Андарин ду байт ду саволаст , ва ҳар дуро баҳам аз он нбштм ки ҳар ду саволи бикдигри пайваста буд . Ин марди ҳамеи пурсад ки чаро хонаи офтоби мари асадро ниҳоданду хонаи моҳи марои саратонро ниҳоданд берун аз дигари хонҳо ?у дигари ҳамеи пурсад ки чаро мари ҳрстораҳи ӣиро азпнҷи ситораи раванда ки он берун аз офтоб ва моҳаст андари фалаки ду хонааст ,у мари офтоброу моҳро яке хона беш нест ? ва ҳар яке (ро ) азин ( ду ) савол ҷавобӣ дигараст .

‌اندرین دو بیت دو سؤالست، و هر دو را بهم از آن نبشتم که هر دو سؤال بیکدیگر پیوسته بود. این مرد همی پرسد که چرا خانه آفتاب مر اسد را نهادند و خانه ماه مرا سرطان را نهادند بیرون از دیگر خانها؟ و دیگر همی پرسد که چرا مر هرستاره‌ئی را ازپنج ستاره رونده که آن بیرون از آفتاب و ماهست‌اندر فلک دو خانه است، و مر آفتاب را و ماه را یکی خانه بیش نیست؟ و هر یکی (را) ازین (دو) سؤال جوابی دیگرست.

Ҷавоб онч гуфт « чаро хонаи офтоби мари бурҷи асадро ниҳодаанд ( ва ) хонаи моҳи мари бурҷи саратонро ниҳодаанд ? » онаст ки гӯйем : офтобу моҳро андари оламу бхосаҳи андари онч бар ҳамин замин бӯда шавад аз маволеди асари бештар аз онаст ки мари дигари ситорагони рост . Аммо бешии асари офтобро андари маволеди олам иллат онаст ( ки ) ҷурми офтоб аз ҳамаи аҷроми азимтару қавӣ тараст ,у мадор ӯ андар фалак чаҳорумаст ки он қалб афлокасту маъдан манба нураст ,у нури моҳу дигари кавокиби ҳама аз офтобаст ,у аҳволи олами боътдол ӯ муътадиласту бонқлоб ӯ мунқалибаст . Пас ҷурми олами бакулят шахсеаст ки рӯҳи он шахси ҷурми офтоб мунираст . Ва чашми бозкрдни шкўФҳоу тоза рӯй шудани кӯҳу сҳорӣу ороиш пазируфтани миўҳоу дарахтону бедор шудани ҷонварон аз хоб бидон вақт ки офтоб аз матлаъи хеши сар бар кунад , бар дурустии ин қавл ки гуфтам : « офтоби рӯҳ ин оламаст » гўои мост . Ва аммо бешии асари моҳи андари маволеди оламу ҳудуси мзонбу тағайюри аҳволи ҳавоу табдили асбоби рӯзгори бсбби моҳи боонк ӯ аз дигари кавокиби сайёраи бҷрми хрдтрст аз онаст кӯи наздиктар ситорааст базмин ,у осори дигари кавокиб каз маркази олами аънии замин давранд , ҳарчанд ки аҷроми эшон бузургтар сет , босори моҳи кӯи базмин нздиктрсти ҳаме тағайюр пазиранд ва мтбдл шаванд , пас мари офтоброу моҳро бад-ӣни сабаб ки асар ҳар ду андар олам бештараст аз осори дигркўокби бад-ӣни ълтҳоءи мухталиф ки ёд кардем , мўослтӣу мҷонстӣ ва мқорнтӣаст ки мари дигари кавокибро боФтоб он нест ; бали бештар аз авқот чу офтоб ғоиб шавад , моҳи мар ӯро чу хлиФтӣ ва вазирӣаст ки нури ӯро сипас аз ғайбат ӯ боҳилли замини ҳамеи расонад . Пас бсбби ин мўослт ки миёни ин ду кавкабаст , ки равшаноӣ ( яке ) ҳамеи бурузи бмои рсдўи равшанои он дигари ҳамеи бшб қӯт гирад , офтобро султон рӯз гуфтанду моҳро султони шаб .

جواب آنچ گفت «چرا خانه آفتاب مر برج اسد را نهاده‌اند (و) خانه ماه مر برج سرطان را نهاده‌اند؟» آنست که گوییم: آفتاب و ماه را‌اندر عالم و بخاصه‌اندر آنچ بر همین زمین بوده شود از موالید اثر بیشتر از آن است که مر دیگر ستارگان راست. اما بیشی اثر آفتاب را‌اندر موالید عالم علت آنست (که) جرم آفتاب از همه اجرام عظیم‌تر و قوی‌تر است، و مدار او‌اندر فلک چهارمست که آن قلب افلاکست و معدن منبع نورست، و نور ماه و دیگر کواکب همه از آفتابست، و احوال عالم باعتدال او معتدل است و بانقلاب او منقلبست. پس جرم عالم بکلیت شخصی است که روح آن شخص جرم آفتاب منیر است. و چشم بازکردن شکوفها و تازه روی شدن کوه و صحاری و آرایش پذیرفتن میوها و درختان و بیدار شدن جانوران از خواب بدان وقت که آفتاب از مطلع خویش سر بر کند، بر درستی این قول که گفتم: «آفتاب روح این عالمست» گوای ماست. و اما بیشی اثر ماه‌اندر موالید عالم و حدوث مذانب و تغیر احوال هوا و تبدیل اسباب روزگار بسبب ماه باآنک او از دیگر کواکب سیاره بجرم خردترست از آن است کو نزدیکتر ستاره است بزمین، و آثار دیگر کواکب کز مرکز عالم اعنی زمین دور‌اند، هرچند که اجرام ایشان بزرگتر‌ست، بآثار ماه کو بزمین نزدیکترست همی تغیر پذیرند و متبدل شوند، پس مر آفتاب را و ماه را بدین سبب که اثر هر دو‌اندر عالم بیشترست از آثار دیگرکواکب بدین علتهاء مختلف که یاد کردیم، مواصلتی و مجانستی و مقارنتی است که مر دیگر کواکب را بآفتاب آن نیست؛ بل بیشتر از اوقات چو آفتاب غایب شود، ماه مر او را چو خلیفتی و وزیری است که نور اورا سپس از غیبت او باهل زمین همی رساند. پس بسبب این مواصلت که میان این دو کوکب است، که روشنایی (یکی) همی بروز بما رسدو روشنایی آن دیگر همی بشب قوت گیرد، آفتاب را سلطان روز گفتند و ماه را سلطان شب.

