Ин суол чунонаст ки ҳаме гуяд миён андар ёбанда ва андар ёфтан фарқ чист ва сеюмро кон андар ёфта аст натавонист гуфтан . Ва мадрак андар ёбанда чизасту идрок феъл ӯст аънӣ андар ёфтан , ва мадрак онаст ки мари ӯро андар ёбанд . Ва ин ҳамчунонаст ки касе гуяд миёни фоилу миёни феъл фарқ кун . Ва фоил он бошад ки феъли азу падед ояд чу дурудгар ,у феъл ӯ дрўдгрист ки он андар нафас ӯст , ва тахт онаст ки дурудгарӣ бирав падед омадаст .

این سوال چنانست که همی گوید میان‌اندر یابنده و‌اندر یافتن فرق چیست و سوم را کآن‌اندر یافته است نتوانست گفتن. و مدرک‌اندر یابنده چیزست و ادراک فعل اوست اعنی‌اندر یافتن، و مدرک آنست که مر اورا‌اندر یابند.و این همچنانست که کسی گوید میان فاعل و میان فعل فرق کن.و فاعل آن باشد که فعل ازو پدید آید چو درودگر، و فعل او درودگریست که آن‌اندر نفس اوست، و تخت آنست که درودگری برو پدید آمدست.

Пас ҳукамо гуфтанд ки феъл миёнҷӣаст миёни фоилу миёни мафъӯл ,у феъл ҳамеша ё андари зот фоил бошад бқўт ё бар зот мафъӯл бошад бФъл . Ва феълро бзоти хеш қиём нест , аънии дурудгарӣ ё андари нафас дурудгар бошад пӯшида ё бар зот тахт бошад зоҳир . Пас ҳамчунин идрок ки он феъл мадракаст ё андар мадракаст пӯшида ё андар мадракаст баҳам шуда . Ва мадраки ҷавҳар нафас мардумаст ,у идрок ӯ мари чизҳо (ро ) бпнҷ ҳостаст аз бинанда ва шунавандау бўиндаҳу чшндаҳу бсоўндаҳ ,у мари нафасро панҷ қӯтаст аз баҳри онки идроки ин панҷ мадракро ки ҳар яке аз он панҷ қӯтро ҷои андари зери он олатаст ки он рагаст бидон тавон ёфтан .

پس حکما گفتند که فعل میانجیست میان فاعل و میان مفعول، و فعل همیشه یا‌اندر ذات فاعل باشد بقوت یا بر ذات مفعول باشد بفعل.و فعل را بذات خویش قیام نیست، اعنی درودگری یا‌اندر نفس درودگر باشد پوشیده یا بر ذات تخت باشد ظاهر. پس همچنین ادراک که آن فعل مدرک است یا‌اندر مدرک است پوشیده یا‌اندر مدرک است بهم شده. و مدرک جوهر نفس مردمست، و ادراک او مر چیزها (را) بپنج حاست است از بیننده و شنونده و بوینده و چشنده و بساونده، و مر نفس را پنج قوت است از بهر آنک ادراک این پنج مدرک را که هر یکی از آن پنج قوت را جای‌اندر زیر آن آلت است که آن رگست بدان توان یافتن.

Яке қӯташ бинандааст ,у мар ӯро ҷои андари миёнаи сиёҳӣ чашмаст бзири он пӯсти равшан ки ҳар ки бичишам касе андар нигаҳ кард , сӯрати хешро андрў бибинад ,у мар ӯро бад-ӣни сабаби мардумак чашм гӯйанд , аз баҳри онк андар ёфтан дӣданӣҳо аз рангҳо ва шаклҳо ки ин бар тбиътҳости вази ҳаракатҳо мари нафасро бад-ӣн қӯтаст ки зери он маъданаст ки гуфтем ва ин қӯти мари сўртҳоءи ҷисмиро бипазираду мари онро пеши ҳоси куллӣ барад ки он нафасасту нафаси мари онро бмёнҷии ин қӯт бишносад ва тасаввур кунадаш ва тамиз кунад то бидонади кони ранг чаҳ чиз буду шакл чаҳ чизе буд .

یکی قوتش بیننده است، و مر او را جای‌اندر میانه سیاهی چشم است بزیر آن پوست روشن که هر که بچشم کسی‌اندر نگه کرد، صورت خویش را‌اندرو ببیند، و مر او را بدین سبب مردمک چشم گویند، از بهر آنک‌اندر یافتن دیدنیها از رنگها و شکلها که این بر طبیعتهاست وز حرکت‌ها مر نفس را بدین قوت است که زیر آن معدن است که گفتیم و این قوت مر صورتهاء جسمی را بپذیرد و مر آن را پیش حاس کلی برد کة آن نفس است و نفس مر آن را بمیانجی این قوت بشناسد و تصور کندش و تمیز کند تا بداند کآن رنگ چه چیز بود و شکل چه چیزی بود.

