Он савол аз фарқаст миёни ақлу миёни илми казин ду кадом бартараст ? ва чу бдонч ҳаме гуяд касе ки хории таълим ва омухтан накашидааст ъз илм наёфтааст , гуфтааст ки « илм онаст ки мар ӯро касб бояд кардан . » ,у айб ҳаме кунад касеро кӯи илми хеш бар илми бории қиёси гирдтои нгўиндш ки чу ҳамеи гӯйӣ ( илм онаст ки мар ӯро касб бояд кардан ) , пас гуфта бошӣ ки ё худоӣ олам нест ё илм биёмухтааст ,у некӯи берун бардааст хештанро азин тӯҳмат , ва ин ҳар шаш байт бар як суоласт ки шарҳ кардем .

آن سؤال از فرق است میان عقل و میان علم کزین دو کدام برترست؟ و چو بدانچ همی گوید کسی که خواری تعلیم و آموختن نکشیده است عز علم نیافته است، گفته است که «علم آنست که مر او را کسب باید کردن.»، و عیب همی کند کسی را کو علم خویش بر علم باری قیاس گیرد تا نگویندش که چو همی گویی (علم آنست که مر او را کسب باید کردن)، پس گفته باشی که یا خدای عالم نیست یا علم بیاموخته است، و نیکو بیرون برده است خویشتن را ازین تهمت، و این هر شش بیت بر یک سوال است که شرح کردیم.

Ва ҷуволи ҳкмоءи фалсафаи марин саволро онаст ки гуфтанд : андар ёфтан бадв гӯнааст ё онаст ки мар ӯро бзот ӯ ёбанд , ёонст ки ӯро ҷузи бзот ӯ биёбанд . Ончии мар ӯро бзот ӯ ёбндмҳсўсаст , аз дӣданӣ ки мар ӯро бҳс бинанда ёбанд , взўи шуниданӣ ки мар ӯро бҳс шунавоӣ ёбанд , вази бўииднӣ ки мар ӯро бҳс бўиндаҳ ёбанд , рӯз чашеданӣ ки мари ӯрои бҳс чшндаҳ ёбанд , рӯзи бсўднӣ ки мар ӯро бҳс бсоўндаҳ ёбанд . Ва аммо ончи мар ӯро ( ҷуз ) бзот ӯ ёбанд маҳсус нест бал маъқӯласт ,у ҷавҳари нафас маҳсус нест аз баҳри онки мар ӯро бФъл ӯ андар ёбанд , аз ҷнбонидн ӯ мари ҷасадро бонўоъи ҳаракат , аънӣ ё бҳркти сухани гуфтан ё бҳркт рафтан ё бҳркти саноату ҷузи он . Ва чу марин ҷавҳарро андар ёфтан бзот ӯ нест бал бФъл ӯст каз ҷасади пдидоиди марин ҷавҳарро маълум гуфтанд ; ва гуфтанд нафасро ҷузи ақли андари наёбад аз баҳри онк ақласт казу бартараст ,у чизро бчизии тавон андар ёфтан каз он чиз бартар бошад . Набинӣ ки нафасро ҷузи уқало собит натавонистанд кардан , кўҷўҳрии фоилу нёмизндаҳ ва боқӣаст ,у бад-ӣни шинохти уқало аз фанои нафас эмин шуданд ,у ҷоҳилон аз марги бад-ӣни сабаб ҳаме тарсанд ки мари эшонро сипас аз марги ҷасадӣ ки он ҷудо шудан нафасаст аз ҷасад ҳастӣ намонад . Ва гуфтанд ки чу дуруст шуд ки нафас маълумаст ( ва ) маъқӯласт ( ва ) маҳсус нест , ва мо ӯрои бъқл андар ёфтем , донистем ки илми феъл ақласту асар ақласту ақл аз асари хеш шариф тараст .

و جوال حکماء فلسفه مرین سؤال را آنست که گفتند:‌ اندر یافتن بدو گونه است یا آنست که مر او را بذات او یابند، یا آنست که او را جز بذات او بیابند. آنچه مر او را بذات او یابند محسوس است، از دیدنی که مر او را بحس بیننده یابند، وزو شنودنی که مر او را بحس شنوایی یابند، وز بوییدنی که مر او را بحس بوینده یابند، روز چشیدنی که مر او را بحس چشنده یابند، روز بسودنی که مر او را بحس بساونده یابند. و اما آنچ مر او را (جز) بذات او یابند محسوس نیست بل معقول است، و جوهر نفس محسوس نیست از بهر آنک مر او را بفعل او‌ اندر یابند، از جنبانیدن او مر جسد را بانواع حرکت، اعنی یا بحرکت سخن گفتن یا بحرکت رفتن یا بحرکت صناعت و جز آن. و چو مرین جوهر را‌ اندر یافتن بذات او نیست بل بفعل اوست کز جسد پدیدآید مرین جوهر را معلوم گفتند؛ و گفتند نفس را جز عقل‌اندر نیابد از بهر آنک عقل است کزو برترست، و چیز را بچیزی توان‌ اندر یافتن کز آن چیز برتر باشد. نبینی که نفس را جز عقلا ثابت نتوانستند کردن، کو جوهری فاعل و نیامیزنده و باقی است، و بدین شناخت عقلا از فنا نفس ایمن شدند، و جاهلان از مرگ بدین سبب همی ترسند که مر ایشان را سپس از مرگ جسدی که آن جدا شدن نفس است از جسد هستی نماند. و گفتند که چو درست شد که نفس معلوم است (و) معقول است (و) محسوس نیست، و ما او را بعقل‌ اندر یافتیم، دانستیم که علم فعل عقل است و اثر عقل است و عقل از اثر خویش شریف‌ترست.

