Андарин панҷ байт ( ду ) саволаст : яке онк ҳаме гуяд : чаҳ гӯйӣ , раво бошад ки худои яке мардуми офарид аз аввалу ҷуфт ӯ азу падед оварад , вазишони фарзандону наберагон бисёр оянд ва зоданд ? агар гӯйӣ : чунин набӯд , сўрҳолнсоء ҳуҷҷатаст бртў , ки худоӣ гуфт « шморо аз як нафаси офаридам ,у ҷуфти ӯрои азуи офаридам ,у зишон ҳар ду мардон бисёру занон берун оварадам . » бад-ӣни ояти қавла « ё аиҳо анноси атқўои рбкми алзии хлқкми ман нафаси воҳидау халқи минҳои завҷҳоу бси мнҳмои рҷолои ксироу нсоء . »

اندرین پنج بیت (دو) سؤالست: یکی آنک همی گوید: چه گویی، روا باشد که خدای یکی مردم آفرید از اول و جفت او ازو پدید آورد، وزیشان فرزندان و نبیرگان بسیار آیند و زادند؟ اگر گویی: چنین نبود، سورةالنساء حجت است برتو، که خدای گفت «شمارا از یک نفس آفریدم، و جفت اورا ازو آفریدم، و زیشان هر دو مردان بسیار و زنان بیرون آوردم.» بدین آیت قوله «یا ایها الناس اتقوا ربکم الذی خلقکم من نفس واحدة و خلق منها زوجها و بث منهما رجالا کثیرا و نساء.»

Ва дигар савол онаст ки ҳаме гуяд : агар мақарӣ ки чунин буд ,у нахусти худои шахси оФридтои мардум аз он шахс падед омад бҷмлгӣ , пас гуфта бошад ки шахси пеш аз навъ буд . Ва аҳл мантиқ донанд ки нахуст ҷинсаст , онгоҳи навъ , онгоҳи шахс . Чунонк чу гӯйем ҳайвон , ҳам сутурони гиёҳи хор ва ҳам ддгони гӯшти хора ва ҳам мурғон ва ҳам хазндагон ва ҳам мардум , ҳама гуфта шавад ; онгоҳи навъ , сипас аз навъ ашхосаст ки гӯйем : мардуми фалону фалон ва фалонаст . Ин ҳар ду савол бар тартиб якдигараст , яъне агар мункири шӯй ки нахусти як тан набӯд , худои ҳаме чунин гуяд , ва агар мақари ое , шахсро пеш аз навъ ниҳода бошӣ ;у андари вазъи ҳукамо чунин нест .

و دیگر سؤال آنست که همی گوید: اگر مقری که چنین بود، و نخست خدای شخص آفریدتا مردم از آن شخص پدید آمد بجملگی، پس گفته باشد که شخص پیش از نوع بود. و اهل منطق دانند که نخست جنس است، آنگاه نوع، آنگاه شخص. چنانک چو گوییم حیوان، هم ستوران گیاه خوار و هم ددگان گوشت‌خواره و هم مرغان و هم خزندگان و هم مردم، همه گفته شود؛آنگاه نوع، سپس از نوع اشخاص است که گوییم: مردم فلان و فلان و فلان است. این هر دو سؤال بر ترتیب یکدیگرست، یعنی اگر منکر شوی که نخست یک تن نبود، خدای همی چنین گوید، و اگر مقر آیی، شخص را پیش از نوع نهاده باشی؛ و‌اندر وضع حکما چنین نیست.

Ҷавоби ҳукамои мари ин саволро ки гуфт : « нахусти як ҷуфти мардум буд ё бештар ? » онаст ки гуфтаанд ки раво бошад ки мардуми ибдоъӣ аз аввали як ҷуфт буд , ва раво бошад ки беш аз як ҷуфт буд . Ва аммо онҳо каз фалосифаи бҷФт олам мақаранд , бамурдам ибдоъӣ мақаранд безойиш . Ва аммо ҷавоби фалсафии мари ин саволро ки гуфт « шахси пеш аз навъ чигуна раво бошад ? » онаст ки гӯйем : ҷинсу навъ маъқӯланд на маҳсус ,у ишорат бар шахс уфтад на бар навъ уфтад ва на бар ҷинс ,у нахуст аз чизи ҳиллят бояд ки дуруст шавад , чунонк гӯйем : ҳаст ? чўгўид : ҳаст , онгоҳ гӯйем : чист ? ва ин савол бошад аз ҷинси чиз , онгоҳ чу гуяд : ҳайвонаст , моро маълум набошад бад-ӣни ҷавоби кони кадом ҳайвонаст , бали бад-ӣни ҷавоби он маълум шавад кони чиз ҷамод нест ва набот нест . Онгоҳ гӯйем : кадом ҳайвонаст ? ва он савол аз фасл бошад ки навъе бидон аз дигари навъ ҷудо шавад , чунонк чу бипурсем : кадоми ҳайвон ? гуяд : сухани гӯй . Ва ин ҷавоб бар мардуми аФтдўи фиришта . Онгоҳ гӯйем : кадоми сухани гӯй ? он боз савол бошад аз хоссаи мардум . Ва чу гуяд : сухани гӯии миранда , онгоҳ бидонем ки мардаст , ва сипас азин , савол аз кист бошад , аънӣ аз шахс , то гуяд : фалон ё баҳмонаст . Пас бояд донистан ин мардро .