Ва ҳамчунин дигари қӯти нафаси кон шунавоӣаст , ҷои он андрсўрох гӯшаст аз бҳрондр ёфтан овозҳо маънии дор ва бемаъниро ,у сӯрати овозу сухан мавҷ ҳавост нодӣдании бхлоФи мадраки ҳости бинанда ,у ончии ин ҳост низ андар ёбад аз маҳсусоти хеш , онрои баростии пеши ҳоси куллӣ барад ки он нафасаст , то нафаси мари онро тамиз кунад .

و همچنین دیگر قوت نفس کآن شنوایی است، جای آن‌اندرسوراخ گوش است از بهراندر یافتن آوازها معنی دار و بی معنی را، و صورت آواز و سخن موج هواست نادیدنی بخلاف مدرک حاست بیننده، و آنچه این حاست نیز‌اندر یابد از محسوسات خویش، آنرا براستی پیش حاس کلی برد که آن نفس است، تا نفس مر آن را تمیز کند.

Ва ҳамчунин бадӣгари қӯт ки он чшндаҳаст , ҷои андари зери пӯсти сар забонаст аз баҳр ёфтан мижаҳороу ончи ин ҳост андар ёбад низ бхлоФ онаст ки он ду ҳост андар ёфтаст ки пеши азин ёд кардем ,у мадраки хешро ин ҳост низ бнФси расонад ки худованди ин қӯт ҳо ӯст .

و همچنین بدیگر قوت که آن چشنده است، جای‌اندر زیر پوست سر زبان است از بهر یافتن مژه‌ها را و آنچ این حاست‌اندر یابد نیز بخلاف آنست که آن دو حاست‌اندر یافتست که پیش ازین یاد کردیم، و مدرک خویش را این حاست نیز بنفس رساند که خداوند این قوت ‌ها اوست.

Ва ҳамчунин чаҳоруми қӯти нафас ки мадрак ӯст қӯт бўиндаҳаст ,у ҷои ин қӯти андари сўрохҳоء бинӣаст сипас пардаи ӣӣ ки мағз сипас он пардааст , ва ин ҳости мари буиҳоро андар ёбад ки он на дӣданӣаст ва на шуниданӣ ва на чашеданӣ ,у ончи ин ҳост андар ёбад аз мадракоти хеш , низ мари онро бнФси расонад ки ҳиси куллӣ мар ӯ рост .

و همچنین چهارم قوت نفس که مدرک اوست قوت بوینده است، و جای این قوت‌اندر سوراخهاء بینی است سپس پرده ئی که مغز سپس آن پرده است، و این حاست مر بویها را‌اندر یابد که آن نه دیدنی است و نه شنودنی و نه چشیدنی، و آنچ این حاست‌اندر یابد از مدرکات خویش، نیز مر آن را بنفس رساند که حس کلی مر او راست.

Ва панҷуми қӯти нафас ки ан бсоўндаҳаст андар ҳама ҷасадаст парогандау бхосаҳтар андари зери пӯсти сари ангуштон дастаст ки бадви нарму дурушту мутаҳаррику сокину гарму сардро андар ёбад ,у ончи ин ҳост андар ёбад бхлоФ онаст ки он дигар ҳостҳо андар ёфтаанд ,у мадраки хешро ин мадрак низ пеши нафаси барад ки мадрак куллӣ ӯст . Пас зоҳир кардем ки нафасро панҷ қӯтаст аз баҳри панҷ гӯнаи мадрак ,у феъл ҳар қӯтӣ аз қӯти ҳоء ӯ андари мадраку маҳсуси хеш идрок ӯст ,у онч маҳсус ӯст мадрак ӯст .

و پنجم قوت نفس که ان بساونده است‌اندر همه جسدست پراگنده و بخاصه‌تر‌اندر زیر پوست سر انگشتان دست است که بدو نرم و درشت و متحرک و ساکن و گرم و سرد را‌اندر یابد، و آنچ این حاست‌اندر یابد بخلاف آنست که آن دگر حاست ها‌اندر یافته‌اند، و مدرک خویش را این مدرک نیز پیش نفس برد که مدرک کلی اوست. پس ظاهر کردیم که نفس را پنج قوت است از بهر پنج گونه مدرک، و فعل هر قوتی از قوت‌هاء او‌اندر مدرک و محسوس خویش ادراک اوست، و آنچ محسوس اوست مدرک اوست.

