҳри мсҷўр » ин макони азим бениҳоятаст ки андари замир ҳамеед ки беруни азин қӣаҳи афлоки гшодгӣии фарох ва бениҳоятаст . Ва гуруҳе аз ҳукамои мари онро арз бетӯл гуфтанд , ва гуфтанд биҳишт онаст ки худои мари онрои бФрохӣ сифат кардаст бад-ӣни оят : қавла « вҷнаҳи арзҳо алсмўоту аларзи аъдти ллмтқин . »у маънии қавли худои таъолии ин шарҳаст ки ёд кардем ки гуфт : « волтўр ,у китоби мстўр , фии рқи маншур , волбити алмъмўр , волсқФи алмрФўъ , волбҳролмсҷўр . »

پس درست کردیم که نفس را منزلت لوح است، و چو. نفس را منزلت لوح است، عقل را منزلت قلم باشد، که قلم بر لوح مطلع باشد، چنانک عقل بر نفس مطلع است. و حشویان امت گویند که قلم از یاقوت سرخ است، و لوح از زبرجد سبز است. و این سخن حکماست که مثل گفته‌اند، از بهر آنک یاقوت شریفتر زگوهرست، و زبرجد فرود ازوست، همچنانک قلم برتر از لوح است، و لوح فرود از قلم است، و از بهر آن رسول الله صلی‌الله علیه و آله مرعقل کلی را قلم خدای گفته است، که آنچه در ضمیر نویسنده باشد، نخست بقلم رسد، آنگه از قلم بلوح رسد، و نخست جز بلوح پدید نیاید. و این عالم خویش بمثل کتابیست نبشته خداء تعالی، و چنانک عقل کلی مر نفس کلی را بمنزلت قلم است مر لوح را، و صورتهاء عقلی‌اندر نفس از عقل پدید آمدست، نیز نفس کلی قلم است مر هیولی را، و صورتها جسمی برین جوهر از قلم نفس کلی پدیدآمدست، و این بمثل خط خدای است برین لوح کلی که جوهر جسم است بچندین هزار اشکال مختلف و خطهاء الهی برین لوح جسمی که عالم است همه سبزاست، چنانک حشویان همی گویند که محفوظ از زبرجد سبز است و «طور) این جسم کلی است که مانند کوهی است، بل کوه کلی خود این است، و «کتاب مسطور» این صورتها و شکلهاست برین جسم نگاشته، و«رق منشور» این هواست که این نبشته‌اندرو همی تابد، و «بیت االمعمور» این عالم است که قبه‌ئی است که هیچ گشادگی (ندارد) چو خانه‌ئی آبادان بی هیچ رخنه‌ئی و خللی، و «سقف مرفوع» این آسمان افراشته است، و «بحر مسجور» این مکان عظیم بی نهایت است که‌اندر ضمیر همی اید که بیرون ازین قئه افلاک گشادگئی فراخ و بی نهایت است. و گروهی از حکما مر آن را عرض بی طول گفتند، و گفتند بهشت آنست که خدای مر آنرا بفراخی صفت کردست بدین‌ آیت: قوله «وجنة عرضها السموات و الارض اعدت للمتقین.» و معنی قول خدای تعالی این شرح است که یاد کردیم که گفت: «والطور، و کتاب مسطور، فی رق منشور، والبیت المعمور، والسقف المرفوع، والبحرالمسجور.»

Ва чунонк ақли куллӣу нафаси куллӣ қаламу лавҳ худоӣанд , андари олами дайн низ расӯли қалам худоӣаст набиштаи барин саҳифаи ҷисмӣ , чунин ки ҳаме байнем , қуръони Карим низ китоб худоӣаст азин қалам ки расӯласт барин лавҳ ки васӣаст ва чунонк ин китоби аввалии ҷузи бад-ӣни лавҳи моро маълум нашуд , ( қуръон низ ҷузи бўсии моро маълум нашавад . Ва далел бар онки офариниши олам бар ҷавҳари ҷисми китоби аввалӣ худоӣаст ,у қуръони китоб дигараст , қавл худоӣаст ки гуфт бад-ӣни оят : « ?илами злки алкитоби лориби фӣаи ҳудои ллмтқин » . Гуфт алиф яъне тӯл , ва гуфт лоам яъне арз , ва гуфт мем яъне умқ . Ин ишорат буд сӯии олам ки мари ӯрои тӯлу арз ва умқаст .