جواب حکما مر این سؤال را که گفت: «نخست یک جفت مردم بود یا بیشتر؟» آنست که گفته‌اند که روا باشد که مردم ابداعی از اول یک جفت بود، و روا باشد که بیش از یک جفت بود. و اما آنها کز فلاسفه بجفت عالم مقرند، بمردم ابداعی مقرند بی زایش. و اما جواب فلسفی مر این سؤال را که گفت «شخص پیش از نوع چگونه روا باشد؟» آنست که گوییم: جنس و نوع معقول‌اند نه محسوس، و اشارت بر شخص افتد نه بر نوع افتد و نه بر جنس، و نخست از چیز هلیت باید که درست شود، چنانک گوییم: هست؟ چوگوید: هست، آنگاه گوییم: چیست؟ و این سؤال باشد از جنس چیز، آنگاه چو گوید: حیوان است، ما را معلوم نباشد بدین جواب کآن کدام حیوان است، بل بدین جواب آن معلوم شود کآن چیز جماد نیست و نبات نیست. آنگاه گوییم: کدام حیوان است؟ و آن سؤال از فصل باشد که نوعی بدان از دیگر نوع جدا شود، چنانک چو بپرسیم: کدام حیوان؟ گوید: سخن گوی.و این جواب بر مردم افتدو فرشته. آنگاه گوییم: کدام سخن گوی؟ آن باز سؤال باشد از خاصه مردم. و چو گوید: سخن گوی میرنده، آنگاه بدانیم که مردست، و سپس ازین، سؤال از کیست باشد، اعنی از شخص، تا گوید: فلان یا بهمان است. پس باید دانستن این مرد را.

Ва ҳар ки ҳақоиқи мантиқро ҷӯяд ( донад ) ки қавоми навъ бшхсаст ,у қавоми ҷинс бнўъаст , ҳар чанд шахси андар навъасту навъи андар ҷинсаст , ҳамчунонк қавоми кули бҷзўст , ҳарчанд ҷузви андар куласт . Набинӣ ки агар ҷузв набошад кул набошад , ва агар кул набошад ҷузв бошад , ва агар яке набошад панҷ набошад ,у локин агар панҷ набошад яке бошад ; ва агар касе яке гов бинад бмсл , ҳар онро мункири натавонад шудан ки гуяд « ин шахс нест » . . Нахуст бояд ки навъи гоўро бе ашхоси бубинем ки ин маҳол бошад , ва ин сухан бе тартиби азин мард бидон омадаст ки инро надонист ё хостааст ки зъФоءи алъқўлу муҳаддисони ин илмро бад-ӣн савол биёзмоед .

و هر که حقایق منطق را جوید (داند) که قوام نوع بشخص است، و قوام جنس بنوع است، هر چند شخص‌اندر نوع است و نوع‌اندر جنس است، همچنانک قوام کل بجزوست، هرچند جزو‌اندر کل است. نبینی که اگر جزو نباشد کل نباشد، و اگر کل نباشد جزو باشد، و اگر یکی نباشد پنج نباشد، و لکن اگر پنج نباشد یکی باشد؛ و اگر کسی یکی گاو بیند بمثل، هر آن را منکر نتواند شدن که گوید «این شخص نیست».. نخست باید که نوع گاورا بی اشخاص ببینیم که این محال باشد، و این سخن بی ترتیب ازین مرد بدان آمدست که این را ندانست یا خواسته است که ضعفاء العقول و محدثان این علم را بدین سؤال بیازماید.