Ва бар мқтсоءи эътидоли рӯзгор аз фалаки он шаш бурҷро ки он як нима фалакаст андари вилоят офтоб ниҳоданд кӯи султон ( рӯзаст , ва шаш бурҷи дигарро ки он дигар нима фалакаст андари вилояти моҳи нҳодндкўи султон ) шабаст ,у бад-ӣни сабаби фалакро бадв қисм ниҳоданд : шаш бурҷ аз ҷониби офтоб ва шаш бурҷ аз ҷониби моҳи ночораи ду хона бошад баробари якдигар : он яке хонаи офтоб будӣ ( ва он дигари хонаи моҳ будӣ ) то фалаки бадви қисм ( шавадӣ . ) ва ҳар яке азин ду подшоҳро хона ӯ бар сари вилоят ӯ будӣ то бохри вилояти он султони дигар буд . Ва ин ду хонаро бо ҳамл ва ҳут набоист ниҳодан , ки он оғозу анҷоми буруҷ буд , то аз сари авҷ шояд гирифтан ки он бартарин нуқтаи ӣӣ буд аз сайри кавокиб бар ҷониби қутби шимолӣ , ва он саратонаст ки офтоб аз он бртрншўди сӯии қутби шимолӣ . Ва он бурҷӣ мунқалибаст ки чун офтоб онҷо расад оламро табъ дигар шавад вази гармӣ ватарӣ бгрмӣ ва хушкӣ расад . Ва агрхонаҳи офтоби ҳамлро нҳодндӣу хонаи моҳи ҳутро , як султон (ро ) хона бар сар вилоят афтодӣу дайгариро биёбони вилоят , вази ду султон раво набошад ки якеро хона бар сар вилоят бошад ва якеро бпоёни вилоят . Пас бад-ӣни сабаби марин тақсим (ро ) аз авҷ офтоб гирифтанд ,у сари авҷ аз иксўии саратон буд , ва аз дигари сӯи асад . Ва воҷиби он буд ки хонаи офтоби мари саратонро нҳодндӣ аз баҳри онк саратон бартараст аз асдсўии қутби шимолӣ ,у офтоби шарифтар сет аз моҳ , ва ҷое ( ки ) баландтараст мари подшоҳи шарифтарро сазовортар бошад . Влкни саратони бурҷии обӣ буду офтоби кавкабии оташӣ ,у асади бурҷии оташӣ буду моҳи кавкабии обӣ ва ин вазъ на бар мқтзоءи ҳикмат будӣ ки кавкаби оташии андари хонаи обӣ будӣу кавкаби обии андари хонаи оташӣ . Пас хонаи офтоби мари асадро ниҳоданд ки баробари саратон буду оташӣ буд ҳамчун худованди хеш ,у хонаи моҳ ( мар ) саратонро ниҳоданд ки баробари хонаи офтоб буд ( ва ) ҳамчуи худованди хеши обӣ буд .

و بر مقتصاء اعتدال روزگار از فلک آن شش برج را که آن یک نیمه فلکست‌اندر ولایت آفتاب نهادند کو سلطان (روزست، و شش برج دیگر را که آن دیگر نیمه فلکست‌اندر ولایت ماه نهادندکو سلطان) شبست، و بدین سبب فلک را بدو قسم نهادند: شش برج از جانب آفتاب و شش برج از جانب ماه ناچاره دو خانه باشد برابر یکدیگر: آن یکی خانه آفتاب بودی (و آن دیگر خانه ماه بودی) تا فلک بدو قسم (شودی.) و هر یکی ازین دو پادشاه را خانه او بر سر ولایت او بودی تا بآخر ولایت آن سلطان دیگر بود.و این دو خانه را با حمل و حوت نبایست نهادن، که آن آغاز و انجام بروج بود، تا از سر اوج شاید گرفتن که آن برترین نقطه‌ئی بود از سیر کواکب بر جانب قطب شمالی، و آن سرطانست که آفتاب از آن برترنشود سوی قطب شمالی. و آن برجی منقلبست که چون آفتاب آنجا رسد عالم را طبع دیگر شود وز گرمی و تری بگرمی و خشکی رسد. و اگرخانه آفتاب حمل را نهادندی و خانه ماه حوت را، یک سلطان (را) خانه بر سر ولایت افتادی و دیگری را بیابان ولایت، وز دو سلطان روا نباشد که یکی را خانه بر سر ولایت باشد و یکی را بپایان ولایت. پس بدین سبب مرین تقسیم (را) از اوج آفتاب گرفتند، و سر اوج از یکسوی سرطان بود، و از دیگر سو اسد.و واجب آن بود که خانه آفتاب مر سرطان را نهادندی از بهر آنک سرطان برترست از اسدسوی قطب شمالی، و آفتاب شریفتر‌ست از ماه، و جایی (که) بلندترست مر پادشاه شریفتر را سزاوارتر باشد.ولکن سرطان برجی آبی بود و آفتاب کوکبی آتشی، و اسد برجی آتشی بود و ماه کوکبی آبی و این وضع نه بر مقتضاء حکمت بودی که کوکب آتشی‌اندر خانه آبی بودی و کوکب آبی‌اندر خانه آتشی. پس خانه آفتاب مر اسد را نهادند که برابر سرطان بود و آتشی بود همچون خداوند خویش، و خانه ماه (مر) سرطان را نهادند که برابر خانه آفتاب بود (و) همچو خداوند خویش آبی بود.

Вилояти фалаки бад-ӣни тақсими миёни ин ду султон ва панҷ ҳошит қисмат шуд чунин ки нигоштем :

ولایت فلک بدین تقسیم میان این دو سلطان و پنج حاشیت قسمت شد چنین که نگاشتیم:

Ва тақрир кардем ки чаро хонаи офтоби асадро ниҳодаанду хонаи моҳи саратонро ниҳодаанд , бо онки ин суол лозим нест аз баҳри онк худоӣ гуфтааст кин чунинаст , бали ин ном зад аҳл саноат тинҷем кардаанд . Аммо фалаки бдўоздаҳи бурҷ мнқсмаст , влкн ҳар як бФкрти софи барин фалак нигарад ,у қурси офтобро кӯи бмсоҳти сдўи шаст ва чаҳор бор чанд кара хокаст бмқдори қурсии биндчнди як бадасти андари як бадаст , донад ки бар фалак на сӯрат баррааст ва на сӯрати харчанг , бал каз он ситорагон ки андар бурҷ ҳамласт ҳар якеро ҳазор фарсанг масофатаст . Валикини ин номҳо мавзӯаст : бҳкми он ҳиӣотҳо каз ситорагон бар мисолии ҳамеи бенанд , мари он (ро ) номӣ ниҳодаанд . Ва мо бар мқтзоءи мавзӯъоти аҳли ин саноати ин ҷавобро ки мақдамони эшон бад-ӣн мақаранд , ҷавоби ин масаълаи додем . Ин ҷавоби он саволаст ки гуфт « чаро хонаи офтоби асадро ниҳоданду хонаи моҳи саратонро ниҳоданд ? »