Онгоҳ гӯйем бибояд донистан ки ҳар яке аз ин қӯти ҳоء андар ёбанда чу мари он андар ёфтан хешро андар ёбад , аз он андар ёфтан худ мафъӯл шавад , аънӣ чу чашм бингарад сӯии чизе ки мар ӯро алвон ( ва ) шакласт , қӯти бинандаи мари он лавну шаклро бпзирФтнии муҷаррад бе ҳеҷ ҳиўлӣ , ва бидон лавн ва бидон шакл шавад то мари онро андар ёбад . Пас ин бинанда фоилӣ бошад ки ҳамеи бФъли хеш мафъӯл шавад , аз баҳри онки он дӣданӣ сипас аз анк бинанда бинад баҳол хеш монаду бинанда ки мари он лавну шаклро бипазирад аз ҳоли хеши бигардад . Пас зоҳир кардем ки андар ёбанда аънии мадрак аз андар ёфтан хеши ҳаме мафъӯл шавад ,у ҳолаши ҳамеи бигардад ва андар ёфта баҳол хеш бимонад .

آنگاه گوییم بباید دانستن که هر یکی از این قوت‌هاء‌اندر یابنده چو مر آن‌اندر یافتن خویش را‌اندر یابد، از آن‌اندر یافتن خود مفعول شود، اعنی چو چشم بنگرد سوی چیزی که مر او را الوان (و) شکل است، قوت بیننده مر آن لون و شکل را بپذیرفتنی مجرد بی هیچ هیولی، و بدان لون و بدان شکل شود تا مر آنرا‌اندر یابد. پس این بیننده فاعلی باشد که همی بفعل خویش مفعول شود، از بهر آنک آن دیدنی سپس از انک بیننده بیند بحال خویش ماند و بیننده که مر آن لون و شکل را بپذیرد از حال خویش بگردد. پس ظاهر کردیم که‌اندر یابنده اعنی مدرک از‌اندر یافتن خویش همی مفعول شود، و حالش همی بگردد و‌اندر یافته بحال خویش بماند.

Ва ин дақиқаро аз баҳри он гуфтем ки гуруҳе гуфтанд : агар мо мари мубдиъи ақлро бъқл андар ёбем онгоҳи ақл фоил бошаду мубдиъ ӯ субҳонаи мафъӯли авбошад , ва ин раво набошад . Ва мо бинмудем уқалоро бад-ӣни далели ақлӣ ки ақли мари мубдиъи хешро андар ёбад босаботи маҳзи барӣ аз ҳамаи сФтҳоءи маҳсусоту маъқӯлот ,у мубдиъи ҳақи субҳонаи мафъӯл ақл набошад , бали ақли бнўр андар ёфтан мар ӯро босаботи муҷарради шарафу нури пазирад ,у инфеъоли сӯй ақл бошад на сӯии бории субҳонау таъолӣ . Ва ин ҷавобӣ шоФӣаст марин суолро бородти ақлӣ .

و این دقیقه را از بهر آن گفتیم که گروهی گفتند: اگر ما مر مبدع عقل را بعقل‌اندر یابیم آنگاه عقل فاعل باشد و مبدع او سبحانه مفعول اوباشد، و این روا نباشد. و ما بنمودیم عقلا را بدین دلیل عقلی که عقل مر مبدع خویش را‌اندر یابد باثبات محض بری از همه صفتهاء محسوسات و معقولات، و مبدع حق سبحانه مفعول عقل نباشد، بل عقل بنور‌اندر یافتن مر او را باثبات مجرد شرف و نور پذیرد، و انفعال سوی عقل باشد نه سوی باری سبحانه و تعالی.و این جوابی شافی است مرین سوال را بارادت عقلی.

Ва ҳукамо гуфтанд : замони баса қисмаст . Яке ҳозир чу имрӯз ва ин соъат , вдигри гузашта чун дайу прир , всаҳи дигари оянда чун фардо ва пас фардо . Ва чизҳоءи замонӣ низ бад-ӣни се қисмаст . Пас гуфтанд : чашм олатаст мари идроки чизеро ки ҳозираст имрӯз ,у гӯш олатаст мари идроки чизеро ки дайу прирбўдст ва гузаштааст ,у фикрат олатаст мари идроки чизеро ки фардо ва пас фардо хоҳад бӯдан . Ва гФтндкаҳи ақл олатаст мродроки мубдиъотро на мари идроки мубдиъро вллаҳи алҳмду алмнаҳ .

و حکما گفتند: زمان بسه قسم است. یکی حاضر چو امروز و این ساعت، ودیگر گذشته چون دی و پریر، وسه دیگر آینده چون فردا و پس فردا. و چیزهاء زمانی نیز بدین سه قسم است. پس گفتند: چشم آلت است مر ادراک چیزی را که حاضرست امروز، و گوش آلت است مر ادراک چیزی را که دی و پریربودست و گذشته است، و فکرت آلت است مر ادراک چیزی را که فردا و پس فردا خواهد بودن. و گفتندکه عقل آلت است مرادراک مبدعات را نه مر ادراک مبدع را ولله الحمد و المنه.