Аммо ҷавоби аҳли таъйиди алайҳими ассаломи марин саволро ки гуфт « чаҳ гӯйӣ , рўобошд ки худои нахусти яке мардуми офариду ҷуфти ӯрои азуи офариду мардону занон бисёр бзоиши эшон падед омаданд ? » онаст ки гуфтанд : яке воҷибаст бъқл ки чунин бӯдааст ,у ҳақ инаст бе ҳеҷ шбҳтӣ ,у далели ақлӣ бар дурустии ин қавл онаст ки имрӯзи мардум бисёрасту ақл бозтрор мақараст ки бисёреро моя якеасту оғоз бисёре ду бошад ва аз ду яке падед ояд ки пеши азуи яке на аз чизе дигараст , чунонк ду аз якеаст ва се аз ду падед ояд ва аз он яке аввалии тобсёрӣ мавҷӯд шавад , ва чу мардум бисёр сет ва маъдӯдасту маъдӯди зер ададаст , ин хосият ки ёд кардем мари ададро лозимаст ки бисёр аз яке падед ояд бмёнҷии ду , ва ин шаҳодатӣ ибдоъӣаст мари ақлро ки оғози ин бисёр мардуми яке мард будаст бзрўрт ,у ҷуфт ӯ азу будаст чунонк ду аз якеаст чунин ки ҳаме байнем каз яке тухм ки он ҷуфтӣаст ҳамеи ҳазорон донаи мавҷӯд ( шавад ) бзоиши наботӣ , ва агар он як дона ки ҷуфтаст баҳами фарози баста боғоз набошад , он бисёр донаҳо албата вуҷӯди наёбад .

اما جواب اهل تایید علیهم السلام مرین سؤال را که گفت «چه گویی، رواباشد که خدای نخست یکی مردم آفرید و جفت اورا ازو آفرید و مردان و زنان بسیار بزایش ایشان پدید آمدند؟» آنست که گفتند: یکی واجب است بعقل که چنین بوده است، و حق این است بی هیچ شبهتی، و دلیل عقلی بر درستی این قول آنست که امروز مردم بسیار است و عقل باضطرار مقرست که بسیاری را مایه یکیست و آغاز بسیاری دو باشد و از دو یکی پدید آید که پیش ازو یکی نه از چیزی دیگرست، چنانک دو از یکی است و سه از دو پدید آید و از آن یکی اولی تابسیاری موجود شود، و چو مردم بسیار‌ست و معدودست و معدود زیر عدد است، این خاصیت که یاد کردیم مر عدد را لازم است که بسیار از یکی پدید آید بمیانجی دو، و این شهادتی ابداعی است مر عقل را که آغاز این بسیار مردم یکی مرد بودست بضرورت، و جفت او ازو بودست چنانک دو از یکیست چنین که همی بینیم کز یکی تخم که آن جفتی است همی هزاران دانه موجود (شود) بزایش نباتی، و اگر آن یک دانه که جفتست بهم فراز بسته بآغاز نباشد، آن بسیار دانه ها البته وجود نیابد.

Ва аммо ( онкӣ ) бигуфтанд ки ҷуфт ӯ ҳам азу буд аънии ҳам мардум буд ҳамчуну , чунонк расӯли Мустафои алайҳ ассалом бимика мари васии хешро гуфт ки « ӯ аз манаст ва ман аз вайам » бад-ӣни хабар « алии манӣ ва ано манеҳ » ва ҳар касе донад ки эшон ъалиҳумо ассаломи ду шахс буданд , аз якдигар набошанд , влкн чу ҳар ду аҳл таъйид буданд аз якдигар буданд . Ва фоидаи уқалои андари қавли худоӣ ки гуфт : « ҷуфти одамро азуи офаридам » он буд ки то бидонанд ки воҷибаст ки васии расӯл аз нисбат ӯ бошад на аз тинатии дигар .

و اما (آنکه) بگفتند که جفت او هم ازو بود اعنی هم مردم بود همچنو، چنانک رسول مصطفی علیه‌السلام بمکه مر وصی خویش را گفت که «او از من است و من از وی‌ام» بدین خبر «علی منی و انا منه» و هر کسی داند که ایشان علیهما السلام دو شخص بودند، از یکدیگر نباشند، ولکن چو هر دو اهل تایید بودند از یکدیگر بودند.و فایده عقلا‌اندر قول خدای که گفت: «جفت آدم را ازو آفریدم» آن بود که تا بدانند که واجب است که وصی رسول از نسبت او باشد نه از طینتی دیگر.