و تقریر کردیم که چرا خانه آفتاب اسد را نهاده‌اند و خانه ماه سرطان را نهاده‌اند، با آنک این سوال لازم نیست از بهر آنک خدای گفته است کاین چنین است، بل این نام زد اهل صناعت تنجیم کرده‌اند.اما فلک بدوازده برج منقسم است، ولکن هر یک بفکرت صاف برین فلک نگرد، و قرص آفتاب را کو بمساحت صدو شصت و چهار بار چند کره خاک است بمقدار قرصی بیندچند یک بدست‌اندر یک بدست، داند که بر فلک نه صورت بره است و نه صورت خرچنگ، بل کز آن ستارگان که‌اندر برج حملست هر یکی را هزار فرسنگ مسافتست. ولیکن این نامها موضوعست: بحکم آن هیئاتها کز ستارگان بر مثالی همی بینند، مر آن (را) نامی نهاده‌اند. و ما بر مقتضاء موضوعات اهل این صناعت این جواب را که مقدمان ایشان بدین مقرند، جواب این مسئله دادیم. این جواب آن سؤال است که گفت «چرا خانه آفتاب اسد را نهادند و خانه ماه سرطان را نهادند؟»

Ва аммо ҷавоб ончӣ гуфт « чаро мари ду якеро азин ду султон ки офтоб ва моҳаст як хона беш нест андари фалак ,у мари панҷ ситораро ҳар якеро андрФлки ду хонааст , яке аз ҷониби офтоб ва яке аз ҷониби моҳ ? » онаст ки гӯйем : ин ҳафт ситораи сайёра ки мудаббирон оламанд , бмнзлти даст афзорҳоанд мари нафаси куллиро аз баҳри сохтани ашхоси мўолидъолми бтоииди ақли куллӣ . Ва ниҳояти ин сунъи сӯрат шахс мардумаст ки он некӯтар сӯратӣаст , чунонк хдоء таъолӣ гуфт : қавла «у сўркми Фоҳсни сўркм » . Вазин ҳафт кавокиби ду султонанд ки асари эшон қавӣ тараст андари маснӯъот , чунонк иллати афзӯнии асари эшонро пеши азин ёд кардем , ва панҷ кавкаби дигари мисол ходимонанд мари ин ду султонро андарин сунъ ки сохта шудааст ,у ҳосил ҳаме ояд ки охири он ҷасад мардумаст бо ин олтҳоءи ҳукмӣ , ва шоиста ёфтан илм ва ҳикматаст .

و اما جواب آنچه گفت «چرا مر دو یکی را ازین دو سلطان که آفتاب و ماه است یک خانه بیش نیست‌اندر فلک، و مر پنج ستاره را هر یکی را‌اندرفلک دو خانه است، یکی از جانب آفتاب و یکی از جانب ماه؟» آنست که گوییم: این هفت ستاره سیاره که مدبران عالم‌اند، بمنزلت دست افزارها‌اند مر نفس کلی را از بهر ساختن اشخاص موالیدعالم بتایید عقل کلی. و نهایت این صنع صورت شخص مردمست که آن نیکوتر صورتیست، چنانک خداء تعالی گفت: قوله «و صورکم فاحسن صورکم». وزین هفت کواکب دو سلطان‌اند که اثر ایشان قوی‌تر است‌اندر مصنوعات، چنانک علت افزونی اثر ایشان را پیش ازین یاد کردیم، و پنج کوکب دیگر مثال خادمان‌اند مر این دو سلطان را‌اندرین صنع که ساخته شده است، و حاصل همی آید که آخر آن جسد مردمست با این آلتهاء حکمی، و شایسته یافتن علم و حکمت است.

Ва пас азон ки фалаки миёни ин ду султони бадв қисм шуд чунонк гуфтем , ва шаш бурҷ аз фалаки андари вилоят офтобанд ва шаш бурҷи андари вилояти моҳ , офтоби мари Уторидро кӯ сипас аз моҳи наздиктар кавкабӣаст ҳам паҳлавии хеши андари ҷониби хеши хона ӣӣ дод , ва он хонаи бурҷ сунбулааст . Ва моҳ низ ки дигар султон ӯст мари Уторидро ҳам паҳлавии хеши андари ҷониби хеши хонаи ӣӣ дигар дод , ва он бурҷ ҷавзост . Ва пас аз ( он ) офтоби мари Зуҳраро ҳам паҳлавии Уториди андари ҷониби хеши хона ӣӣ дод , ва он хона бурҷ мизонаст . Ва моҳ низ мари Зуҳраро андари ҷониби хеши хона ӣӣ дод , ва он хонаи бурҷ савраст . Онгоҳи офтоб ( мар ) миррӣхро кӯи бартар аз Зуҳрааст андари ҷониби хеши хона ӣӣ дод , ва он хона бурҷ ақрабаст . Ва моҳ низ мар ӯро андари ҷониби хеши хона ӣӣ дод , ва он хона бурҷ ҳамласт . Ва аз пас аз он офтоби мари муштариро андари ҷониби хеши хона ӣӣ дод ( ва он хонаи бурҷ қавсаст . Ва моҳ низ мар ӯро андари ҷониби хеши хона ӣӣ дод ) ва он хона бурҷ ҳутаст . Вази он бартари Зуҳал буд : офтоби мар ӯро андари ҷониби хеши хона ӣӣ дод , ва он хонаи бурҷ ҷаддӣаст . Ва моҳ низ мари Зуҳалро андари ҷониби хеши хона ӣӣ дод , ва он хонаи бурҷ далваст . Ин тақсим бад-ӣнаст ки ин ходимони ин дўподшоаҳ панҷ буданду бадв қисм шуданд . Пас воҷиб омад ки ҳар якеро азишон андари ҷониб ( ҳар ) подшоҳии хона ӣӣ бошад , то эҳсон ҳар ду подшоҳи баростӣ ( ҳар ) яке (ро ) аз эшон бирасад ,у бтосироини олатҳоу дасти афзорҳо нафаси куллӣ сӯрати мардумро ки он шарифтару тамомтар сӯратӣаст ҳаме нагорд .

و پس ازآن که فلک میان این دو سلطان بدو قسم شد چنانک گفتیم، و شش برج از فلک‌اندر ولایت آفتاب‌اند و شش برج‌اندر ولایت ماه، آفتاب مر عطارد را کو سپس از ماه نزدیکتر کوکبی است هم پهلوی خویش‌اندر جانب خویش خانه‌ئی داد، و آن خانه برج سنبله است. و ماه نیز که دیگر سلطان اوست مر عطارد را هم پهلوی خویش‌اندر جانب خویش خانه‌ئی دیگر داد، و آن برج جوزاست. و پس از (آن) آفتاب مر زهره را هم پهلوی عطارد‌اندر جانب خویش خانه‌ئی داد، و آن خانه برج میزانست. و ماه نیز مر زهره را‌اندر جانب خویش خانه‌ئی داد، و آن خانه برج ثور است. آنگاه آفتاب (مر) مریخ را کو برتر از زهره است ‌اندر جانب خویش خانه‌ئی داد، و آن خانه برج عقربست. و ماه نیز مر او را‌اندر جانب خویش خانه‌ئی داد، و آن خانه برج حملست. و از پس از آن آفتاب مر مشتری را‌اندر جانب خویش خانه‌ئی داد (و آن خانه برج قوس است. و ماه نیز مر او را‌اندر جانب خویش خانه‌ئی داد) و آن خانه برج حوتست. وز آن برتر زحل بود: آفتاب مر او را‌ اندر جانب خویش خانه‌ئی داد، و آن خانه برج جدی است. و ماه نیز مر زحل را‌اندر جانب خویش خانه‌ئی داد، و آن خانه برج دلو است. این تقسیم بدین است که این خادمان این دوپادشاه پنج بودند و بدو قسم شدند. پس واجب آمد که هر یکی را ازیشان‌اندر جانب (هر) پادشاهی خانه‌ئی باشد، تا احسان هر دو پادشاه براستی (هر) یکی (را) از ایشان برسد، و بتاثیراین آلتها و دست افزارها نفس کلی صورت مردم را که آن شریفتر و تمام‌تر صورتی است همی نگارد.