Ва қавли афлотӯни андари илму иродат худоӣ онаст ки гуфт : нагӯем ки мари фоили аввалро хост ё нахостаст , аз баҳри онки хостро ӯ падеди оўрдондри нафас , ва раво набошад гуфтан ки худои мари хостро бхўостии дигар падед оварад , ки агар чунин бошад мари он хости аввалиро низ бхўостии дигрбоид ки падед оварда бошад , онгоҳи хўостиҳо бениҳоят шавад ,у хости охирӣ падед наёяд , ва чу хости мари нафаси росту нафас маълумаст , раво набошад ки мубдиъи нафасро , ки хости мар ӯ рост хост бошад .

و قول افلاطون‌اندر علم و ارادت خدای آنست که گفت: نگوییم که مر فاعل اول را خواست یا نخواستست، از بهر آنک خواست را او پدید آورداندر نفس، و روا نباشد گفتن که خدای مر خواست را بخواستی دیگر پدید آورد، که اگر چنین باشد مر آن خواست اولی را نیز بخواستی دیگرباید که پدید آورده باشد، آنگاه خواستیها بی نهایت شود، و خواست آخری پدید نیاید، و چو خواست مر نفس راست و نفس معلوم است، روا نباشد که مبدع نفس را ، که خواست مر او راست خواست باشد.

Ва низ гуфт : нагӯем ки онч кард аз сунъ бълм кард , бидон рӯй ки онрои нахусти дониста буд онгоҳи бкрдози баҳри онки ақл маъқӯл ӯсту ълмҳоءи мо аз ақласт , пас раво нест ки худои мари илмро бълм карда бошад , ки ин маҳол буд , азбҳронки чизҳоро бълм кунанду илмро бълм накунанд , ва чу морои азълм насибасту илми мо аз ақласт , донистем ки ақл офарӣда ӯст . Ин қавлҳо афлотӯнаст андари иродату илми борӣу андари ақл .

و نیز گفت: نگوییم که آنچ کرد از صنع بعلم کرد، بدان روی که آنرا نخست دانسته بود آنگاه بکرداز بهر آنک عقل معقول اوست و علمهاء ما از عقل است، پس روا نیست که خدای مر علم را بعلم کرده باشد، که این محال بود، ازبهرآنک چیزها را بعلم کنند و علم را بعلم نکنند، و چو مارا ازعلم نصیب است و علم ما از عقل است، دانستیم که عقل آفریده اوست. این قولها افلاطون است‌اندر ارادت و علم باری و‌اندر عقل.

Ва файласуфи Эронӣ фарқ кардааст миёни маърифату илм , вагуфтааст : маърифат онаст ки андари мардум аз вақти хурдӣ то ббзргӣ яксонаст , чу маърифат ӯ бтшнгӣу гуруснагӣ ва тарсидан аз чизе ки онро надонистаст , ва чу маърифати шаклҳо ва рангҳоу дигари маҳсусот , ва чу маърифати дрдў ( дигар ) чизҳо ки мардуми онро бтбъ бишносад вале номи он чизҳо а аз дигарон бибояд омухтан , аънӣ надонад ки инро коғазаст сипед гӯйанд , ва ин сатрҳоро ки бирав набиштааст сиёҳ гӯйанду ҷузи он . Ва бештар аз ҳайвони тамоми хилқатро бо мардуми андари маърифат иштирокаст .

و فیلسوف ایرانی فرق کرده است میان معرفت و علم، وگفته است: معرفت آنست که‌اندر مردم از وقت خردی تا ببزرگی یکسانست، چو معرفت او بتشنگی و گرسنگی و ترسیدن از چیزی که آنرا ندانستست، و چو معرفت شکلها و رنگها و دیگر محسوسات، و چو معرفت دردو (دیگر) چیزها که مردم آنرا بطبع بشناسد ولی نام آن چیزها ا از دیگران بباید آموختن، اعنی نداند که این را کاغذست سپید گویند، و این سطرها را که برو نبشته است سیاه گویند و جز آن. و بیشتر از حیوان تمام خلقت را با مردم‌اندر معرفت اشتراک است.