Боз гӯйем сухани хеш ва гӯйем бисёре мардуми зи он ҷуфт аввалӣаст , ва он ҷуфт ҷинс бӯдаанд мари ин анвоъи мардумро казу навъе ҳиндӯаст ва навъе туркӣаст ва навъе ҳабашӣаст ва навъе ҷуҳудаст , ва чунонк ҷинси чандини ҳазор алавӣ дар оламаст низ ( аз ) як мард будаст ки ҷуфт ӯ азу бӯдааст аънии алӣу Фотима , ва агар андари муддати чаҳор сад солу касрии азин ду шахси чандини ҳазор мрдўи зан мавҷӯд шуд ки шаҳрӣ нест бшрқу ғарби бали бмсл диҳӣ нест ки андрўикӣ алавӣ нест , то ҳазор алавӣ ки ҳаст андари шаҳрӣ аз шҳрҳоءи бузург , чаро раво набошад ки ин халқ бисёр аз як ҷуфти мардуми падед омадааст ки ҷуфти аввалӣ ӯ бӯдааст ? пас агар касе бхлоФ ин гуяд ки могФтим ки бисёре аз яке ояд , гуфта бошад ки раво набошад ки бисёре аз яке ояд , ва ин дурӯғ бошад . Ва ҳар яке ки андари маъдӯд бисёре мавҷӯдаст гувоҳӣ диҳад ки ин бисёр аз яке ҷамъ шудааст . Халқ аз яке тани падед омадааст ки ҷуфт ӯ азу бӯдааст .

باز گوییم سخن خویش و گوییم بسیاری مردم ز آن جفت اولی است، و آن جفت جنس بوده‌اند مر این انواع مردم را کزو نوعی هندوست و نوعی ترکی است و نوعی حبشی است و نوعی جهودست، و چنانک جنس چندین هزار علوی در عالم است نیز (از) یک مرد بودست که جفت او ازو بوده است اعنی علی و فاطمه، و اگر‌اندر مدت چهار صد سال و کسری ازین دو شخص چندین هزار مردو زن موجود شد که شهری نیست بشرق و غرب بل بمثل دهی نیست که‌اندرویکی علوی نیست، تا هزار علوی که هست‌اندر شهری از شهرهاء بزرگ، چرا روا نباشد که این خلق بسیار از یک جفت مردم پدید آمده است که جفت اولی او بوده است؟ پس اگر کسی بخلاف این گوید که ماگفتیم که بسیاری از یکی آید، گفته باشد که روا نباشد که بسیاری از یکی آید، و این دروغ باشد.و هر یکی که‌اندر معدود بسیاری موجود است گواهی دهد که این بسیار از یکی جمع شده است. خلق از یکی تن پدید آمده است که جفت او ازو بوده است.

Ва мисолӣ намоем мари падед омадани анвоъро аз яке шахс , чунонк ин шабаҳат аз дил зуъафо бархезад . Гӯйем шаккӣ нест андари онки ҷинс улувваён аз алии саломи аллоҳи алайҳи бўдў ӯ як шахс буду фарзандон ӯ ки улувваёнанд имрӯз анвоъанд : яке навъи ҳасании андўи яке навъи ҳусайнии андў навъе Ақилёни андўи яке навъ зайдёнанд ва навъе бикрёну ҷузи он , ва мо донем ки навъи ҳасанӣ аз шахс ҳасананд кӯи як шахс буд ,у навъи ҳусайнӣ аз шахс ҳусайнанд кӯ низ як шахс буд ,у дигари анвоъ ҳар яке низ аз як шахс пдидомдаҳанд . Пас аз қиёси ин муғолата ки абўолҳисм ёд кардааст айдун боистӣ ки нахусти ҳазорон алавии ҳасанӣ будӣ ки эшон навъанд , онгоҳи ҳасан будӣ ки ӯ шахс буд , ва ин сухан хирадмандон набошад .

و مثالی نماییم مر پدید آمدن انواع را از یکی شخص، چنانک این شبهت از دل ضعفا برخیزد. گوییم شکی نیست‌اندر آنک جنس علویان از علی سلام الله علیه بودو او یک شخص بود و فرزندان او که علویان‌اند امروز انواع‌اند: یکی نوع حسنی‌اندو یکی نوع حسینی‌اندو نوعی عقیلیان‌اندو یکی نوع زیدیان‌اند و نوعی بکریان و جز آن، و ما دانیم که نوع حسنی از شخص حسن‌اند کو یک شخص بود، و نوع حسینی از شخص حسین‌اند کو نیز یک شخص بود، و دیگر انواع هر یکی نیز از یک شخص پدیدآمده‌اند. پس از قیاس این مغالطه که ابوالهیثم یاد کرده است ایدون بایستی که نخست هزاران علوی حسنی بودی که ایشان نوع‌اند، آنگاه حسن بودی که او شخص بود، و این سخن خردمندان نباشد.