Онгоҳ гӯйем ки ( аз ) таъсии офтоби андари таркиби мардум ,у дил ҳосил шуд ки он маъдану мураккаб рӯҳаст , ва ин олати андари ҷўФ ва миёна ҷасадаст чунонк офтоби андар ҷўФ афлокаст ,у зиндагии олам андар офтобаст чунонк зиндагии мардум андар диласт . Ва табиати дили гарм ( ва ) хушкасту маъдани ҳарорат ғарӣзӣаст , аз баҳри онк аз таъсии офтоби ҳосил шудааст кўмоиаҳи ҳарорат табиӣаст . Ва аз таъсии моҳи кӯ султон дигараст андари таркиби мардуми мағзи сар ҳосил шудаст , кӯи сард ва тараст бтбъи моҳ . Ва мағзи сари қамару маскани нафас нотиқаасту ҷои тахайюлу ҳифзу зикри тмиизст . Вмғзи сари баса қисматаст наздики ҳукамо : қисми пешини азуи мари тахайюл (ро )аст , ки нафаси бад-ӣни қисм тахайюл кунаду мари сўртҳоءи дӣданӣу шуниданиро , ки роҳи илми сӯии нафаси ин ду роҳаст : яке бенаӣу дигари шнўоӣӣ . Ва қисми миёнгини азмғзсри мрҳФзи рост ки нафаси бадв ёд гирад дӣданӣҳоу шнўдниҳо (ро ) . Ва қисми пасин аз мағзи сари мари зикри рост ки нафас бидон қисм ёд кунад мари ёди гирифтҳоро . Ва миёни дилу миёни мағзи сар пайвастагӣаст , чунонк миёни офтоб ва моҳ пайвастагӣаст ,у эътидоли сардӣ ватарӣ мағзи сар аз гармӣу хушкӣ диласт ки бадв пайвастааст , чунонк нуру феълу ҷамоли мари моҳро аз офтобаст ки бадв пайвастааст . Ва тафаккурҳоро оғоз аз диласт . Онгоҳи мронро ки андрдл падед ояд аз ҳаводиси фикрии дил бар мағз арза кунад ,у нафас ки ҷой ӯ андар мағзаст андари он тааммул кунад боқисоми мағзи кони дасти аФзорҳоء феъл ӯст , то савоби онро аз хатои падеди орад .

آنگاه گوییم که (از) تاثیر آفتاب‌اندر ترکیب مردم، و دل حاصل شد که آن معدن و مرکب روح است، و این آلت‌اندر جوف و میانه جسدست چنانک آفتاب‌اندر جوف افلاکست، و زندگی عالم‌اندر آفتابست چنانک زندگی مردم‌اندر دلست. و طبیعت دل گرم (و) خشکست و معدن حرارت غریزی است، از بهر آنک از تاثیر آفتاب حاصل شده است کو مایه حرارت طبیعی است. و از تاثیر ماه کو سلطان دیگرست‌اندر ترکیب مردم مغز سر حاصل شدست، کو سرد و ترست بطبع ماه.و مغز سر قمر و مسکن نفس ناطقه است و جای تخیل و حفظ و ذکر تمییزست. ومغز سر بسه قسمت است نزدیک حکما: قسم پیشین ازو مر تخیل (را) است، که نفس بدین قسم تخیل کند و مر صورتهاء دیدنی و شنودنی را، که راه علم سوی نفس این دو راه است: یکی بینایی و دیگر شنوائی. و قسم میانگین ازمغزسر مرحفظ راست که نفس بدو یاد گیرد دیدنیها و شنودنیها (را). و قسم پسین از مغز سر مر ذکر راست که نفس بدان قسم یاد کند مر یاد گرفتها را. و میان دل و میان مغز سر پیوستگی است، چنانک میان آفتاب و ماه پیوستگیست، و اعتدال سردی و تری مغز سر از گرمی و خشکی دل است که بدو پیوسته است، چنانک نور و فعل و جمال مر ماه را از آفتاب است که بدو پیوسته است. و تفکرها را آغاز از دلست. آنگاه مرآن را که‌اندردل پدید آید از حوادث فکری دل بر مغز عرضه کند، و نفس که جای او‌اندر مغزست‌اندر آن تامل کند باقسام مغز کآن دست افزارهاء فعل اوست، تا صواب آنرا از خطا پدید آرد.

Пас гӯйем ки офтоб аз олами кабӣр бмнзлт диласт аз олами сағир ки он мардумаст ,у моҳ аз олами кабӣри бмнзлт мағзаст аз олами сағир , ва панҷ ситораи равандаи мари олами кабӣрро ки мар ӯро ҳукамо « инсони кабӣр » гуфтанд , бмнзлти панҷ ҳавосаст ( мар ) мардумро ки мари ӯрои олам сағир гуфтанд , аънии Зуҳалу муштарӣу миррӣху Зуҳрау Уториди мари ин оламро бмнзлти биноӣӣу шнўоӣӣу бўёӣӣу чшоӣӣу бсоўндист ( мар ) мардумро . Ва чу мардуми бҷсдФрзнд олам кабӣрасту бнФс фарзанд куллиятаст , пас олами кабӣри бмсли ҷасад нафас куллӣаст бо ин олтҳоء ки ёд кардем . Ва бад-ӣн рӯй гуфт исои бен Марями алайҳи ассалом ки ман ҳамеи сӯии падари хеш боз шаваму падари ман андар осмонаст » бад-ӣни хабар : « ании зоҳби илои абӣу абии фии алсмоء » яъне нафаси ҷузвии ман ҳаме боз гардад сӯии нафаси куллӣ ( ки ) ӯ андар осмонаст ,у ҷҳоли уммат ӯ бпндоштнди кӯ ҳаме гуяд « ман писар худоем . » .

پس گوییم که آفتاب از عالم کبیر بمنزلت دلست از عالم صغیر که آن مردمست، و ماه از عالم کبیر بمنزلت مغز است از عالم صغیر، و پنج ستاره رونده مر عالم کبیر را که مر او را حکما «انسان کبیر»گفتند، بمنزلت پنج حواس است (مر) مردم را که مر اورا عالم صغیر گفتند، اعنی زحل و مشتری و مریخ و زهره و عطارد مر این عالم را بمنزلت بینائی و شنوائی و بویائی و چشائی و بساوندیست (مر) مردم را. و چو مردم بجسدفرزند عالم کبیرست و بنفس فرزند کلیتست، پس عالم کبیر بمثل جسد نفس کلیست با این آلتهاء که یاد کردیم. و بدین روی گفت عیسی بن مریم علیه‌السلام که من همی سوی پدر خویش باز شوم و پدر من‌اندر آسمانست» بدین خبر:«انی ذاهب الی ابی و ابی فی السماء»یعنی نفس جزوی من همی باز گردد سوی نفس کلی (که) او‌اندر آسمانست، و جهال امت او بپنداشتند کو همی گوید«من پسر خدایم.».