Вагуфт : ончи мардумро ҳосил шавад аз зоти хеши бтФкр чу пешаҳоу саноатҳо болҳом ё бўҳӣу ёомўхтн аз дайгарии бмрод ё бтклиФ , он ҳама илмаст аз сухан то пешаҳоу бҳкмт . Ва гуфт ки мардумон дар пешаҳо ва илмҳо мутафовитанд . Онгоҳ гуфт : маърифати бунёд ақласту зеҳни бунёд зикрасту имкони бунёд қудратаст .

وگفت: آنچ مردم را حاصل شود از ذات خویش بتفکر چو پیشه ها و صناعت‌ها بالهام یا بوحی و یاآموختن از دیگری بمراد یا بتکلیف، آن همه علم است از سخن تا پیشه ها و بحکمت. و گفت که مردمان در پیشه‌ها و علمها متفاوت‌اند. آنگاه گفت: معرفت بنیاد عقل است و ذهن بنیاد ذکر است و امکان بنیاد قدرت است.

Ва аммо ҷавоби аҳли таъйиди алайҳими ассаломи андари фарқи миёни ақлу миёни илм , он гуфтанд ки ҳад илм тасаввураст мари чизеро чунонк он чизаст ,у ҳади олами худованди илм касеаст ки чизеро чунон тасаввур кунад ки он чизаст . Ва гуфтанд ки ҳад ақл онаст ки ӯ ҷавҳарӣ баситаст ки мардумони чизҳоро бадв андар ёбанд . Ва гФтндкаҳи ҳаёт яъне зиндагонӣ нигоҳдорнда ҷасадаст ,у нафаси нотиқаи нигоҳдорнда ҳаётаст ,у ақли нигоҳдорндаи нафас нотиқаасту шараф диҳанда ӯст бишнохт ҷавҳари хеш ,у илми феъл ақласт ки мардуми бъқл андар ёбад мари чизҳоро чунонк ( он ) чизҳост . Пас мардумро оқил гуфтанд бад-ӣни сабаб ки мар ӯро чизе буд ки бидон чизи мари чизҳоро бҳқиқт андар ёфт , ва ин сифати аънии оқили мари худоиро раво набӯд , аз баҳри онк ӯ мубдиъи ақл буд , ва ақл бамурдам маърӯф буд , ки ҳаме гӯйанд « фалон оқиласт »у худоиро олам гуфтанд бдончи илми сифат буд , бмсли сифати худоӣ буд , пас хдоءи таъолии сифати хешро , « олами алғибу алшҳодаҳ . » гуфт ,у бад-ӣни сифат ақласт кӯи ҳам маъқӯлотро донад ва ҳам маҳсусотро , ва чу ақли моро бахшанда худоӣаст ки ин шараф ар дигари ҳайвон мамнӯъаст = раво нест мар ӯро субҳонау таъолии бсФти мўҳўби хеши мавсуфи гуфтан , ва ҳар ки аз аҳли илми ҳақиқати худоиро олам гуяд бдонўҷаҳ гуяд ки ӯ мубдиъ ақласт ,у илми феъл ақласт , ҳамчунонк мар ӯро қодир гӯйанд бдонўҷаҳ ки қудрат қодирон азуаст чунонк хилқати мари холиқонро ӯ додаст « Фтборки аллоҳи аҳсани алхолқин . »

و اما جواب اهل تایید علیهم السلام ‌اندر فرق میان عقل و میان علم، آن گفتند که حد علم تصورست مر چیزی را چنانک آن چیزست، و حد عالم خداوند علم کسی است که چیزی را چنان تصور کند که آن چیزست. و گفتند که حد عقل آنست که او جوهری بسیط است که مردمان چیزها را بدو‌اندر یابند. و گفتندکه حیات یعنی زندگانی نگاهدارنده جسدست، و نفس ناطقه نگاهدارنده حیات است، و عقل نگاهدارنده نفس ناطقه است و شرف دهنده اوست بشناخت جوهر خویش، و علم فعل عقل است که مردم بعقل‌اندر یابد مر چیزها را چنانک (آن) چیزهاست. پس مردم را عاقل گفتند بدین سبب که مر او را چیزی بود که بدان چیز مر چیزها را بحقیقت‌اندر یافت، و این صفت اعنی عاقل مر خدای را روا نبود، از بهر آنک او مبدع عقل بود، و عقل بمردم معروف بود، که همی گویند «فلان عاقل است» و خدای را عالم گفتند بدانچ علم صفت بود، بمثل صفت خدای بود، پس خداء تعالی صفت خویش را، «عالم الغیب و الشهادة.» گفت، و بدین صفت عقل است کو هم معقولات را داند و هم محسوسات را، و چو عقل ما را بخشنده خدای است که این شرف ار دیگر حیوان ممنوع است = روا نیست مر او را سبحانه و تعالی بصفت موهوب خویش موصوف گفتن، و هر که از اهل علم حقیقت خدای را عالم گوید بدانوجه گوید که او مبدع عقل است، و علم فعل عقل است، همچنانک مر او را قادر گویند بدانوجه که قدرت قادران ازوست چنانک خلقت مر خالقان را او دادست «فتبارک الله احسن الخالقین.»