Пас зоҳир кардем ки анвоъ аз шахси пдидоид на шахс аз навъ , ва агар касе чунон андешад ки « чигуна раво бошад ки худои мардумии тамомро хӯрандау равандау гӯянда аз табоиъ беҷон мавҷӯд кунад безойиш ? » ин андешаи азу бе мушовирати ақли мумайизи қиёси падед омада бошад , аз баҳри онки ақл бзрўрт мақараст кин олам маснӯъаст ва ин сунъи барин ҷавҳари мтҷзии мутакассир ки ҷисмаст бФрмон касе афтода то бад-ӣни ҳайат шудааст , то чандини сӯратҳо ва табоиъҳоу ҳрктҳоءи мухталиф ки баҳриро аз он пеши азин ёд кардем ва ақл мақараст бдонки ин замини бад-ӣни гаронӣу азимӣ бо кӯҳҳоу дрёҳоءи азиму наботу ҳайвон бе шумори андари миёни ҳўоءи сабки мунҳал бе ҳеҷ имтиноъӣ устодааст , восир ки он чарх оташаст гирди ҳаво гирифтааст ,у афлоки бтртиби якдигари андар омадааст ва ҳаме гирданд бар як ниҳод ,у кавокиб бар афлоки бхлоФи ҳаракати афлоки ҳаракат ҳаме кунанд аз мағриби сӯии машриқ , ва ин тоъати азин ҷисми мушкили азими мари фармони онкаси рост кинро ӯ сохтааст , ва ақл мақараст ки чунинаст ва албата ҳаме надонад кин чаро шояд бӯдан , аз баҳри онки онкас ки ин ӯ кардаст аз ақл бартараст ,у ақл азу асараст , ва ин муассири хеши матлаъи натавонад шудан , чунонк дабирӣ аз дабир асараст ва дабирӣ надонад ки мар ӯро дабир чигуна падеди орад ва надонад ки дабир чигунааст .

پس ظاهر کردیم که انواع از شخص پدیدآید نه شخص از نوع، و اگر کسی چنان‌اندیشد که «چگونه روا باشد که خدای مردمی تمام را خورنده و رونده و گوینده از طبایع بی جان موجود کند بی زایش؟» این‌اندیشه ازو بی مشاورت عقل ممیز قیاس پدید آمده باشد، از بهر آنک عقل بضرورت مقرست کاین عالم مصنوع است و این صنع برین جوهر متجزی متکثر که جسم است بفرمان کسی افتاده تا بدین هی‍‍‍‍ات شده است، تا چندین صورتها و طبایعها و حرکتهاء مختلف که بهری را از آن پیش ازین یاد کردیم و عقل مقرست بدانک این زمین بدین گرانی و عظیمی با کوهها و دریاهاء عظیم و نبات و حیوان بی شمار‌اندر میان هواء سبک منحل بی هیچ امتناعی استاده است، واثیر که آن چرخ آتش است گرد هوا گرفته است، و افلاک بترتیب یکدیگر‌اندر آمده است و همی گردند بر یک نهاد، و کواکب بر افلاک بخلاف حرکت افلاک حرکت همی کنند از مغرب سوی مشرق، و این طاعت ازین جسم مشکل عظیم مر فرمان آنکس راست کاین را او ساخته است، و عقل مقرست که چنین است و البته همی نداند کاین چرا شاید بودن، از بهر آنک آنکس که این او کردست از عقل برترست، و عقل ازو اثرست، و این مؤثر خویش مطلع نتواند شدن، چنانک دبیری از دبیر اثرست و دبیری نداند که مر او را دبیر چگونه پدید آرد و نداند که دبیر چگونه است.

Пас ҳар ки бъқл хеш бозгардаду бидонад ки ин олами азими бФрмони сонеъӣ чунинаст ки ҳаст , чаҳ боядаш аҷаби доштан аз онки ҳамон кас ки ин сунъ бузург кард . Бе ҳеҷ олатӣ , он шахси аввалиро кўъолми сағир буд ҳам ӯ кард бФрмон ? ва агар инак ҳаме байнем ( инсони кабӣр ) аънии олам воҷибаст ки бӯдааст , инсон низ воҷибаст чунонк худоӣ гуфт : « лхлқи алсмўоту аларзи Акбари ман халқи анносу локини аксари анноси лоиълмўн . » ҳаме гуяд бўҷаҳи таъкид ки офаридан осмонҳоу замини бзргтрст аз офаридани мардумону локини бештар аз мардумон ҳаме ндонанд яъне ҳаме тафаккур накунанд ки чу офариниш олам пайдост ки бФрмонаст , офариниши мардум ҳам азуаст .