Ва чу ҷасади мардуми фарзанди олам кабӣраст , воҷиб ояд ки олоту ҳавос ҳар ду олами аънии кбирўи сағири баробар ва монанди якдигар бошанд . Пас гӯйем ки ( бар ) ҳикмати илоҳии бўостти ақлу нафаси куллӣ воҷиб ояд ки ин маснӯъ ки оламаст бғоити аҳком ва камол бошад . Ва моро ғояти камоли хилқати олам аз камоли хилқати хеш маълум шавад , аз баҳри онки хилқати мо ғоят ин сунъаст . Ва чу мо хилқати ҷасади хешро барин камол ёфтем ки ҳаст , ва мавҷӯдӣ нест ки мо онро бад-ӣни таркибу олоти ҳаме андар биёбем , донистем ки ин ғояти камол хилқатаст . Ва гуфтем ки воҷиб ояд ки ин олам ки ҷасад мардумаст ӯро фарзанди ҳам бад-ӣн сӯрат бошад ки сӯрати ин фарзанд ӯст , аз баҳри онк ҳар чизе (ро ) фарзанди ҳаме бар сӯрат ӯ зояд бетафовутӣ . Пас гуфтем : воҷиб ояд ки ҷасади мо бтркиб монанди ин оламаст бетафовутӣ . Вази баҳри он ҳамеи чигунагии таркиби оламро мисол аз таркиб мардум кардем , ва на мари чигунагии таркиби хеш (ро ) ҳамеи мисол аз таркиб олам гирем . Бо онки ин сағир аз он кабӣри падед омадааст на он кабӣри азин сағир : олами ҷасад куллӣасту ҷасади мо олам ҷузвӣаст .

و چو جسد مردم فرزند عالم کبیر است، واجب آید که آلات و حواس هر دو عالم اعنی کبیرو صغیر برابر و مانند یکدیگر باشند. پس گوییم که (بر) حکمت الهی بواسطت عقل و نفس کلی واجب آید که این مصنوع که عالمست بغایت احکام و کمال باشد. و ما را غایت کمال خلقت عالم از کمال خلقت خویش معلوم شود، از بهر آنک خلقت ما غایت این صنعست. و چو ما خلقت جسد خویش را برین کمال یافتیم که هست، و موجودی نیست که ما آن را بدین ترکیب و آلات همی‌اندر بیابیم، دانستیم که این غایت کمال خلقت است. و گفتیم که واجب آید که این عالم که جسد مردمست او را فرزند هم بدین صورت باشد که صورت این فرزند اوست، از بهر آنک هر چیزی (را) فرزند همی بر صورت او زاید بی تفاوتی. پس گفتیم: واجب آید که جسد ما بترکیب مانند این عالمست بی تفاوتی.وز بهر آن همی چگونگی ترکیب عالم را مثال از ترکیب مردم کردیم، و نه مر چگونگی ترکیب خویش (را) همی مثال از ترکیب عالم گیریم.با آنک این صغیر از آن کبیر پدید آمده است نه آن کبیر ازین صغیر: عالم جسد کلی است و جسد ما عالم جزوی است.

Ва ҳкмоءи дайн ҳақ гуфтанд ки таркиби мардум олам мухтасараст , ва гуфтанд ки таркиби мардуми азин олам бар мисоли феҳрист (аст ) аз китобии бузург ки ҳарчи андари он китоб бошад дар феҳрист аз он асарӣ падед карда бошад . Ва моро бар куллиёти чизҳо итилоъи ҷузи бостдлол аз ҷзўёт набошад ,у мари истидлолоти ақлиро ҷузи мутаъаллиқони бҳбли илоҳӣу мутамаккинон бар мақъади сидқу мтсбтони бмрсд ҳақ натавонанд гирифтан , чунонк худоӣ гуфт субҳона : қавла « снриҳми оётнои фии алоФоқу фии анФсҳм ҳатто итбини ?лаами ана алҳақ . » ва чу ёфтем офтобро бмҳли дили олами кабӣру моҳро бмҳли мағзи сари олам , гӯйем : панҷ ситораи боқии мари ҷасади оламро бмнзлт ҳавосаст аз ҷасади мо , аънии чашму гӯшу бинӣу даҳону дасти олами ин панҷ ситорааст , аънии Зуҳалу муштарӣу миррӣху Зуҳрау Уторид . Ва чунонк чашму гӯшу бинӣу даҳону дасти моро олтҳост ,у қўтҳоءи нафаси ҷузвии мо бад-ӣни олатҳо кор кунаст то дӣданӣҳоу шнўдниҳоу бўӣидниҳоу чшидниҳоу бсўдниҳои бад-ӣни олат андар ёбем ,у дили мо кон мақар рӯҳасту мағзи сари кони маҳали нафас нотиқааст бар сари ҳавоси мо подшоҳоннд чунонк гуфтеми пеши азин ки ҳарчи қўтҳоءи ҳавоси андари ёбндпиши ҳос куллӣ баранд кон нафасаст , ин панҷ кавкаб низ мари нафаси куллиро бмнзлт олтҳоء ҳавосаст ,у офтобу моҳу дилу мағз ҷасад ӯст ,у қўтҳоءи нафаси куллӣ андарин олатҳо равандааст аз баҳри ҳосил кардани ҳавоси андари мо вази баҳри ҳосил кардан дӣданӣҳоу шнўдниҳоу бўӣидниҳо .

و حکماء دین حق گفتند که ترکیب مردم عالم مختصرست، و گفتند که ترکیب مردم ازین عالم بر مثال فهرست (است) از کتابی بزرگ که هرچ‌اندر آن کتاب باشد در فهرست از آن اثری پدید کرده باشد. و ما را بر کلیات چیزها اطلاع جز باستدلال از جزویات نباشد، و مر استدلالات عقلی را جز متعلقان بحبل الهی و متمکنان بر مقعد صدق و متثبتان بمرصد حق نتوانند گرفتن، چنانک خدای گفت سبحانه: قوله «سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق.» و چو یافتیم آفتاب را بمحل دل عالم کبیر و ماه را بمحل مغز سر عالم، گوییم: پنج ستاره باقی مر جسد عالم را بمنزلت حواسست از جسد ما، اعنی چشم و گوش و بینی و دهان و دست عالم این پنج ستاره است، اعنی زحل و مشتری و مریخ و زهره و عطارد. و چنانک چشم و گوش و بینی و دهان و دست ما را آلتهاست، و قوتهاء نفس جزوی ما بدین آلتها کار کن است تا دیدنیها و شنودنیها و بوئیدنیها و چشیدنیها و بسودنیها بدین آلت‌اندر یابیم، و دل ما کآن مقر روحست و مغز سر کآن محل نفس ناطقه است بر سر حواس ما پادشاهانند چنانک گفتیم پیش ازین که هرچ قوتهاء حواس‌اندر یابندپیش حاس کلی برند کآن نفس است، این پنج کوکب نیز مر نفس کلی را بمنزلت آلتهاء حواسست، و آفتاب و ماه و دل و مغز جسد اوست، و قوتهاء نفس کلی‌اندرین آلتها رونده است از بهر حاصل کردن حواس‌اندر ما وز بهر حاصل کردن دیدنیها و شنودنیها و بوئیدنیها.