و چنانک عقل کلی و نفس کلی قلم و لوح خدای‌اند،‌اندر عالم دین نیز رسول قلم خدای است نبشته برین صحیفه جسمی، چنین که همی بینیم، قرآن کریم نیز کتاب خدای است ازین قلم که رسول است برین لوح که وصی است و چنانک این کتاب اولی جز بدین لوح مارا معلوم نشد، (قرآن نیز جز بوصی ما را معلوم نشود.و دلیل بر آنک آفرینش عالم بر جوهر جسم کتاب اولی خدای است، و قرآن کتاب دیگر است، قول خدای است که گفت بدین آیت: «الم ذلک الکتاب لاریب فیه هدی للمتقین».گفت الف یعنی طول، و گفت لام یعنی عرض، و گفت میم یعنی عمق. این اشارت بود سوی عالم که مر اورا طول و عرض و عمق است.

Онгоҳ гуфт он китоб шаккӣ нест андрў , яъне зоҳираст ки карда худост , рҳнмоисти мари парҳезгоронро сӯии ҳақ , ва агар бад-ӣни китоби мари қуръонро хостӣ , гуфтӣ « ҳозои алкитоб » аз баҳри онки ин оят бар сари ин китоб буд , ва чу гуфт он китоб ва на гуфт ин китоб , ин ишорат далеласт уқалоро бар онки бад-ӣни қавли мари қуръонро ҳаме нахоҳад , бали мари офариниши оламро ҳаме хоҳад .

آنگاه گفت آن کتاب شکی نیست‌اندرو، یعنی ظاهر است که کرده خداست، رهنمایست مر پرهیزگاران را سوی حق، و اگر بدین کتاب مر قرآن را خواستی، گفتی «هذا الکتاب» از بهر آنک این آیت بر سر این کتاب بود، و چو گفت آن کتاب و نه گفت این کتاب، این اشارت دلیل است عقلا را بر آنک بدین قول مر قرآن را همی نخواهد، بل مر آفرینش عالم را همی خواهد.

Пас он китоби дӣдании аънии офариниши олам ва ин китоби шунидании аънии қуръони Карим ҳар ду нбштҳоء худоанд бар ду қалам ва бар ду лавҳи сӯии мардум каз ақли мар ӯро баҳра омадаст , ва чу мардуми бохри офариниш мавлудӣ омад ки мар ӯро аз ақл баҳра омад ,у амр худоӣ бирав ( нозил шуд ) , воҷиб донистем ки аввали офариниши амр буд вази он амри нахусти ақли мавҷӯд шуда буд , ва он амри ибдоъ буд ягона ,у асли мавҷӯдот ӯ буд ,у мардум бар мисоли дарахтӣ ки чу бориш амранд ( ? ) ( . . . ) донистем ки тухмаш амр бӯдааст .

پس آن کتاب دیدنی اعنی آفرینش عالم و این کتاب شنودنی اعنی قرآن کریم هر دو نبشتهاء خدا‌اند بر دو قلم و بر دو لوح سوی مردم کز عقل مر او را بهره آمدست، و چو مردم بآخر آفرینش مولودی آمد که مر او را از عقل بهره آمد، و امر خدای برو (نازل شد)، واجب دانستیم که اول آفرینش امر بود وز آن امر نخست عقل موجود شده بود، و آن امر ابداع بود یگانه، و اصل موجودات او بود، و مردم بر مثال درختی که چو بارش امر‌اند (؟) (...) دانستیم که تخمش امر بوده است.