پس هر که بعقل خویش بازگردد و بداند که این عالم عظیم بفرمان صانعی چنین است که هست، چه بایدش عجب داشتن از آنک همان کس که این صنع بزرگ کرد. بی هیچ آلتی، آن شخص اولی را کوعالم صغیر بود هم او کرد بفرمان؟ و اگر اینک همی بینیم (انسان کبیر) اعنی عالم واجب است که بوده است، انسان نیز واجب است چنانک خدای گفت: «لخلق السموات و الارض اکبر من خلق الناس و لکن اکثر الناس لایعلمون.» همی گوید بوجه تاکید که آفریدن آسمانها و زمین بزرگترست از آفریدن مردمان و لکن بیشتر از مردمان همی ندانند یعنی همی تفکر نکنند که چو آفرینش عالم پیداست که بفرمان است، آفرینش مردم هم ازوست.

Хрдмндонст ки чу чизе бисёр бинад бе онки маълум ӯ бошад онро бмълўм нашимурд , ва он (ро ) бчизии дигари андари нёўизд , бсби онк онро надидаст ва он бештари номаълӯмро фаромӯш кунад , ва ақл мақараст ки андари донаи хурмо ё андари донаи себу ҷузи он ҷавҳарӣаст фоил ки он ҷавҳар на шиками дордў на меъда ва на дандон ,у мари хокроу обро бихӯрад ва зу чӯбу барги вшоху хор ва лиФ созад ва бар ӯ хурмои латифи падеди оради солҳоء бисёр , бе онки ақли бидонад ки ин феъл аз он чиз ки андари он донааст , чигуна ҳаме ояд , ва барин маънии ин байтҳо қавласт .

خردمندآنست که چو چیزی بسیار بیند بی آنک معلوم او باشد آنرا بمعلوم نشمرد، و آن (را) بچیزی دیگر‌اندر نیاویزد، بسب آنک آنرا ندیدست و آن بیشتر نامعلوم را فراموش کند، و عقل مقرست که‌اندر دانه خرما یا‌اندر دانه سیب و جز آن جوهری است فاعل که آن جوهر نه شکم داردو نه معده و نه دندان، و مر خاک را و آب را بخورد و زو چوب و برگ وشاخ و خار و لیف سازد و بر او خرما لطیف پدید آرد سالهاء بسیار، بی آنک عقل بداند که این فعل از آن چیز که‌اندر آن دانه است، چگونه همی آید، و برین معنی این بیتها قول است.

Шеъри муаллифи китоб

شعر مولف کتاب

Ва ногузаштан ҳар сонеъӣ аз сноъи наботӣу ҳайвонии андари тухмҳо ва бехҳоу нутфаҳост аз он як сунъ ки бар он қудрат ёфтаст , аънӣ чу аз тухми себи ҷузи себ гарӣ наёяд , вази тухми кунҷиди ҷузи кунҷидгарии наёбад , ва аз гови ҷуз гов назояд ,у мулозимати ин сноъи ҷузвии барин сноъот маълӯмот далеласт моро бар онки мар ҳар якеро азин сноъи ҷузвӣ бар он сунъ казу ҳаме ояд сонеъӣ ниҳодаст ки сонеъ кул ӯст , ва чу мо аз чигунагии сунъи сонеъ ҷузвӣ оҷизем ва бзрўрт мақарем ки ин сунъ аз ҷавҳарӣ ҳаме ояд маи андарин тухмаст , чаро азин бгзирим ?у бсбби онки инро ҳаме бисёр байнем , ҳаме пиндорем ки инро донистаем , ва гӯйем чигуна сонеъи кул аз табоиъ безойиш мардум кард , бали миён ҳар ду аҳли ҳикмат иттифоқаст бдонки вуҷӯди ҷеффатони ибдоъӣ аз ҳайвону вуҷӯди тхмҳоءи ибдоъӣ аз набот то вуҷӯди олами бики дафъат буд бетақдимӣу тохирӣ албата . Ва босаботи пдрўи модари аввалии кони навъи мардум буд бобдоъ безойиш , собит шояд кардани падари нафсонии мари нотиқроу модар ( нафсонӣ ) мари асосро бтоиид бетаълим . Ва ибдоъи андари аҷсоди навъ мисласт бар таъйиди андари ашхосу таъйид бе тақдими ммсўл ибдоъаст бетавлид . Ин ишоратро баҳақи падед бояд кардан то шабаҳат бар хезад .