Пас чу мо ҳаме байнем ки андари ҷасади мо чашм дуаст яке сӯии дасти рост ва яке сӯии дасти чапу биноӣии андарин ду макони яке биноӣӣаст ; ва низ андари ҷасади мо гӯш давост яке сӯии росту дигари сӯии чапу қӯти шнўоӣии андарин ( ду ) макон як қӯтаст ; ва низ бинии моро ду сӯрохасту қӯти бўӣндаҳи андар ҳар ду якеаст ;у қӯти чшндаҳро андари таркиби мо ду маҳаласт яке даҳон ва яке фараҷи мубоширату даҳони бмнзлти ҷониб ростасту фараҷи бмнзлти ҷониб даст чапаст ;у олати бсўдни чизҳо моро ду дастаст яке росту дигари чапу қӯти бсоўндаҳи андар ҳар ду олат якеаст ; пас пайдост низ ки таркиби мо низ бадв қисмаст ҳамчунонк ҳукамо гуфтанд ки фалаки бадв қисмаст . Вази миёнаи сари мардум ки мари онро фарқ гӯйанду мӯӣ бар он фарқи бадви ҷониб боз уфтанд : баҳри сӯй рост уфтаду баҳри сӯии чап хаттӣаст ки фурӯд ояд Бамёни ду абрӯ ва як чашм ( сӯй ) рост монаду дигари сӯии чап , ва то миёни бинии он хат фурӯд ояд онки бинии Бамёни ду сўлохи бинии ваз он хатаст каз бинии як сўлохи сӯй рост монад ва як сӯии чап . Ва ҳамчунин ин хат фурӯдед аз чаҳор дандони пешин , ду сӯй рост монад бо як нимаи даҳон , ва ду сӯй чап монад бо дигрнимаҳи даҳон . Ва бчоҳки занах фурӯд ояд он хату Бамёни сина фурӯд гузарад , ва як даст аз он хати сӯй рост монаду дигари сӯии чап . Ва ҳамчунин он хати мари ҷасади мардумро бадв Қумаст кунад , чунонк мо афлокро бо буруҷ бидон хати бадв қисмат кардем бар муқтазии ҳикмат ки ( аз ) ҳкмоءи илоҳии қудамоу анбёءу аъиммаи ҳақу фалосифаи мисоли Бамён халқ монадаст .

پس چو ما همی بینیم که‌اندر جسد ما چشم دو است یکی سوی دست راست و یکی سوی دست چپ و بینائی‌اندرین دو مکان یکی بینائی است؛ و نیز‌اندر جسد ما گوش دواست یکی سوی راست و دیگر سوی چپ و قوت شنوائی‌اندرین (دو) مکان یک قوتست؛ و نیز بینی ما را دو سوراخست و قوت بوئنده ‌اندر هر دو یکیست؛ و قوت چشنده را‌اندر ترکیب ما دو محل است یکی دهان و یکی فرج مباشرت و دهان بمنزلت جانب راست است و فرج بمنزلت جانب دست چپست؛ و آلت بسودن چیزها ما را دو دستست یکی راست و دیگر چپ و قوت بساونده‌اندر هر دو آلت یکی است؛ پس پیداست نیز که ترکیب ما نیز بدو قسم است همچنانک حکما گفتند که فلک بدو قسم است. وز میانه سر مردم که مر آن را فرق گویند و موی بر آن فرق بدو جانب باز افتند: بهر سوی راست افتد و بهر سوی چپ خطی است که فرود آید بمیان دو ابرو و یک چشم (سوی) راست ماند و دیگر سوی چپ، و تا میان بینی آن خط فرود آید آنک بینی بمیان دو سولاخ بینی وز آن خطست کز بینی یک سولاخ سوی راست ماند و یک سوی چپ.و همچنین این خط فرود اید از چهار دندان پیشین، دو سوی راست ماند با یک نیمه دهان، و دو سوی چپ ماند با دیگرنیمه دهان. و بچاهک زنخ فرود آید آن خط و بمیان سینه فرود گذرد، و یک دست از آن خط سوی راست ماند و دیگر سوی چپ. و همچنین آن خط مر جسد مردم را بدو قمست کند، چنانک ما افلاک را با بروج بدان خط بدو قسمت کردیم بر مقتضی حکمت که (از) حکماء الهی قدما و انبیاء و ائمة حق و فلاسفه مثال بمیان خلق ماندست.

Пас пайдост кини хати ҷасади мардумро бадви қисмат ( карда )аст . Вазин панҷ олати ҳавоси як чашм ва як гӯш ва як сўлохи бинӣ ва як нимаи даҳони чшндаҳ ва як даст ( бсоўндаҳ ) сӯии дасти рост мондааст ,у дигари чашму дигари гӯшу дигари сўлохи бинӣу дигари нимаи даҳони чшндаҳу дигари дасти бсоўндаҳи сӯии ҷониб чап шудаст . Ва олтҳоءи ин панҷ ҳавоси мо бадв қисматаст андари ҷасади мо чунонк олоти он панҷ ҳавоси олами кабӣр низ бадв қисматаст бар фалак , аз баҳри онки ҳавоси мо панҷасту олот даҳаст чунин ки шарҳ кардем . Ва кавокиби сайёра низ панҷасту маконҳошон даҳаст : панҷ бар ҷониби офтоб ва панҷ бар ҷониби моҳ , аънии ҷавзоу сунбулаи ҳарду хона Уторидаст ,у Уторид якеаст бмсли ҳамчуи ду чашми мост ки ҷойҳоу олтҳоء биноӣӣанд ,у биноӣии мо якеасту савру мизон ки ҳар ду хона Зуҳраанд , ва Зуҳра якеаст бмсл чун ду гӯши мост ки ҳар ду ҷойҳоу олтҳоء шнўоӣӣанд ,у шнўоӣии мо якеаст . Ва ҳамлу ақраб ки ҳар ду хонҳоء миррӣханд , ва миррӣх якеаст бмсл чун ду сўлохи бинии мост ки ҳар ду ( сўлох ) бинии ҷоиҳоء бўёӣӣанд ,у қӯти бўиндаҳи мо якеаст . Ва ҳуту қавс ки ҳар ду хонҳоء муштарӣанд , ва муштарӣ якеаст , чун ду ҷониби даҳони мо андака ҳар ду ҷой чашедананд ,у қӯти чшндаҳ мо якеаст . Ва ҷаддӣу далв ( ки ) ҳар ду хонҳоء Зуҳаланд , ва Зуҳал якеаст , ҳамчунонк ду дасти мо ҳар ду ҷоиҳоءи қӯт бсоўндаҳанд ,у қӯти бсоўндаҳ мо якеаст .