و ناگذشتن هر صانعی از صناع نباتی و حیوانی‌اندر تخمها و بیخها و نطفه‌هاست از آن یک صنع که بر آن قدرت یافتست، اعنی چو از تخم سیب جز سیب گری نیاید، وز تخم کنجد جز کنجدگری نیابد، و از گاو جز گاو نزاید، و ملازمت این صناع جزوی برین صناعات معلومات دلیلست ما را بر آنک مر هر یکی را ازین صناع جزوی بر آن صنع کزو همی آید صانعی نهادست که صانع کل اوست، و چو ما از چگونگی صنع صانع جزوی عاجزیم و بضرورت مقریم که این صنع از جوهری همی آید مه‌اندرین تخم است، چرا ازین بگذیریم؟ و بسبب آنک این را همی بسیار بینیم، همی پنداریم که این را دانسته‌ایم، و گوییم چگونه صانع کل از طبایع بی زایش مردم کرد، بل میان هر دو اهل حکمت اتفاق است بدانک وجود جفتان ابداعی از حیوان و وجود تخمهاء ابداعی از نبات تا وجود عالم بیک دفعت بود بی تقدیمی و تاخیری البته. و باثبات پدرو مادر اولی کآن نوع مردم بود بابداع بی زایش، ثابت شاید کردن پدر نفسانی مر ناطق را و مادر (نفسانی) مر اساس را بتایید بی تعلیم. و ابداع‌اندر اجساد نوع مثل است بر تایید‌اندر اشخاص و تایید بی تقدیم ممثول ابداع است بی تولید. این اشارت را بحق پدید باید کردن تا شبهت بر خیزد.

Ва аммо ҷавоб ончӣ гуфт « чигуна раво бошад ки шахси пеш аз навъ бошад ,у андари мантиқи нахуст ҷинсаст , онгоҳи навъ , онгоҳи шахс ? » бо онки пеши азин баён кардем ки ин сухан на баҳақаст , бал Фъолтаҳ аст онаст ки гӯйем : ҳар ки ақсоми суханро наёфта бошад чу номӣ бар чизе башнавад чунон гумони барад ки он номро бар ҳамаи чизҳо ҳамон маънӣаст , чунонк чу миёнаи омма маърӯфаст номи қадиму номи муҳаддис , ва ҳаме донад ки қадим он бошад ки бузмони пеш аз муҳаддис бошад , пиндоради ҳарчи ном пешӣ бирав уфтаду ном сипасӣ бар дайгарӣ уфтад , ин чиз ки ном ӯ пешӣ бирав уфтад бузмони пеш аз он бӯда бошад ки сипасӣ бирав афтодаст ва на чунинаст , бал бибояд донистан ки пеш ва пас бчҳор қисмаст каз он як қисмаст ки замонӣаст ва пас дигари ақсом на замонӣаст , бали бўҷҳии дигари чизеи пеш аз чизасту чиз сипас аз чизеаст , аммо он пешӣ ки замонӣаст чу пешии набувват исоаст бар набуввати Муҳамади ъалиҳумо ислом ё чу пешӣ ҳиҷрат пайғомбараст аз Маккаи бмдинаҳ бар ҳиҷрати васии алайҳи ассалом аз Маккаи бкўФаҳ ,у дигари пешӣ зотӣаст на замонӣ , чу пешии яке бар ду ,у пешии ҳайвон бар мардум . Ин пешӣ на замонӣаст бал зотӣаст , аънии ончии андар ҳайвонаст андар мардум ҳаст ,у андари мардум низ чизе дигар ҳаст ки он андар ҳайвон нест , ва се дигари пешии пешӣ мартабатаст чу ҳрФҳопишӣ бар сухан ё бар китоб , ё чу пешии сухангӯии қавмӣ бар ёрон ,у чаҳоруми пешӣ шарафаст чу шарафи ҳакиму пешӣ ӯ бар дурудгарон , ё чу пешии раис бар шаҳриёрон ,у тақаддуми замонӣ бар чизҳоء табиӣ уфтаду тақаддуми зотӣ бар чизҳоء ақлӣ уфтаду ҷинси навъ аз ъқлётст . Пас бибояд донистан ки шахси мари навъро бмнзлт ҷузваст мари кулроу навъи мари шахсро бмнзлт куласт мари ҷузвроу мари кулро вуҷӯди бҷзўст , ва раво бошад ки ҷузвӣ бошад бекул ва раво набошад кул беҷузв албата . Вўҷўди навъ бисёре шахсасту вуҷӯди шахси бавуҷуд навъ нест , ва агар мо шахсе байнем онро мункир натавонем шудану гуфтан ки ин шахс нест , чу азин сӯрат ашхос бисёреаст , бали он сӯрати бзоти хеш қоим бошад бе бисёре ,у навъи ҷуз бисёре шахс чизе нест . Пас дуруст кардем ки пешии навъ бар шахсу пешии ҷинс бар навъ замонӣ нест , то шояд гуфтан ки нахусти навъ бояд онгоҳи шахс , бал зотӣасту навъ аз шахси мавҷӯд шудааст влкни номи навъи мари шахсро ҷамъ кардааст на чунонк мари навъро бешахс вуҷӯд бӯдааст , чунонк касе гуяд « дарахт » , ин ном ҷамъ кунад мари ҳамаи шохҳоу баргу беху бори дарахтро , влкни нахуст дарахт набошад бе ҳеҷ шоху баргу бор , ( ки ) онгоҳи шоху баргу бех ва бор бирав берун ояд , бали нахуст бех бошад ва яке шох бошад ва яке бргки пдидоиди онгоҳ ҳаме афзоед ва бар шохҳо . Ҳаме афзоед ва бехҳо ва баргҳо ҳаме шавад , то чу тамом шуд , онгоҳи мар ӯро дарахт гӯйанд , ва ин ном ҷамъ кунад мари ҳамагии шоху беху бори дарахтро , ва ин хостем ки бигӯем .