پس پیداست کین خط جسد مردم را بدو قسمت (کرده) است. وزین پنج آلت حواس یک چشم و یک گوش و یک سولاخ بینی و یک نیمه دهان چشنده و یک دست (بساونده) سوی دست راست مانده است، و دیگر چشم و دیگر گوش و دیگر سولاخ بینی و دیگر نیمه دهان چشنده و دیگر دست بساونده سوی جانب چپ شدست. و آلتهاء این پنج حواس ما بدو قسمت است‌اندر جسد ما چنانک آلات آن پنج حواس عالم کبیر نیز بدو قسمت است بر فلک، از بهر آنک حواس ما پنج است و آلات ده است چنین که شرح کردیم. و کواکب سیاره نیز پنج است و مکانهاشان ده است: پنج بر جانب آفتاب و پنج بر جانب ماه، اعنی جوزا و سنبله هردو خانه عطاردست، و عطارد یکی است بمثل همچو دو چشم ماست که جایها و آلتهاء بینائی‌اند، و بینائی ما یکی است و ثور و میزان که هر دو خانه زهره‌اند، و زهره یکیست بمثل چون دو گوش ماست که هر دو جایها و آلتهاء شنوائی‌اند، و شنوائی ما یکی است. و حمل و عقرب که هر دو خانهاء مریخ‌اند، و مریخ یکیست بمثل چون دو سولاخ بینی ماست که هر دو (سولاخ) بینی جایهاء بویائی‌اند، و قوت بوینده ما یکی است. و حوت و قوس که هر دو خانهاء مشتری‌‌اند، و مشتری یکیست، چون دو جانب دهان ما‌اندکه هر دو جای چشیدن‌اند، و قوت چشنده ما یکیست. و جدی و دلو (که) هر دو خانهاء زحل‌اند، و زحل یکیست، همچنانک دو دست ما هر دو جایهاء قوت بساونده‌اند، و قوت بساونده ما یکیست.

Ва чу андари таркиби мо ҳарчи ин панҷ ҳавоси бад-ӣни даҳ қисми олат андар ёбанд , ҳамеи пеши дилу мағз сар баранд аз баҳри онки рӯҳи андари дили мосту нафаси нотиқаи андар мағз сараст ,у маҳалу манзили ин ду солори кини панҷ ҳавос кор кун Фълҳоءи хеши ҳаме бар эшон арз кунанд ҳар якеро якеаст ,у маҳал ҳар яке азин коркунони панҷ гонаи фалак дуаст чунин ки гуфтем , донистем ки андари афлок ки он инсон кабӣраст ҳоли ҳам ин бошад , ва ҳар якеро аз офтобу моҳу хона якеаст . Ва ҳар ходимиро азин панҷ ходими эшон низ хона дуаст , то шинохта шуд ки сӯрати олам ки он инсон кабӣр аст баробараст бо сӯрати мардум ки он олам сағираст . Ва ин мисолро сӯрат кардем то зери ҳасан хонандагон уфтад ва ин сӯрат инаст ки бхти устувоу буруҷ мубин карда шуд ,у биллоҳи алтўФиқу слии аллоҳи алии набӣаи Муҳамаду ?ала ки ҳкмоءи дайн ҳақанд .

و چو‌اندر ترکیب ما هرچ این پنج حواس بدین ده قسم آلت‌اندر یابند، همی پیش دل و مغز سر برند از بهر آنک روح‌اندر دل ماست و نفس ناطقه‌اندر مغز سرست، و محل و منزل این دو سالار کین پنج حواس کار کن فعلهاء خویش همی بر ایشان عرض کنند هر یکی را یکی است، و محل هر یکی ازین کارکنان پنج گانه فلک دو است چنین که گفتیم، دانستیم که‌اندر افلاک که آن انسان کبیر است حال هم این باشد، و هر یکی را از آفتاب و ماه و خانه یکی است. و هر خادمی را ازین پنج خادم ایشان نیز خانه دو است، تا شناخته شد که صورت عالم که آن انسان کبیر است برابرست با صورت مردم که آن عالم صغیر است. و این مثال را صورت کردیم تا زیر حسن خوانندگان افتد و این صورت اینست که بخط استوا و بروج مبین کرده شد، و بالله التوفیق و صلی‌الله علی نبیه محمد و آله که حکماء دین حق‌اند.

Ва ин ҳамаи бёнҳоءи ақлӣу ъёнҳоءи ҳиссӣ ки гуфтем ва кардем , муқаддамотаст мар расӣданро бсхни эшон ки раҳояши абадӣ аз азоби ҷовидӣу саодат бениҳоят бо неъмати сармадии андари мтобът эшонаст . Андарин маънӣ онаст ки гуфтанд : худои таъолии мардум бар мисоли хилқати олами офарид аз баҳри онки тухми олами ҷавҳари мардум буд ,у олами бмсли дрхтист ки бори он дарахт мардум оқиласт . Ва ғарази ншонндаҳи тухми дарахту таъаҳҳуд ӯ мрдрхтро он бошад то бори азу ҳосил ояд на онк то он дарахт мавҷӯд бошад . На бинӣ ки ҳар дарахтӣ ки бор наёрад боғбони мар арўо барканд ва бисӯзад ?у хабарӣ аз расӯли мо слии аллоҳи алайҳ (у ?ала ) ва силам гуфт ки « ҳар дарахтӣ каз нишондан мо нест оташи бадви сзоўортрст » бад-ӣни хабар « кули шаҷараи листи ман ғрснои Фолнори аввалии баҳо . » ин хабар мисласт бшҳодти офариниш . Ва уқало донанд ки бҳкми ин хабари дарахтоне ки андари боғи дайн ҷоҳилон коштанд , расӯли он нишондаро ботш бисӯзад . Ва ин ишоратӣ балиғаст мари блғоро , ва ин байтҳо марост бидон маънӣ .

و این همه بیانهاء عقلی و عیانهاء حسی که گفتیم و کردیم، مقدماتست مر رسیدن را بسخن ایشان که رهایش ابدی از عذاب جاویدی و سعادت بی نهایت با نعمت سرمدی‌اندر متابعت ایشان است.‌اندرین معنی آنست که گفتند: خدای تعالی مردم بر مثال خلقت عالم آفرید از بهر آنک تخم عالم جوهر مردم بود، و عالم بمثل درختیست که بار آن درخت مردم عاقلست. و غرض نشاننده تخم درخت و تعهد او مردرخت را آن باشد تا بار ازو حاصل آید نه آنک تا آن درخت موجود باشد.نه بینی که هر درختی که بار نیارد باغبان مر اروا برکند و بسوزد؟ و خبری از رسول ما صلی‌الله علیه (و آله) و سلم گفت که «هر درختی کز نشاندن ما نیست آتش بدو سزاوارترست» بدین خبر «کل شجرة لیست من غرسنا فالنار اولی بها.» این خبر مثل است بشهادت آفرینش. و عقلا دانند که بحکم این خبر درختانی که‌اندر باغ دین جاهلان کاشتند، رسول آن نشانده را بآتش بسوزد. و این اشارتی بلیغ است مر بلغا را، و این بیتها مراست بدان معنی.

Шеъри муаллифи китоб :

شعر مؤلف کتاب:

Ва чунон ки хдоءи таъолии таркиби ҷасади мардумро бар мисоли таркибу таълифи олам иншо кард , расӯли мари дайни ҳақро бар мисоли офариниши мардуми ниҳод , то ъқлоءи дайни андарин бузург пайкар бингаранду мари онро бо офариниши рости бенанд ( ва ) бидонанд ки дайни ҳақро расӯли бФрмон офаридагор ниҳодаст , ва шаш рӯзи олам ( низ дар ) олам дайнаст . Ва расӯли андари олами дайн маҳал офтобаст ки зиндагии олам дайн бадваст ,у васии расӯли андари олами дайни маҳали моҳи сет ки низому салоҳи олам дайн бадвасту нафаси ҷасад дайнаст . Ва расӯли андари ҷасади дайн маҳал диласт ки зиндагии ҷасад бадаласт ,у васии расӯли андари ҷасади дайни маҳал мағз сараст ки тадбири ҷасад сӯй ӯст . Ва ҳар якеро азин ду асли олами дайн казу яке офтоби олам дайнасту дигари моҳ олам дайнаст яке манзалатаст , ҳамчунонк ҳар якеро аз офтобу моҳи андари фалаки яке хонааст . Аммо манзалати расӯли алайҳи ассаломи таълифи китобу шариъат бетоўил , ва аммо манзалати васии расӯли алайҳи ассаломи тоўили китоб ва шариъатаст бетанзил . Ва андари олами дайни панҷ ситораи мудаббири андари коркунони зери дасти ин моҳу офтоб , ки нури эшон ҳама аз офтоб олам дайнаст алайҳи ассаломи аънии эмому бобу ҳаҷау доъӣу м‍озўн . Ва ҳарякиро азин панҷ ситора ду манзалатаст , чунонк мар ҳар якеро аз панҷ ситораи фалаки олами ҷисми ду хонааст : як манзалат ҳар яке азин панҷ ситораи олами дайн нигоҳ дошт зоҳири китоб ва шариъатасту кор кардан ,у дигари манзалат ҳар яке талаб кардан тоўиласту шинохти он . Ва ин панҷ фармон бурдор ки зери дасти офтобу моҳу олам ( дайнанд ) бмнзлтҳоء ҳавосанд мари худовандони дайни ҳақро , чунонк худоӣ гуфт андари абрҳиму Фзндон ӯ алайҳими ассаломи бад-ӣни оят : қавла « возкри ъбоднои абрҳиму асҳқу ёқӯби аввалии алоидӣу алобсор . » гуфт мари расӯлро алайҳи ассалом ки « ёд кун бандагони моро абрҳим (у асҳқу иъқўбро ки мари эшонро дастҳо ва чашмҳо буд . » аҳли тафсир ки ҳшўёни аҳли уммат (анд ) гуфтанд ки бад-ӣни дастҳо ва чашмҳо ҳамеи мари сабри эшонро хоҳад бар балоҳо ва ранҷҳо ки аз баҳри дайн бадишон расед . Ва аҳл тоўил гуфтанд : дасту чашми пайғомбарону имомони мар онон буданд ки дайни ҳақ (ро ) бФрмони эшон бгстрнд чунонк чизҳоءи ҷисмониро бадаст густаранд ,у мари ашортҳоءи илмиро бидиданд чунонк чашми мари ашортҳоءи ҳиссиро бибинад , ва ҳар ки қавли ҳақи зоҳирро бои хеш аз танзил бигардонад , мҳрФи қавли хдоء таъолӣ бошад .

و چنان که خداء تعالی ترکیب جسد مردم را بر مثال ترکیب و تالیف عالم انشا کرد، رسول مر دین حق را بر مثال آفرینش مردم نهاد، تا عقلاء دین‌اندرین بزرگ پیکر بنگرند و مر آنرا با آفرینش راست بینند (و) بدانند که دین حق را رسول بفرمان آفریدگار نهادست، و شش روز عالم (نیز در) عالم دین است. و رسول‌اندر عالم دین محل آفتابست که زندگی عالم دین بدوست، و وصی رسول‌اندر عالم دین محل ماه‌ست که نظام و صلاح عالم دین بدوست و نفس جسد دین است. و رسول‌اندر جسد دین محل دلست که زندگی جسد بدل است، و وصی رسول‌اندر جسد دین محل مغز سرست که تدبیر جسد سوی اوست. و هر یکی را ازین دو اصل عالم دین کزو یکی آفتاب عالم دین است و دیگر ماه عالم دینست یکی منزلتست، همچنانک هر یکی را از آفتاب و ماه‌اندر فلک یکی خانه است. اما منزلت رسول علیه‌السلام تالیف کتاب و شریعت بی تاویل، و اما منزلت وصی رسول علیه‌السلام تاویل کتاب و شریعت است بی تنزیل.و‌اندر عالم دین پنج ستاره مدبر‌اندر کارکنان زیر دست این ماه و آفتاب، که نور ایشان همه از آفتاب عالم دینست علیه‌السلام اعنی امام و باب و حجة و داعی و م‍اذون. و هریکی را ازین پنج ستاره دو منزلتست، چنانک مر هر یکی را از پنج ستاره فلک عالم جسم دو خانه است: یک منزلت هر یکی ازین پنج ستاره عالم دین نگاه داشت ظاهر کتاب و شریعت است و کار کردن، و دیگر منزلت هر یکی طلب کردن تاویل است و شناخت آن. و این پنج فرمان بردار که زیر دست آفتاب و ماه و عالم (دین‌اند) بمنزلتهاء حواس‌اند مر خداوندان دین حق را، چنانک خدای گفت‌اندر ابرهیم و فزندان او علیهم السلام بدین آیت: قوله «واذکر عبادنا ابرهیم و اسحق و یعقوب اولی الایدی و الابصار.» گفت مر رسول را علیه‌السلام که «یاد کن بندگان ما را ابرهیم (و اسحق و یعقوبرا که مر ایشان را دستها و چشمها بود.» اهل تفسیر که حشویان اهل امت (اند) گفتند که بدین دستها و چشمها همی مر صبر ایشان را خواهد بر بلاها و رنجها که از بهر دین بدیشان رسید. و اهل تاویل گفتند: دست و چشم پیغامبران و امامان مر آنان بودند که دین حق (را) بفرمان ایشان بگسترند چنانک چیزهاء جسمانی را بدست گسترند، و مر اشارتهاء علمی را بدیدند چنانک چشم مر اشارتهاء حسی را ببیند، و هر که قول حق ظاهر را بای خویش از تنزیل بگرداند، محرف قول خداء تعالی باشد.