و اما جواب آنچه گفت «چگونه روا باشد که شخص پیش از نوع باشد، و‌اندر منطق نخست جنس است، آنگاه نوع، آنگاه شخص؟» با آنک پیش ازین بیان کردیم که این سخن نه بحق است، بل فعالطه است آنست که گوییم: هر که اقسام سخن را نیافته باشد چو نامی بر چیزی بشنود چنان گمان برد که آن نام را بر همه چیزها همان معنی است، چنانک چو میانه عامه معروف است نام قدیم و نام محدث، و همی داند که قدیم آن باشد که بزمان پیش از محدث باشد، پندارد هرچ نام پیشی برو افتد و نام سپسی بر دیگری افتد، این چیز که نام او پیشی برو افتد بزمان پیش از آن بوده باشد که سپسی برو افتادست و نه چنین است، بل بباید دانستن که پیش و پس بچهار قسمست کز آن یک قسمست که زمانی است و پس دیگر اقسام نه زمانی است، بل بوجهی دیگر چیزی پیش از چیزست و چیز سپس از چیزی است، اما آن پیشی که زمانی است چو پیشی نبوت عیسی است بر نبوت محمد علیهما‌اسلام یا چو پیشی هجرت پیغامبرست از مکه بمدینه بر هجرت وصی علیه‌السلام از مکه بکوفه، و دیگر پیشی ذاتی است نه زمانی، چو پیشی یکی بر دو، و پیشی حیوان بر مردم. این پیشی نه زمانی است بل ذاتی است، اعنی آنچه‌اندر حیوان است‌اندر مردم هست، و‌اندر مردم نیز چیزی دیگر هست که آن‌اندر حیوان نیست، و سه دیگر پیشی پیشی مرتبت است چو حرفهاپیشی بر سخن یا بر کتاب، یا چو پیشی سخنگوی قومی بر یاران، و چهارم پیشی شرف است چو شرف حکیم و پیشی او بر درودگران، یا چو پیشی رئیس بر شهریاران، و تقدم زمانی بر چیزهاء طبیعی افتد و تقدم ذاتی بر چیزهاء عقلی افتد و جنس نوع از عقلیاتست. پس بباید دانستن که شخص مر نوع را بمنزلت جزوست مر کل را و نوع مر شخص را بمنزلت کل است مر جزو را و مر کل را وجود بجزوست، و روا باشد که جزوی باشد بی کل و روا نباشد کل بی جزو البته. ووجود نوع بسیاری شخص است و وجود شخص بوجود نوع نیست، و اگر ما شخصی بینیم آنرا منکر نتوانیم شدن و گفتن که این شخص نیست، چو ازین صورت اشخاص بسیاریست، بل آن صورت بذات خویش قایم باشد بی بسیاری، و نوع جز بسیاری شخص چیزی نیست. پس درست کردیم که پیشی نوع بر شخص و پیشی جنس بر نوع زمانی نیست، تا شاید گفتن که نخست نوع باید آنگاه شخص، بل ذاتی است و نوع از شخص موجود شده است ولکن نام نوع مر شخص را جمع کرده است نه چنانک مر نوع را بی شخص وجود بوده است، چنانک کسی گوید«درخت»، این نام جمع کند مر همه شاخها و برگ و بیخ و بار درخت را، ولکن نخست درخت نباشد بی هیچ شاخ و برگ و بار، (که) آنگاه شاخ و برگ و بیخ و بار برو بیرون آید، بل نخست بیخ باشد و یکی شاخ باشد و یکی برگک پدیدآید آنگاه همی افزاید و بر شاخها. همی افزاید و بیخها و برگها همی شود، تا چو تمام شد، آنگاه مر او را درخت گویند، و این نام جمع کند مر همگی شاخ و بیخ و بار درخت را، و این خواستیم که بگوییم.